Yazım Kuralları
(Büyük Harf Kuralları, Birleşik Sözcüklerin Yazımı, De/Da - Ki Yazımı, Sayıların Yazımı, Kısaltmalar, Pekiştirme)
1. Konunun Mantığı
Yazım kuralları, KPSS Türkçe'de doğrudan soru olarak en sık çıkan dil bilgisi konularından biridir ve genellikle 2-3 soru getirir. Bu konunun en büyük avantajı: kurallar NETTİR, yoruma açık değildir — doğru çalışıldığında bu sorularda %100 başarı mümkündür. ÖSYM burada seni, TDK'nin belirlediği yazım kurallarını (bitişik-ayrı yazım, büyük harf kullanımı, noktalama ile ilişkili yazım biçimleri) uygulama becerinle sınar.
"De/da" bağlacı-hâl eki ayrımı, "ki" bağlacı-eki ayrımı ve birleşik sözcüklerin bitişik/ayrı yazımı, KPSS'nin en sevdiği üç alt başlıktır.
2. Sıfırdan Tam Konu Anlatımı
A) Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler
- Cümlenin ilk harfi büyük yazılır.
- Özel isimler (kişi, hayvan, yer, millet, dil, din, mezhep, kurum adları) büyük harfle başlar: "Ahmet, Türkiye, Türkçe, İslamiyet, Birleşmiş Milletler".
- Unvanlar, özel isimle birlikte kullanıldığında büyük yazılır: "Ahmet Bey, Doktor Ayşe, Profesör Kemal". Unvan tek başına kullanıldığında küçük yazılır: "Bugün doktora gittim."
- Yer bildiren özel isimlerden sonra gelen cihet/topluluk sözcükleri de büyük yazılır: "Güneydoğu Anadolu, Orta Doğu".
- Gezegen ve yıldız adları özel anlamda kullanılmıyorsa küçük yazılır: "Dünya, güneşin etrafında döner." (Burada "dünya" gök cismi özel adıyken "güneş" burada genel/olağan bir kavram olarak kullanılmıştır — ama gök cismi olarak kastediliyorsa "Güneş" büyük yazılır: "Güneş, bir yıldızdır.")
- Kitap, dergi, gazete adlarındaki her sözcük büyük harfle başlar (bağlaç ve edatlar hariç): "Suç ve Ceza", "Nutuk".
B) Büyük Harflerin Kullanılmadığı Durumlar
- Özel isimden türeyip cins isim hâline gelen sözcükler küçük yazılır: "atatürk kalem" değil, ama "japon gülü, hindistan cevizi" gibi bazı örnekler küçük başlar (özel isim anlamını kaybedip tür adı olmuştur).
- Yön bildiren sözcükler özel isim değilse küçük yazılır: "Eve doğuya doğru yürüdü."
- Unvanlar tek başına, özel isimsiz kullanılınca küçük yazılır: "vali, müdür, profesör".
C) Birleşik Sözcüklerin Yazımı
Bitişik yazılanlar: Anlam kayması olan (unsurlarının anlamından uzaklaşan) birleşik sözcükler bitişik yazılır: "gecekondu, hanımeli, başbakan, açıkgöz, bilgisayar". Ses düşmesi/türemesi olan birleşikler de bitişik yazılır: "kaynana (kayın+ana), sütlaç (süt+lü aş), pazartesi (pazar ertesi)".
Ayrı yazılanlar: Unsurları anlamını koruyan, sadece bir arada sık kullanılan birleşik sözcükler AYRI yazılır: "açık kapı, kara kalem" gibi ama "açıkgöz" (kurnaz anlamı kazanmış) bitişik yazılır. Kurala göre anlam kayması varsa bitişik, anlam korunuyorsa ayrı yazılır.
Birleşik sözcüğün unsurlarını tek tek kendi gerçek anlamlarıyla düşün. Eğer birleşme sonucunda YENİ ve FARKLI bir anlam ortaya çıkmışsa (unsurların toplamından fazlaysa) BİTİŞİK yazılır. "Aslan ağzı" (çiçek adı, gerçek aslan ağzı değil) → bitişik: "aslanağzı".
D) De/Da Yazımı
Bağlaç "de/da": "Dahi, bile" anlamı taşır, cümleden çıkarılınca anlam bozulmaz, her zaman AYRI yazılır ve ASLA "-te/-ta" biçiminde sertleşmez: "Ali de geldi." (Ali dahi geldi anlamında)
Hâl eki "-de/-da": Bulunma durumu bildirir, isme BİTİŞİK yazılır ve sert ünsüzden sonra "-te/-ta" olarak sertleşebilir: "Okulda" (okul+da), "Kitapta" (kitap+ta).
Cümleden "de/da"yı çıkar: Anlam bozulmadan çıkarılabiliyorsa (sadece vurgu kaybolur) BAĞLAÇTIR, ayrı yazılır. Çıkarılamıyorsa (yer/zaman bilgisi kaybolur) EKTİR, bitişik yazılır. Ayrıca "de/da"yı "-te/-ta" yapmayı dene: "Sertleşebiliyorsa" (okulda→okulta olmaz ama kitapta olur gibi düşün) ek olduğunun işaretidir.
E) Ki Yazımı
Bağlaç "ki": Cümleler arasında bağ kurar, HER ZAMAN AYRI yazılır: "Sandım ki gelmeyeceksin." (İstisnalar: "hâlbuki, mademki, sanki, oysaki, belki, çünkü" gibi kalıplaşmış sözcüklerde bitişiktir.)
Sıfat yapan ek "-ki": İsimlere gelerek yeni bir sıfat oluşturur, BİTİŞİK yazılır: "Masadaki kitap", "Yarınki toplantı", "Onunki daha güzel".
"Hâlbuki, mademki, sanki, oysaki, belki, çünkü, meğerki, illaki" bağlaç olmasına rağmen BİTİŞİK yazılır — bunlar kalıplaşmış sözcüklerdir, genel "ki bağlacı ayrı yazılır" kuralının istisnalarıdır.
F) Sayıların Yazımı
Sayılar metin içinde genelde YAZIYLA yazılır: "iki yüz elli". Rakamla yazıldığında ise büyük sayılar arasında nokta yerine boşluk ya da hiç ayraç kullanılmayabilir; günümüz TDK kuralına göre sayılar rakamla yazılırken üç basamaklı gruplar arasına nokta konabilir: "1.250.000". Para tutarlarında kesirli kısım virgülle ayrılır: "15,50 TL". Saatler yazılırken saat ile dakika arasına iki nokta konur: "14.30" ya da "14:30".
G) Kısaltmaların Yazımı
Kısaltmalara gelen ekler, kısaltmanın YAZILIŞINA değil OKUNUŞUNA göre yapılır: "TBMM'de" (Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde okunduğu için "de" ile), "TDK'nin" (Türk Dil Kurumu'nun, "kının" değil çünkü "kâ" okunuşuna göre "-nin" gelir). Büyük harflerle yapılan kısaltmalara gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır.
H) Pekiştirme ve İkilemelerin Yazımı
Pekiştirmeli sözcükler (m,p,r,s ile pekiştirme) bitişik yazılır: "masmavi, güpgüzel, çırılçıplak, dosdoğru, kıpkırmızı". İkilemeler her zaman AYRI yazılır: "ağır ağır, yavaş yavaş, konu komşu, eş dost".
3. İleri Düzey Ayrıntılar
- "Değil" sözcüğü her zaman ayrı yazılır (bazı adaylar bunu "değildir" gibi eklerle karıştırıp yanlış birleştirebilir, ama "değil" bağımsız bir sözcüktür): "O, öğretmen değildir." (bitişik ek "-dir" hariç kendisi ayrıdır).
- "İken" eki hem ayrı hem bitişik yazılabilir: "Çocukken" (bitişik, ünlü uyumuna uymayan -ken eki) ya da "çocuk iken" (tam biçimiyle ayrı) her ikisi de doğrudur.
- Renk bildiren sözcüklerle kurulan bazı bitki/hayvan adları bitişik yazılır: "sarıçam, karabiber, aksakal (kişi anlamında)" gibi anlam kayması gösteren örnekler bitişiktir; "sarı gül" gibi gerçek anlamda kalanlar ayrı yazılır.
4. Ezber Teknikleri
"Ki"yi cümleden çıkar: Cümlenin anlamı bozuluyorsa (bağ kuruyorsa) ve AYRI bir sözcük gibi duruyorsa BAĞLAÇTIR (ayrı yazılır, istisnalar hariç). "Ki" bir isme sıfat yapıyorsa ("masadaki" gibi) EKTİR (bitişik yazılır).
"HMS ÇOB": Hâlbuki, Mademki, Sanki, Çünkü, Oysaki, Belki — hepsi bitişik yazılır.
5. Karşılaştırma Tabloları
| Yapı | Yazımı | Test | Örnek |
|---|---|---|---|
| De/da BAĞLAÇ | Ayrı | Cümleden çıkarılabilir, "dahi" anlamı | Ali de geldi. |
| -de/-da EK | Bitişik | Çıkarılamaz, yer/zaman bildirir | Okulda okudu. |
| Ki BAĞLAÇ | Ayrı (istisnalar hariç) | Cümle bağlar | Bildim ki gelecek. |
| -ki EK | Bitişik | İsme sıfat yapar | Masadaki kitap. |
6. Sınıflandırma Şeması
Yazım kuralı kontrol sırası:
1) Sözcük özel isim mi? → Büyük harfle başlat →
2) "De/da" mı var? → Çıkarılabiliyorsa ayrı (bağlaç), çıkarılamıyorsa bitişik (ek) →
3) "Ki" mi var? → İsme sıfat yapıyorsa bitişik (ek), cümle bağlıyorsa ayrı (bağlaç, istisnalar hariç) →
4) Birleşik sözcük mü? → Anlam kayması varsa bitişik, unsurlar anlamını koruyorsa ayrı →
5) Pekiştirme mi ikileme mi? → Pekiştirme bitişik, ikileme ayrı.
7. En Çok Karıştırılan Noktalar
"Sende bu kitap var mı?" cümlesinde "-de" bir hâl ekidir (sen+de = sende), bitişik yazılır. "Sen de gel." cümlesinde "de" bağlaçtır, ayrı yazılır. İki cümledeki "sen" sözcüğü aynı görünse de ekin işlevi farklıdır.
"Hâlbuki, mademki, sanki, oysaki, belki, çünkü" bitişik yazılır; adaylar genel kuralı ("ki ayrı yazılır") bu kalıplaşmış sözcüklere de uygulamaya çalışıp hata yapar.
Bazı birleşik fiiller bitişik yazılırken bazıları ayrı yazılır: "Yardım etmek" (ayrı, anlam korunuyor) ama "vazgeçmek" (bitişik, anlam kayması var: "vaz" tek başına anlamlı değil).
Bazı birleşik sözcükler ses türemesi/düşmesi YOKSA ve anlam kayması da YOKSA yine de gelenek gereği bitişik yazılır (örn. bazı bitki-hayvan adları): "hanımeli, aslanağzı, devedikeni". Bunlar ezbere bilinmesi gereken özel örneklerdir.
8. ÖSYM Analizi
KPSS'de yazım kurallarından en sık gelen soru tipi, 5 cümle/sözcük öbeği verilip "hangisinde yazım yanlışı vardır" ya da "hangisi doğru yazılmıştır" şeklindedir. De/da-ki ayrımı ve birleşik sözcüklerin bitişik/ayrı yazımı, ÖSYM'nin en sevdiği alt başlıklardır; bunun yanında büyük harf kuralları ve kısaltmalara gelen eklerin okunuşa göre yapılması da sık sorulur.
9. Soru Çözüm Stratejileri
"De/da" ya da "ki" şüpheli görünen her sözcükte, önce o eki/sözcüğü cümleden ÇIKAR. Anlam bozulmuyorsa (sadece vurgu gidiyorsa) muhtemelen bağlaçtır (ayrı yazılır); anlam tamamen bozuluyorsa (yer/zaman/sıfat bilgisi kayboluyorsa) ektir (bitişik yazılır).
10. Çözümlü Örnek Sorular (30 Soru)
🟢 Kolay Düzey (1-10)
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "de" bağlacı doğru yazılmıştır?
A) Sende mi bu kitaptan var? B) O da bize katıldı. C) Odada kimse yok. D) Bahçede oturuyorlar. E) Kitapta bir not buldum.
Çözüm: B'de "de", "o" sözcüğüne dahi/bile anlamı katan, cümleden çıkarılabilen bir bağlaçtır ve doğru biçimde ayrı yazılmıştır. Diğerleri hâl eki (bitişik) örnekleridir. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "ki" bağlacı doğru yazılmıştır?
A) Masadaki kitabı al. B) Sandım ki gelmeyeceksin. C) Benimki daha güzel. D) Yarınki toplantıyı unutma. E) Onunki de burada.
Çözüm: B'de "ki", iki cümleyi birbirine bağlayan bir bağlaçtır ve doğru biçimde ayrı yazılmıştır. Diğerleri sıfat yapan "-ki" ekidir (bitişik). Doğru cevap: B.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi doğru yazılmıştır?
A) Hiç bir şey B) Herşey C) Hiçbir şey D) Her hangi E) Biraz da
Çözüm: "Hiçbir" bitişik yazılır (anlam kayması ve kalıplaşma vardır), "şey" ise ayrı kalır: "hiçbir şey". Doğru cevap: C.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harf kullanımı YANLIŞTIR?
A) Türkiye, Avrupa ile Asya arasında bir köprüdür. B) Ahmet Bey toplantıya geldi. C) Dün Doktora gittim. D) Atatürk, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusudur. E) İstanbul Boğazı çok güzeldir.
Çözüm: C'de "doktor" unvanı özel isim olmadan, tek başına kullanıldığı için küçük harfle yazılmalıdır: "dün doktora gittim". Doğru cevap: C.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi bitişik yazılır?
A) açık kapı B) kara kalem C) açıkgöz D) beyaz peynir E) yeşil çay
Çözüm: "Açıkgöz" (kurnaz anlamında) anlam kayması gösterir ve bitişik yazılır; diğerleri gerçek anlamlarını koruduğu için ayrı yazılır. Doğru cevap: C.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde pekiştirme doğru yazılmıştır?
A) Mas mavi bir gökyüzü vardı. B) Masmavi bir gökyüzü vardı. C) Mas-mavi bir gökyüzü vardı. D) Mavi mas bir gökyüzü vardı. E) Mas mavi'ydi gökyüzü.
Çözüm: Pekiştirmeli sözcükler bitişik yazılır: "masmavi". Doğru cevap: B.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ayrı yazılır?
A) yavaşyavaş B) yavaş yavaş C) yavaş-yavaş D) yavaşca E) yavaşyavaşca
Çözüm: İkilemeler her zaman AYRI yazılır: "yavaş yavaş". Doğru cevap: B.
"TBMM'de" sözcüğündeki kesme işaretinin kullanım nedeni nedir?
A) Özel isimden sonra gelen ekleri ayırmak için B) Kısaltmadan sonra gelen eki ayırmak için C) Sayılardan sonra gelen ekleri ayırmak için D) Rastgele kullanılmıştır. E) Cümle sonunu belirtmek için
Çözüm: Büyük harflerle yapılan kısaltmalara gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "değil" sözcüğü doğru yazılmıştır?
A) O, öğretmen değil dir. B) O, öğretmendeğildir. C) O, öğretmen değildir. D) O, öğretmen-değildir. E) Odeğildir öğretmen.
Çözüm: "Değil" her zaman ayrı yazılır, kendisine gelen "-dir" eki ise bitişiktir: "öğretmen değildir". Doğru cevap: C.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "ki" bitişik yazılan istisna bir sözcüğün parçasıdır?
A) Bildim ki gelecek. B) Sandım ki geç kalacak. C) Sanki hiç tanışmamışız gibi davrandı. D) Duydum ki taşınmışlar. E) Söyledim ki anlasın.
Çözüm: "Sanki" kalıplaşmış, bitişik yazılan bir bağlaçtır. Doğru cevap: C.
🟡 Orta Düzey (11-20)
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışı vardır?
A) Bu konuda da haklısın. B) Sen de mi geldin? C) Kitapta ilginç bir bilgi var. D) Evde kimse yoktu. E) Ahmet'de bu kitaptan var.
Çözüm: E'de "Ahmet'de" yanlıştır; burada "de" bir hâl eki olduğu için özel isme bitişik yazılmalı ve kesme işareti kaldırılmalıdır: "Ahmet'te" (Ahmet sert ünsüzle bitmediği için "Ahmette" değil "Ahmet'te" yazılır, kesme işareti özel isim olduğu için korunur). Doğru cevap: E.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-ki" eki yanlış yazılmıştır?
A) Masadaki kalemi al. B) Yarın ki toplantıya katılacağım. C) Onunki daha pahalıydı. D) Bendeki kitap seninkinden farklı. E) Sabahki haberi duydun mu?
Çözüm: B'de "yarınki" sıfat yapan "-ki" eki bitişik yazılmalıdır: "yarınki toplantı". Doğru cevap: B.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin yazımı YANLIŞTIR?
A) hanımeli B) gecekondu C) aslan ağzı (çiçek adı) D) başbakan E) bilgisayar
Çözüm: "Aslan ağzı" çiçek adı olarak anlam kayması gösterdiği için bitişik yazılmalıdır: "aslanağzı". Doğru cevap: C.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harf kullanımı YANLIŞTIR?
A) Nutuk, Atatürk'ün önemli bir eseridir. B) Türk Dil Kurumu önemli çalışmalar yapmaktadır. C) Dünya, Güneş'in etrafında döner. D) Geçen yaz Karadeniz'e gittik. E) Profesör kemal, dersimize girdi.
Çözüm: E'de unvan ("profesör") özel isimle ("Kemal") birlikte kullanıldığında her ikisi de büyük yazılmalıdır: "Profesör Kemal". Doğru cevap: E.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "de/da" yanlış yazılmıştır?
A) Kalemi masada bıraktım. B) O da bizimle gelecek. C) Sokakta'da kimse yoktu. D) Bahçedeki çiçekler soldu. E) Ben de seninle aynı fikirdeyim.
Çözüm: C'de "sokakta" zaten hâl eki almış bir sözcüktür; buna bir de kesme işaretiyle "'da" bağlacı eklenmesi hem gereksiz hem de yanlıştır. Doğrusu "Sokakta da kimse yoktu." biçiminde, bağlacın ayrı ve kesme işaretsiz yazılmasıdır. Doğru cevap: C.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-ki" eki ile "ki" bağlacı bir arada, doğru biçimde kullanılmıştır?
A) Bildim ki bugünkü toplantı iptal olmuş. B) Bildimki bugün ki toplantı iptal olmuş. C) Bildim ki bugün ki toplantı iptal olmuş. D) Bildimki bugünkü toplantı iptal olmuş. E) Bildim-ki bugünkü toplantı iptal olmuş.
Çözüm: "Ki" bağlacı (cümle bağlayan) ayrı, "-ki" eki (sıfat yapan, "bugünkü") bitişik olmalıdır: "Bildim ki bugünkü toplantı iptal olmuş." Doğru cevap: A.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi doğru yazılmıştır?
A) hiç kimse B) hiçkimse C) her kes D) herkez E) hiç bir
Çözüm: "Hiç kimse" ayrı yazılır (her ikisi de bağımsız anlam taşıyan, kalıplaşmamış sözcüklerdir). "Herkes" ise (C, D seçeneklerinde yanlış yazılmış) bitişik ve "herkes" biçiminde doğrudur. Doğru cevap: A.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sayının yazımı doğrudur?
A) Toplantıya 15 kişi katıldı, hepsi de geldi. B) 2000000 kişi katıldı mitinge. C) Saat 1430'da buluşalım. D) Ürün 1550,TL. E) Yirmi 5 kişi geldi.
Çözüm: A'da sayı ve yazım kuralına uygun bir kullanım vardır (rakamla yazılan sayı doğru biçimde kullanılmış); diğerlerinde nokta/virgül eksiklikleri ya da karışık yazım (yirmi 5 gibi) hatalıdır. Doğru cevap: A.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik sözcük yanlış yazılmıştır?
A) Vazgeçmek kolay değildir. B) Baş vurmak için dilekçe yazdı. C) Alışveriş yaptık. D) Hanımeli çok güzel kokuyor. E) Kaynana çok sevecendir.
Çözüm: "Başvurmak" bitişik yazılmalıdır (anlam kayması: gerçek anlamda "baş"a "vurmak" değil, "müracaat etmek" anlamındadır); B'de yanlış olarak ayrı yazılmıştır. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "de" hem bağlaç hem ek olarak (iki farklı kullanımda) doğru biçimde yer almaktadır?
A) Sen de kitapta yazdıklarını okudun mu? B) Sende de kitap var mı? C) Sen de bende kalan kitabı gördün mü? D) Kitapta da bu bilgi var mıydı? E) Hepsi doğru.
Çözüm: A cümlesinde "sen de" (bağlaç, ayrı) ve "kitapta" (hâl eki, bitişik) doğru biçimde bir arada kullanılmıştır. Doğru cevap: A.
🔴 Zor Düzey (21-30)
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde HEM "de" bağlacı HEM "-de" hâl eki HEM de "-ki" eki bir arada, doğru biçimde kullanılmıştır?
A) Sendeki kitap da bendeki gibi eski. B) Sen deki kitap dabende ki gibi eski. C) Sendeki kitapda bendeki gibi eski. D) Sen deki kitap da bende ki gibi eski. E) Sendeki kitap da bende ki gibi eski.
Çözüm: "Sendeki" (sen+de+ki, hem hâl eki hem sıfat yapan -ki bitişik), "da" (bağlaç, ayrı), "bendeki" (ben+de+ki, bitişik) — tümü A'da doğru biçimde kullanılmıştır. Doğru cevap: A.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bitişik yazılması gereken bir birleşik sözcük yanlışlıkla ayrı yazılmıştır?
A) Bu iş için baş vurdum. B) Bilgisayarımı tamir ettirdim. C) Gecekondu bölgesinde büyüdü. D) Vazgeçmedi kararından. E) Hanımeli kokusu odayı doldurdu.
Çözüm: "Başvurmak" (müracaat etmek anlamında, anlam kayması olan bir birleşik fiildir) bitişik yazılmalıdır: "başvurdum". A'da yanlışlıkla ayrı yazılmıştır. Doğru cevap: A.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kalıplaşmış "ki" sözcüklerinden biri YANLIŞ yazılmıştır?
A) Hâlbuki bu konuda haklıydı. B) Mademki geleceksin, erken gel. C) Oysa ki her şeyi biliyordu. D) Sanki hiçbir şey olmamış gibi davrandı. E) Belki de haklısındır.
Çözüm: "Oysaki" kalıplaşmış bir sözcük olarak BİTİŞİK yazılmalıdır; C'de yanlışlıkla "oysa ki" biçiminde ayrı yazılmıştır. Doğru cevap: C.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harf kuralına aykırılık vardır?
A) Geçen hafta Ege Bölgesi'ne gittik. B) İstanbul Boğazı'nın manzarası muhteşemdi. C) Cumhurbaşkanı, Ankara'da bir açıklama yaptı. D) Ay, dünyanın uydusudur. E) Kitabı Türkçeye çevirdiler.
Çözüm: D'de gök cismi olarak kastedilen "Dünya" özel isim olduğu için büyük yazılmalıdır: "Ay, Dünya'nın uydusudur." Doğru cevap: D.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kısaltmaya gelen ek YANLIŞ yazılmıştır?
A) TBMM'de önemli bir görüşme yapıldı. B) TDK'nın çalışmaları önemlidir. C) AB'ye üyelik süreci devam ediyor. D) BM'de bir toplantı düzenlendi. E) TRT'de yeni bir program başladı.
Çözüm: "TDK" harf harf "Te-De-Ka" biçiminde okunur ve son ses "a" incedir; okunuşa göre gelen ek "-nin" olmalıdır: "TDK'nin". B'de yanlışlıkla kalın ünlülü "-nın" eki kullanılmıştır. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde pekiştirme ve ikileme bir arada, doğru biçimde kullanılmıştır?
A) Yemyeşil bahçede yavaş yavaş yürüdü. B) Yem yeşil bahçede yavaşyavaş yürüdü. C) Yemyeşil bahçede yavaşyavaş yürüdü. D) Yem-yeşil bahçede yavaş-yavaş yürüdü. E) Yemyeşil bahçede yavaş, yavaş yürüdü.
Çözüm: "Yemyeşil" pekiştirme olduğu için bitişik, "yavaş yavaş" ikileme olduğu için ayrı yazılmalıdır. A bu iki kuralı doğru uygular. Doğru cevap: A.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "değil" sözcüğünün yazımı YANLIŞTIR?
A) Bu, doğru değil. B) O, bizim öğretmenimiz değildir. C) Yorgun değilim. D) Bu iş kolay değil miydi? E) Bu, doğrudeğil.
Çözüm: "Değil" her zaman ayrı yazılır; E'de yanlışlıkla bitişik yazılmıştır. Doğru cevap: E.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir birleşik sözcük anlam kayması OLMADIĞI için doğru biçimde AYRI yazılmıştır?
A) Bu çocuk gerçekten açıkgöz. B) Masada açık kapı duruyordu. C) Bu bir gecekondu mahallesidir. D) Hanımeli her yanı sarmıştı. E) Başbakan açıklama yaptı.
Çözüm: B'de "açık kapı" gerçek anlamıyla (kapının açık olma durumu) kullanılmıştır, anlam kayması yoktur, bu yüzden doğru biçimde ayrı yazılmıştır. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "iken" ekinin/sözcüğünün kullanımı YANLIŞTIR?
A) Çocukken çok yaramazdım. B) Çocuk iken çok yaramazdım. C) Çocuk-iken çok yaramazdım. D) O yazarken ben okuyordum. E) Ben çalışırken o dinleniyordu.
Çözüm: "İken" hem bitişik (-ken) hem ayrı (iken) yazılabilir ama tire ile yazılamaz; C'deki kullanım yanlıştır. Doğru cevap: C.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "de/da" ve "-de/-da" kullanımlarının İKİSİ DE aynı cümlede doğru biçimde yer almaktadır?
A) Okulda da bu konu tartışıldı. B) Okul da da bu konu tartışıldı. C) Okulda-da bu konu tartışıldı. D) Okul dada bu konu tartışıldı. E) Okulda'da bu konu tartışıldı.
Çözüm: "Okulda" (hâl eki, bitişik) ile "da" (bağlaç, ayrı) doğru biçimde bir arada kullanılmıştır: "Okulda da bu konu tartışıldı." Doğru cevap: A.
11. Mini Deneme (20 Soru)
- Aşağıdakilerden hangisi doğru yazılmıştır?
A) Hiç bir zaman B) Hiçbir zaman C) Hiç-bir zaman D) Hiçbirzaman E) Hiç birzaman - "Sen de mi bunu düşünüyorsun?" cümlesindeki "de" için ne söylenebilir?
A) Hâl ekidir. B) Bağlaçtır, ayrı yazılmıştır. C) Yanlış yazılmıştır. D) Sıfat ekidir. E) Fiildir. - Aşağıdaki sözcüklerden hangisi bitişik yazılır?
A) baş vurmak B) başvurmak C) baş-vurmak D) baş vur mak E) hepsi doğru - Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harf hatası vardır?
A) Türkçe, zengin bir dildir. B) Ayşe hanım geldi. C) Ahmet Bey'le görüştüm. D) İzmir'e gideceğiz. E) Kürşat öğretmen bize yardım etti. - "Masadaki" sözcüğündeki "-ki" için ne söylenebilir?
A) Bağlaçtır. B) Sıfat yapan ektir, bitişik yazılır. C) Ayrı yazılmalıdır. D) Yanlış kullanılmıştır. E) Fiil çekim ekidir. - Aşağıdakilerden hangisi bitişik yazılan kalıplaşmış "ki" sözcüklerinden biri DEĞİLDİR?
A) hâlbuki B) sanki C) mademki D) demek ki E) belki - Aşağıdaki sözcüklerden hangisi pekiştirmeye örnektir?
A) yavaş yavaş B) çıtır çıtır C) masmavi D) eş dost E) ev bark - Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "değil" doğru yazılmıştır?
A) İyi değil B) İyideğil C) İyi-değil D) İyi değ il E) İyideğ il - Kısaltmalara gelen ekler neye göre belirlenir?
A) Kısaltmanın yazılışına B) Kısaltmanın okunuşuna C) Rastgele D) Cümlenin uzunluğuna E) Noktalama işaretine - Aşağıdaki sözcüklerden hangisi anlam kayması nedeniyle bitişik yazılır?
A) kara kalem B) aslanağzı (çiçek) C) beyaz gül D) kırmızı gül E) sarı gül - "Sanki hiçbir şey olmamış gibi davrandı." cümlesindeki "sanki" için ne söylenebilir?
A) Yanlış yazılmıştır, ayrı yazılmalıydı. B) Kalıplaşmış bir bağlaç olarak doğru biçimde bitişik yazılmıştır. C) Bir hâl ekidir. D) Bir sıfat ekidir. E) Bir fiil çekim ekidir. - Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ikileme YANLIŞ yazılmıştır?
A) Yavaş yavaş yürüdü. B) Konu komşu toplandı. C) Eşdost geldi. D) Ağır ağır ilerledi. E) Kılık kıyafetine dikkat etti. - Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harf kullanımı doğrudur?
A) Karadeniz Bölgesi'nde yağış fazladır. B) karadeniz bölgesinde yağış fazladır. C) Karadeniz bölgesinde yağış fazladır. D) Kara deniz Bölgesi'nde yağış fazladır. E) Karadeniz bölgesi'nde yağış fazladır. - "Bendeki kitap seninkinden farklı." cümlesindeki "-ki" ekleri için ne söylenebilir?
A) İkisi de bağlaçtır, ayrı yazılmalıydı. B) İkisi de sıfat yapan ektir, doğru biçimde bitişik yazılmıştır. C) Biri bağlaç biri ek. D) Yanlış kullanılmıştır. E) Anlamları yoktur. - Aşağıdaki sözcüklerden hangisi doğru yazılmıştır?
A) Her kes geldi. B) Herkes geldi. C) Her-kes geldi. D) Herkez geldi. E) Her kez geldi. - "Vazgeçmedi kararından." cümlesindeki "vazgeçmedi" için ne söylenebilir?
A) Yanlış yazılmıştır, ayrı yazılmalıydı. B) Anlam kayması nedeniyle doğru biçimde bitişik yazılmıştır. C) Bir bağlaçtır. D) Bir hâl ekidir. E) Bir sıfat ekidir. - Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-de/-da" hâl eki doğru yazılmıştır?
A) Kitap ta bir not var. B) Kitapta bir not var. C) Kitap-ta bir not var. D) Kitap deda bir not var. E) Kitaptada bir not var. - Aşağıdaki sözcüklerden hangisi hem ses türemesi/düşmesi hem anlam kayması nedeniyle bitişik yazılan bir örnektir?
A) kaynana (kayın+ana) B) açık kapı C) kara kalem D) beyaz peynir E) yeşil çay - Aşağıdaki cümlelerin hangisinde unvan kullanımı doğrudur?
A) Dün Vali Bey'le görüştük. B) Dün vali Bey'le görüştük. C) Dün Vali bey'le görüştük. D) Dün vali bey'le görüştük. E) Dün Vali-Bey'le görüştük. - "Çünkü" sözcüğü için ne söylenebilir?
A) "Ki" bağlacının ayrı yazılan bir türüdür. B) Kalıplaşmış, bitişik yazılan bir bağlaçtır. C) Bir hâl ekidir. D) Bir sıfat ekidir. E) Yanlış bir sözcüktür.
12. Cevap Anahtarı ve Ayrıntılı Açıklamalar
1. B — "Hiçbir" bitişik, "zaman" ayrı: "hiçbir zaman".
2. B — "De" burada "dahi/bile" anlamı taşıyan bir bağlaçtır, doğru biçimde ayrı yazılmıştır.
3. B — "Başvurmak" anlam kayması gösterdiği için bitişik yazılır.
4. E — Unvan ("öğretmen") özel isimle ("Kürşat") birlikte kullanıldığında her ikisi de büyük yazılmalıdır: "Kürşat Öğretmen".
5. B — "-ki" burada isme sıfat yapan bir ektir, bitişik yazılır.
6. D — "Demek ki" ayrı yazılan bir kalıptır, "ki" burada bağımsız bir bağlaç işlevindedir ve diğerlerinden farklı olarak (hâlbuki, sanki, mademki, belki gibi tamamen kaynaşmış olanların aksine) ayrı yazılır.
7. C — "Masmavi" pekiştirmeye örnektir (bitişik); diğerleri ikileme (ayrı) örnekleridir.
8. A — "Değil" her zaman ayrı yazılır: "iyi değil".
9. B — Kısaltmalara gelen ekler, kısaltmanın OKUNUŞUNA göre belirlenir.
10. B — "Aslanağzı" (çiçek adı) anlam kayması nedeniyle bitişik yazılır.
11. B — "Sanki" kalıplaşmış bir bağlaç olarak doğru biçimde bitişik yazılmıştır.
12. C — "Eş dost" bir ikilemedir ve ayrı yazılmalıdır; C'de yanlışlıkla bitişik yazılmıştır.
13. A — Özel yer adından sonra gelen "Bölgesi" sözcüğü de büyük yazılır: "Karadeniz Bölgesi'nde".
14. B — Her iki "-ki" de isme sıfat yapan ektir (bendeki, seninkinden), doğru biçimde bitişik yazılmıştır.
15. B — "Herkes" bitişik ve doğru biçimiyle yazılır.
16. B — "Vazgeçmek" anlam kayması (kararından dönmek anlamı, "vaz" tek başına anlamsız) nedeniyle bitişik yazılan bir birleşik fiildir.
17. B — "Kitapta" hâl eki olarak doğru biçimde bitişik yazılmıştır.
18. A — "Kaynana" (kayın+ana) hem ses düşmesi hem kalıplaşma/anlam birleşmesi nedeniyle bitişik yazılır.
19. A — Unvan özel isimle birlikte kullanıldığında her ikisi de büyük yazılır: "Vali Bey".
20. B — "Çünkü" kalıplaşmış, bitişik yazılan bir bağlaçtır.
13. Ultra Özet
YAZIM KURALLARI — TEK SAYFA ÖZET
1. De/da BAĞLAÇ → ayrı, çıkarılabilir, "dahi" anlamı, asla sertleşmez. -de/-da EK → bitişik, çıkarılamaz, sertleşebilir (-te/-ta).
2. Ki BAĞLAÇ → ayrı (istisna: hâlbuki, mademki, sanki, oysaki, belki, çünkü bitişik). -ki EK → bitişik, isme sıfat yapar.
3. Birleşik sözcükler: anlam kayması varsa BİTİŞİK (açıkgöz, vazgeçmek, aslanağzı), anlam korunuyorsa AYRI (açık kapı, kara kalem).
4. Pekiştirme (masmavi, güpgüzel) → bitişik. İkileme (yavaş yavaş, eş dost) → ayrı.
5. "Değil" → her zaman ayrı yazılır.
6. Kısaltmalara gelen ekler → OKUNUŞA göre belirlenir (TBMM'de, TDK'nin).
7. Unvan özel isimle birlikteyse → her ikisi de büyük; unvan tek başınaysa → küçük.
14. Son Gün Tekrarı
• De/da: çıkarılabiliyorsa AYRI (bağlaç), çıkarılamıyorsa BİTİŞİK (ek).
• Ki: isme sıfat yapıyorsa BİTİŞİK, cümle bağlıyorsa AYRI (hâlbuki/sanki/mademki/oysaki/belki/çünkü hariç — bunlar bitişik).
• Birleşik sözcük: anlam kayması var mı? Varsa bitişik.
• Pekiştirme bitişik, ikileme ayrı.
• "Değil" her zaman ayrı.
• Kısaltma ekleri okunuşa göre.