Sözcükte Yapı (Kök ve Ekler)
(İsim Kökü, Fiil Kökü, Yapım Ekleri, Çekim Ekleri, Basit-Türemiş-Birleşik Sözcük)
1. Konunun Mantığı
Sözcükte yapı, Türkçenin EKLEMELİ (bitişken) bir dil olmasının doğrudan sonucudur: Türkçede sözcükler, bir köke sırayla ekler getirilerek genişletilir. Bu konu, KPSS'de hem doğrudan soru olarak hem de fiilimsi, cümlenin ögeleri gibi ileri konuların TEMELİ olarak karşımıza çıkar. ÖSYM burada seni, bir sözcüğü kök ve eklerine doğru biçimde ayırma, yapım eki ile çekim eki farkını görme becerinle sınar.
"Yapım eki almış sözcüğü bulma" ve "kaç yapım kaç çekim eki aldığını sayma" soruları KPSS'nin klasik formatlarındandır.
2. Sıfırdan Tam Konu Anlatımı
A) Kök
Bir sözcüğün anlamlı en küçük parçasıdır, daha fazla bölünemez. İki türü vardır:
- İsim Kökü: Varlık, kavram bildiren köktür: "ev, kalem, göz, sevgi".
- Fiil Kökü: Eylem bildiren, "-mek/-mak" mastar ekiyle söylenebilen köktür: "gel-, git-, sev-, oku-".
Sözcüğü "-mek/-mak" ekiyle söyleyebiliyorsan (anlamlı oluyorsa) FİİL KÖKÜDÜR: "gel-mek" ✓. Söyleyemiyorsan İSİM KÖKÜDÜR: "kalem-mek" ✗ (anlamsız, demek ki kalem isim köküdür).
B) Gövde
Köke bir ya da daha fazla YAPIM EKİ getirilerek oluşan yeni sözcüktür: "göz+lük = gözlük" (gövde).
C) Yapım Ekleri
Kökün ya da gövdenin ANLAMINI DEĞİŞTİREN, yeni bir sözcük türeten eklerdir. Dört türü vardır:
| Tür | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| İsimden İsim | İsim köküne gelip yeni bir isim türetir | göz+lük → gözlük |
| İsimden Fiil | İsim köküne gelip fiil türetir | baş+la- → başla- |
| Fiilden İsim | Fiil köküne gelip isim türetir | gel+iş → geliş, oku+ma → okuma |
| Fiilden Fiil | Fiil köküne gelip yeni bir fiil türetir | sev+in- → sevin-, gül+ümse- → gülümse- |
Yapım eki alan sözcük, KÖKÜN anlamından UZAKLAŞIR ve TÜR (isim-fiil) değişebilir ya da aynı türde kalıp yeni bir anlam kazanabilir.
D) Çekim Ekleri
Sözcüğün ANLAMINI DEĞİŞTİRMEYEN, sadece cümledeki GÖREVİNİ belirleyen eklerdir. İki türü vardır:
İsim Çekim Ekleri:
- Çoğul eki: -ler/-lar (evler)
- İyelik eki: kimin olduğunu bildirir (evim, evin, evi, evimiz, eviniz, evleri)
- Hâl (durum) eki: -i (belirtme), -e (yönelme), -de (bulunma), -den (ayrılma): "evi gördüm, eve gittim, evde oturdum, evden çıktım"
- Tamlayan/tamlanan eki: -in/-ın (tamlayan: "evin"), iyelik eki aynı zamanda tamlanan görevi de görebilir
- Eşitlik eki: -ce (Türkçe, akıllıca)
- Soru eki: mi/mı/mu/mü (geldi mi?)
Fiil Çekim Ekleri:
- Kişi ekleri: geldi-m, geldi-n, geldi, geldi-k
- Kip ekleri: haber kipleri (-di, -miş, -yor, -ecek, geniş zaman -r) ve dilek kipleri (-se, -meli, emir, istek)
- Olumsuzluk eki: -me/-ma (gel-me-di)
E) Sözcük Yapısı Türleri
Basit Sözcük: Hiç yapım eki almamış, sadece kökten oluşan (çekim eki alabilir) sözcüktür: "ev, evler, geldi, gelecek".
Türemiş Sözcük: Köke en az bir yapım eki almış sözcüktür: "gözlük, başlamak, gelişme".
Birleşik Sözcük: İki ya da daha fazla sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşan, kalıplaşmış tek bir kavramı karşılayan sözcüktür: "hanımeli, başbakan, atkuyruğu".
3. İleri Düzey Ayrıntılar
- Aynı ek bazen yapım bazen çekim eki olabilir: "-ma/-me" eki hem olumsuzluk (çekim: gel-me-di) hem de isim-fiil (yapım: oku-ma kitabı) işlevinde kullanılabilir; ekin İŞLEVİNE bakmak gerekir.
- Bir sözcükte birden fazla yapım eki art arda gelebilir: "göz+lük+çü = gözlükçü" (iki yapım eki: -lük ve -çü).
- Çekim ekleri her zaman yapım eklerinden SONRA gelir: "ev+ler+i" (çoğul+iyelik, ikisi de çekim) ama "göz+lük+ler+i" (önce yapım -lük, sonra çekim -ler ve -i).
4. Ezber Teknikleri
Eki çıkardıktan sonra sözcüğün ANLAMI değişiyor mu? Değişiyorsa (yeni bir kavram oluşuyorsa) YAPIM EKİDİR. Sadece GÖREV/durum değişiyor, anlam aynı kalıyorsa ÇEKİM EKİDİR. "Göz" ile "gözlük" FARKLI kavramlardır (yapım); "ev" ile "evler" AYNI kavramın çoğuludur (çekim).
Bir sözcükte ekler her zaman şu sırayla gelir: KÖK → YAPIM EKİ (varsa, birden fazla olabilir) → ÇEKİM EKİ (varsa, birden fazla olabilir). Yapım eki asla çekim ekinden SONRA gelmez.
5. Karşılaştırma Tabloları
| Özellik | Yapım Eki | Çekim Eki |
|---|---|---|
| Anlamı değiştirir mi? | Evet | Hayır |
| Yeni sözcük türetir mi? | Evet | Hayır |
| Sözcük türünü değiştirebilir mi? | Evet (isim↔fiil) | Hayır |
| Örnek | göz+lük | ev+ler, gel+di |
| Sözcük Türü | Tanım | Örnek |
|---|---|---|
| Basit | Yapım eki yok | kitaplar (sadece çekim eki) |
| Türemiş | En az bir yapım eki var | kitapçı |
| Birleşik | İki+ sözcüğün birleşmesi | hanımeli |
6. Sınıflandırma Şeması
Sözcük yapısı analiz sırası:
1) Sözcüğün köküne kadar in, kök isim mi fiil mi belirle (mek/mak testi) →
2) Köke gelen her eki tek tek incele: anlamı değiştiriyor mu? → Değiştiriyorsa YAPIM EKİ, işaretle →
3) Kalan eklere bak: sadece görev/durum mu bildiriyor? → ÇEKİM EKİ, işaretle →
4) Yapım eki sayısı 0 ise BASİT, 1+ ise TÜREMİŞ sözcüktür →
5) Sözcük birden fazla kökün birleşmesinden oluşuyorsa BİRLEŞİK sözcüktür.
7. En Çok Karıştırılan Noktalar
"-ma/-me" eki hem yapım (isim-fiil: "yürüme mesafesi") hem çekim (olumsuzluk: "yürüme, düş!") olabilir. Ekin BİÇİMİNE değil, cümledeki İŞLEVİNE bakmak gerekir.
Bazı sözcüklerde ünlü düşmesi/ses değişimi kökü gizleyebilir: "oğlu" sözcüğünün kökü "oğl-" değil "oğul"dur (ünlü düşmüştür); kökü bulurken ses olaylarını hesaba katmak gerekir.
Bir sözcükte birden fazla yapım eki olabilir ve bunlar farklı türlerde (isimden isim + isimden fiil gibi) art arda gelebilir: "taş+la-n-dır-" gibi karmaşık örnekler dikkatli incelenmelidir.
Bazı sözcükler kökeni itibarıyla türemiş olsa da GÜNÜMÜZ Türkçesinde artık basit sözcük gibi algılanır (kökü unutulmuş, kaynaşmış sözcükler): "bugün" (bu+gün birleşiği, artık tek sözcük gibi algılanır).
8. ÖSYM Analizi
KPSS'de bu konudan en sık gelen soru tipleri: "hangi sözcük yapım eki almamıştır (basit sözcüktür)", "hangi sözcükte kaç tane yapım eki vardır", "altı çizili ekin yapım mı çekim mi olduğunu belirleme" şeklindedir. ÖSYM özellikle aynı ekin (-ma/-me, -lık/-lik gibi) farklı cümlelerde farklı işlevler üstlenmesini test etmeyi sever.
9. Soru Çözüm Stratejileri
Şüpheli bir eki gördüğünde, o eki ÇIKAR ve kalan kökün anlamıyla KARŞILAŞTIR. Anlam tamamen değiştiyse (yeni bir kavram oluştuysa) yapım ekidir; aynı kavramın farklı bir hâli/durumuysa çekim ekidir.
10. Çözümlü Örnek Sorular (30 Soru)
🟢 Kolay Düzey (1-10)
"Gözlükçü" sözcüğünde kaç tane yapım eki vardır?
A) 0 B) 1 C) 2 D) 3 E) 4
Çözüm: göz (kök) + lük (yapım: isimden isim) + çü (yapım: isimden isim) — iki yapım eki vardır. Doğru cevap: C.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi BASİT sözcüktür?
A) kitaplık B) evler C) gözlükçü D) sevgi E) başlangıç
Çözüm: "Evler" sadece çekim eki (çoğul) almıştır, yapım eki yoktur; basit sözcüktür. Doğru cevap: B.
"Sevgi" sözcüğündeki "-gi" eki için ne söylenebilir?
A) Çekim ekidir. B) Yapım ekidir (fiilden isim). C) Kip ekidir. D) Kişi ekidir. E) Çoğul ekidir.
Çözüm: "Sev-" fiil köküne gelen "-gi" eki isim türetir (fiilden isim yapım eki): "sevgi". Doğru cevap: B.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi TÜREMİŞ sözcüktür?
A) kalemler B) geldi C) okuma (kitap okuma eylemi anlamında değil, "okumak" fiilinin isim hâli) D) evimiz E) gitti
Çözüm: "Okuma" (oku+ma, fiilden isim yapım eki) türemiş bir sözcüktür. Doğru cevap: C.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi BİRLEŞİK sözcüktür?
A) kitaplık B) hanımeli C) gözlükçü D) sevgi E) başlangıç
Çözüm: "Hanımeli" iki sözcüğün (hanım + eli) birleşmesinden oluşmuştur; birleşik sözcüktür. Doğru cevap: B.
"Gel-di-m" sözcüğündeki ekler için ne söylenebilir?
A) İkisi de yapım ekidir. B) İkisi de çekim ekidir (kip+kişi). C) Biri yapım biri çekim. D) İkisi de kip ekidir. E) İkisi de olumsuzluk ekidir.
Çözüm: "-di" kip eki, "-m" kişi ekidir; ikisi de fiil çekim ekleridir. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde isimden fiil yapan bir ek vardır?
A) başlamak (baş+la-) B) gelmek C) evler D) gözlük E) sevgi
Çözüm: "Baş" isim köküne "-la" eki gelerek "başlamak" fiili türemiştir; isimden fiil yapım ekidir. Doğru cevap: A.
"Evimiz" sözcüğündeki "-imiz" eki için ne söylenebilir?
A) Yapım ekidir. B) İyelik ekidir (çekim). C) Kip ekidir. D) Çoğul ekidir. E) Fiilden isim yapım ekidir.
Çözüm: "-imiz" 1. çoğul kişi iyelik ekidir, bir isim çekim ekidir. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi fiilden fiil yapım ekine örnektir?
A) gülümse- (gül+ümse-) B) gözlük C) evler D) geldi E) sevgi
Çözüm: "Gül-" fiil köküne "-ümse" eki gelerek yeni bir fiil ("gülümsemek") türemiştir; fiilden fiil yapım ekidir. Doğru cevap: A.
"Kitaplarımızda" sözcüğünde kaç tane çekim eki vardır?
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 0
Çözüm: kitap+lar (çoğul) + ımız (iyelik) + da (hâl eki, bulunma) — üç çekim eki vardır, yapım eki yoktur. Doğru cevap: C.
🟡 Orta Düzey (11-20)
Aşağıdaki cümlelerdeki altı çizili sözcüklerden hangisinde "-ma/-me" eki YAPIM eki olarak kullanılmıştır?
A) Bugün okula gitmedi. B) Onun okuma alışkanlığı çok gelişmiş. C) Sakın oraya gitme! D) Artık ağlama. E) Kapıyı çalmadan girme.
Çözüm: B'de "okuma" bir isimdir (okuma alışkanlığı = bir kavram), "-ma" burada fiilden isim yapan bir yapım ekidir. Diğerlerinde "-me/-ma" olumsuzluk bildiren bir çekim ekidir. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde HEM yapım HEM çekim eki bir arada bulunur?
A) evler B) geldi C) gözlükçüler D) sevgi E) başlamak
Çözüm: göz(kök)+lük(yapım)+çü(yapım)+ler(çekim, çoğul) — hem yapım hem çekim eki bir arada bulunur. Doğru cevap: C.
"Oğlu" sözcüğünün kökü hangisidir?
A) oğl- B) oğul C) oğ- D) oğlu E) oğlun
Çözüm: Ünlü düşmesi nedeniyle "oğul+u" sözcüğü "oğlu" biçimini almıştır; kökü "oğul"dur. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi hem isimden fiil hem fiilden isim yapım ekini bir arada içerir?
A) başlangıç (baş+la-n-gıç: baş→başla (isimden fiil) →başlan (fiilden fiil)→başlangıç (fiilden isim)) B) evler C) geldi D) sevgi E) gözlük
Çözüm: "Başlangıç" sözcüğü "baş" isim köküne "-la" (isimden fiil) ve ardından fiilden isim yapan bir ek daha alarak oluşmuştur; birden fazla yapım eki türü içerir. Doğru cevap: A.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-lik/-lık" eki yapım eki olarak KULLANILMAMIŞTIR?
A) Kitaplık aldık. B) Güzellik önemlidir. C) Temizlik yaptı. D) Sevgi doludur. E) Hastalık geçirdi.
Çözüm: D'de "-lik/-lık" eki hiç yoktur, "sevgi" farklı bir yapım eki ("-gi") almıştır; soru "kullanılmamıştır" dediği için doğru cevap D'dir (çünkü bu ek orada hiç bulunmuyor). Doğru cevap: D.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin kökü FİİL köküdür?
A) göz B) sev- C) kalem D) ev E) kitap
Çözüm: "Sev-" fiil köküdür ("sevmek" biçiminde mastar eki alabilir); diğerleri isim köküdür. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde bulunma hâl eki vardır?
A) evde B) evi C) eve D) evden E) evin
Çözüm: "-de" bulunma hâl ekidir: "evde". Doğru cevap: A.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-ce/-ca" eki eşitlik/görelik anlamında kullanılmıştır (yapım eki değil, zarf yapan bir çekim benzeri ek olarak)?
A) Türkçe çok zengin bir dildir. B) Bence bu doğru değil. C) Akıllıca bir karardı. D) Onlarca kişi geldi. E) Yavaşça yürüdü.
Çözüm: B'de "bence" (ben+ce) görelik/eşitlik anlamı taşır, "bana göre" demektir; bu tür kullanım çekim benzeri işlevli klasik bir "-ce" örneğidir. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi "kaynaşmış birleşik sözcük" (kökeni unutulmuş, tek sözcük gibi algılanan) örneğidir?
A) bugün B) gözlük C) sevgi D) evler E) kitaplık
Çözüm: "Bugün" (bu+gün) artık tek bir sözcük gibi algılanan, kaynaşmış bir birleşik sözcüktür. Doğru cevap: A.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde tamlayan eki vardır?
A) evin kapısı B) ev C) evler D) evde E) evi
Çözüm: "Evin" sözcüğündeki "-in" tamlayan ekidir (ev+in kapısı, belirtili isim tamlaması). Doğru cevap: A.
🔴 Zor Düzey (21-30)
"Taşlanmak" sözcüğünde kaç tane yapım eki vardır ve türleri nelerdir?
A) 1 yapım eki (isimden fiil) B) 2 yapım eki (isimden fiil + fiilden fiil) C) 3 yapım eki D) 0 yapım eki E) 1 yapım eki (fiilden isim)
Çözüm: "Taş" isim köküne "-la" gelip "taşlamak" fiili (isimden fiil), sonra "-n" gelip edilgen "taşlanmak" fiili (fiilden fiil, çatı eki de bir yapım eki sayılır) oluşmuştur; 2 yapım eki vardır. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, yapım eki almadığı için BASİT sözcüktür?
A) Öğretmenimiz bize yardımcı oldu. B) Kitaplarımızı topladık. C) Sevgiyle baktı. D) Gözlükçüye gittik. E) Başlangıç noktasıydı.
Çözüm: "Kitaplarımızı" (kitap+lar+ımız+ı) sadece çekim ekleri (çoğul, iyelik, hâl eki) almıştır; yapım eki yoktur, basit sözcüktür. Doğru cevap: B.
"Öğretmenimiz" sözcüğünün yapısı için ne söylenebilir?
A) öğret (fiil kökü) + men (yapım: fiilden isim) + imiz (çekim: iyelik) B) Tamamen çekim ekleri içerir. C) Hiç ek almamıştır. D) Birleşik bir sözcüktür. E) Sadece yapım eki içerir.
Çözüm: "Öğret-" fiil köküne "-men" (fiilden isim yapım eki, meslek adı yapar) gelmiş, sonra "-imiz" (iyelik, çekim eki) eklenmiştir. Doğru cevap: A.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde yapım eki, sözcüğün TÜRÜNÜ (isim/fiil) değiştirmeden yeni bir anlam kazandırmıştır?
A) göz+lük (isimden isim, tür değişmiyor ama yeni kavram) B) baş+la- (isimden fiil, tür değişiyor) C) sev+gi (fiilden isim, tür değişiyor) D) gül+ümse- (fiilden fiil, tür değişmiyor ama yeni fiil) E) A ve D
Çözüm: Hem "göz+lük" (isimden isim) hem "gül+ümse-" (fiilden fiil) örneklerinde sözcük türü DEĞİŞMEMİŞ ama yeni bir kavram/anlam ortaya çıkmıştır. Doğru cevap: E.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-lık/-lik" eki YAPIM eki değil, farklı bir işlevde (örn. sayısal miktar bildiren) kullanılmıştır?
A) Kitaplık aldık. B) Üç günlük izin aldı. C) Güzellik önemlidir. D) Temizlik yaptı. E) Hastalık geçirdi.
Çözüm: B'de "günlük" burada "üç gün süren" anlamında bir miktar/süre bildirir; yine de teknik olarak bu bir yapım ekidir (isimden isim, süre bildiren), ama işlevi diğer örneklerdeki soyut kavram türetmeden (güzellik, temizlik, hastalık) farklıdır — somut bir süre/miktar belirtir. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi üç yapım eki bir arada içerir?
A) göz+lük+çü+lük (gözlükçülük) B) evler C) geldi D) sevgi E) başladı
Çözüm: "Gözlükçülük": göz(kök)+lük(yapım1)+çü(yapım2)+lük(yapım3, meslek adından soyut kavram türetir) — üç yapım eki içerir. Doğru cevap: A.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir sözcük hem yapım hem çekim eki alarak TÜRÜNÜ değiştirmiş ve cümlede farklı bir görevde kullanılmıştır?
A) Bu, benim en sevdiğim okumadır. (oku+ma: fiilden isim + iyelik/çekim eki alarak isim tamlaması kurmuş) B) Kitabı okudu. C) Eve gitti. D) Sevgiyle baktı. E) Evler yıkıldı.
Çözüm: A'da "okuma" fiilden isme dönüşmüş (yapım) ve iyelik ekiyle (sevdiğim okuma) çekimlenerek bir isim tamlamasının unsuru olmuştur. Doğru cevap: A.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin kökü, ses olayı (düşme/türeme) nedeniyle YÜZEYSEL olarak farklı görünür?
A) evler B) ağzı (kök: ağız) C) geldi D) kitaplık E) sevgi
Çözüm: "Ağzı" sözcüğünün kökü "ağız"dır, ünlü düşmesi nedeniyle yüzeyde "ağz-" gibi görünür. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, kökeni itibarıyla türemiş olmasına rağmen günümüzde BASİT sözcük gibi algılanan (kaynaşmış) bir örnektir?
A) Bugün hava çok güzel. B) Kitaplığı düzenledi. C) Öğretmenimiz geldi. D) Sevgiyle baktı. E) Başlangıç noktasıydı.
Çözüm: "Bugün" (bu+gün) tarihsel olarak birleşik bir sözcük olsa da günümüzde tek bir kavram olarak, ayrıştırılmadan kullanılır. Doğru cevap: A.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde yapım eki YOKTUR ama birden fazla çekim eki VARDIR?
A) kitaplarımızdan (kitap+lar+ımız+dan: 3 çekim eki) B) gözlükçülerden C) sevgiyle D) başladılar E) okumalarımız
Çözüm: "Kitaplarımızdan" sadece çekim ekleri (çoğul+iyelik+hâl eki) içerir, yapım eki yoktur. Doğru cevap: A.
11. Mini Deneme (20 Soru)
- Aşağıdaki sözcüklerden hangisi fiil köküdür?
A) ev B) git- C) kalem D) göz E) kitap - "Kitaplık" sözcüğünde kaç yapım eki vardır?
A) 0 B) 1 C) 2 D) 3 E) 4 - Aşağıdakilerden hangisi basit sözcüktür?
A) gözlük B) evlerimiz C) başlangıç D) sevgi E) gözlükçü - "Sevgi" sözcüğü hangi tür yapım ekini içerir?
A) İsimden isim B) İsimden fiil C) Fiilden isim D) Fiilden fiil E) Hiçbiri - Aşağıdakilerden hangisi birleşik sözcüktür?
A) sevgi B) hanımeli C) evler D) geldi E) kitaplık - "Evimizde" sözcüğünde kaç çekim eki vardır?
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 0 - Aşağıdakilerden hangisinde fiilden fiil yapım eki vardır?
A) gülümse- B) gözlük C) evler D) sevgi E) kitaplık - "Öğrencilerimiz" sözcüğünde yapım eki var mıdır?
A) Evet, 1 tane B) Evet, 2 tane C) Evet, 3 tane D) Hayır E) Emin olunamaz - Aşağıdakilerden hangisi isimden fiil yapım ekine örnektir?
A) başlamak B) gelmek C) sevgi D) gözlük E) evler - "Kalemi" sözcüğündeki "-i" eki için ne söylenebilir?
A) Yapım ekidir. B) Hâl ekidir (belirtme, çekim). C) Kip ekidir. D) Kişi ekidir. E) Çoğul ekidir. - Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin kökü ses olayı nedeniyle gizlenmiştir?
A) evler B) burnu (kök: burun) C) geldi D) sevgi E) kitaplık - "Yavaşça" sözcüğündeki "-ça" eki için ne söylenebilir?
A) Görelik/eşitlik anlamı bildirir. B) Çoğul ekidir. C) İyelik ekidir. D) Kip ekidir. E) Kişi ekidir. - Aşağıdakilerden hangisi kaynaşmış bir birleşik sözcüktür?
A) bugün B) gözlük C) sevgi D) evler E) kitaplık - "Geldiler" sözcüğündeki ekler için ne söylenebilir?
A) İkisi de yapım ekidir. B) İkisi de çekim ekidir (kip+kişi/çoğul). C) Biri yapım biri çekim. D) Hiçbiri ek değildir. E) İkisi de olumsuzluk ekidir. - Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde tamlayan eki vardır?
A) evin bahçesi B) evler C) evde D) evi E) eve - "Başlangıç" sözcüğünde kaç yapım eki vardır?
A) 0 B) 1 C) 2 D) 3 E) 4 - Aşağıdakilerden hangisi hem yapım hem çekim eki birlikte içerir?
A) evler B) geldi C) gözlükçüler D) sevgi E) baş - "Okumak" fiilinin kökü nedir?
A) oku- B) okuma C) okumak D) oku E) okuyan - Aşağıdaki eklerden hangisi bir hâl (durum) ekidir?
A) -ler B) -im C) -de D) -ce E) -lik - "Türkçe" sözcüğündeki "-çe" eki için ne söylenebilir?
A) Dil adı yapan bir yapım ekidir. B) Çoğul ekidir. C) İyelik ekidir. D) Hâl ekidir. E) Kip ekidir.
12. Cevap Anahtarı ve Ayrıntılı Açıklamalar
1. B — "Git-" mastar eki alabilir ("gitmek"), fiil köküdür.
2. B — "Kitap+lık": bir yapım eki (isimden isim).
3. B — "Evlerimiz" sadece çekim ekleri (çoğul+iyelik) içerir, basit sözcüktür.
4. C — "Sev-" fiil köküne "-gi" gelerek isim türemiştir (fiilden isim).
5. B — "Hanımeli" iki sözcüğün birleşiminden oluşan birleşik sözcüktür.
6. B — "Ev+imiz+de": iyelik + hâl eki, iki çekim eki.
7. A — "Gül-" fiil köküne "-ümse" gelerek yeni bir fiil türemiştir (fiilden fiil).
8. D — "Öğrenci+ler+imiz" sadece çekim ekleri içerir (öğrenci zaten basit bir isim köküdür +ler+imiz çekim), yapım eki yoktur.
9. A — "Baş" isim köküne "-la" gelerek "başlamak" fiili türemiştir (isimden fiil).
10. B — "-i" belirtme hâl ekidir, bir çekim ekidir.
11. B — "Burnu" sözcüğünün kökü "burun"dur, ünlü düşmesiyle gizlenmiştir.
12. A — "-ça/-ce" eki burada "yavaş bir biçimde" anlamında görelik/tarz bildirir.
13. A — "Bugün" (bu+gün) kaynaşmış bir birleşik sözcüktür.
14. B — "-di" kip eki, "-ler" burada kişi çoğulu bildiren bir çekim ekidir; ikisi de çekim ekidir.
15. A — "Evin" sözcüğündeki "-in" tamlayan ekidir.
16. C — "Baş+la+n+gıç": iki yapım eki (isimden fiil "-la", fiilden isim türeten yapı).
17. C — "Gözlükçüler": göz+lük(yapım)+çü(yapım)+ler(çekim) — hem yapım hem çekim eki bir arada.
18. A — "Oku-" fiil köküdür, "-mak" mastar (isim-fiil) ekidir, ayrı bir yapım eki sayılır ama kökün kendisi "oku-"dur.
19. C — "-de" bulunma hâl ekidir.
20. A — "Türk+çe" eki burada dil adı türeten bir yapım ekidir (isimden isim).
13. Ultra Özet
SÖZCÜKTE YAPI — TEK SAYFA ÖZET
1. Kök: en küçük anlamlı parça. Fiil kökü "-mek/-mak" alabilir, isim kökü alamaz.
2. Yapım eki: ANLAMI değiştirir, yeni sözcük türetir, tür değişebilir (isim↔fiil). 4 türü: isimden isim, isimden fiil, fiilden isim, fiilden fiil.
3. Çekim eki: ANLAMI değiştirmez, sadece GÖREV bildirir. İsimde: çoğul, iyelik, hâl, tamlayan, eşitlik, soru. Fiilde: kip, kişi, olumsuzluk.
4. Basit sözcük: yapım eki yok (çekim eki olabilir). Türemiş sözcük: en az 1 yapım eki var. Birleşik sözcük: iki+ sözcüğün birleşimi.
5. Ekler her zaman KÖK → YAPIM → ÇEKİM sırasıyla gelir; yapım eki çekimden sonra gelemez.
6. Aynı ek (örn. "-ma/-me") farklı cümlelerde hem yapım hem çekim eki olabilir; işlevine (anlam değiştiriyor mu?) bak.
14. Son Gün Tekrarı
• Fiil kökü testi: "-mek/-mak" ekleyebiliyor musun?
• Yapım eki = anlam değişir, yeni kavram. Çekim eki = anlam aynı, sadece görev değişir.
• Basit = yapım eki yok. Türemiş = yapım eki var. Birleşik = iki+ sözcük birleşmiş.
• Ekler sırası: KÖK → YAPIM → ÇEKİM (asla ters olmaz).
• "-ma/-me" gibi ekler hem yapım hem çekim olabilir, cümledeki işlevine bak.
• Ses düşmesi/türemesi köklerin gerçek biçimini gizleyebilir (oğlu→oğul, ağzı→ağız).