Hukukun Kaynakları ve Hukuk Dalları
(Yazılı Kaynaklar, Normlar Hiyerarşisi, Yazısız ve Yardımcı Kaynaklar, Kamu-Özel Hukuk Ayrımı)
1. Bir Önceki Konuyla Bağlantı
Önceki konuda hukuku "devlet gücüyle desteklenen, yaptırıma bağlı kurallar bütünü" olarak tanımlamıştık. Peki bu kurallar somut olarak nereden çıkıyor? Bir hâkim, önüne gelen bir davada hangi metne bakarak karar veriyor? İşte bu sorunun cevabı "hukukun kaynakları" konusudur. Ayrıca hukuk kuralları, düzenledikleri ilişkinin türüne göre farklı "dallara" ayrılır (biri miras davasına bakar, biri hırsızlık davasına, biri de bir belediyenin işlemine itiraza) — bu da "hukuk dalları" konusudur. Bu iki başlık, TBMM'nin çıkardığı kanun ile Cumhurbaşkanı'nın çıkardığı kararnamenin neden farklı güçte olduğunu (ileride Yasama ve Yürütme konularında) anlaman için de zemin hazırlayacak.
"Normlar hiyerarşisi" (hangi kaynağın hangisinden üstün olduğu) ve "kamu hukuku - özel hukuk dalları" ayrımı, KPSS Vatandaşlık'ta en sık karşılaşacağın iki alt başlıktır. Bu ikisi genelde birlikte, karşılaştırmalı sorularla gelir.
2. Sıfırdan Tam Konu Anlatımı
A) Hukukun Kaynağı Ne Demektir?
"Hukukun kaynağı", bir hukuk kuralının nereden doğduğu, hangi metinde veya olguda somutlaştığı anlamına gelir. Kaynaklar üç grupta incelenir: yazılı (asli) kaynaklar, yazısız (asli) kaynak ve yardımcı kaynaklar. "Asli" kaynaklar hâkimi doğrudan bağlar; "yardımcı" kaynaklar ise hâkime yol gösterir ama bağlayıcı değildir.
B) Yazılı Kaynaklar ve Normlar Hiyerarşisi
Yazılı kaynaklar, yetkili bir devlet organı tarafından belirli bir usulle metne dökülmüş kurallardır. Bunlar birbirine göre bir güç sırasına (hiyerarşiye) sahiptir; alt basamaktaki bir kural, üst basamaktaki bir kurala aykırı olamaz. Yukarıdan aşağıya sıralama şöyledir:
- Anayasa: Normlar hiyerarşisinin en tepesindedir. Devletin temel yapısını, organlarını ve temel hak-özgürlükleri düzenler. Hiçbir kanun, kararname, tüzük veya yönetmelik Anayasa'ya aykırı olamaz.
- Kanun (ve usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası anlaşmalar): TBMM tarafından çıkarılır. Genel, soyut ve sürekli kurallardır (bkz. önceki konu). Usulüne uygun yürürlüğe konulmuş milletlerarası anlaşmalar da kanun hükmündedir.
- Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi: Cumhurbaşkanı tarafından, yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkarılır. Kanunla aynı konuyu düzenleyemez; bir konuda kanun varsa, o konuda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz; çıkarılmışsa ve kanunla çatışırsa kanun uygulanır.
- Yönetmelik: Başbakanlık, bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri tarafından, kendi görev alanlarını ilgilendiren kanun ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere çıkarılır.
2017 Anayasa değişikliği ile Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçilmiş, eski sistemde var olan "tüzük" ve Kanun Hükmünde Kararname (KHK) (olağan dönem KHK'si) kaldırılmış, yerine Cumhurbaşkanlığı kararnamesi getirilmiştir. Bu, KPSS'nin en sevdiği güncel/eski karşılaştırma sorularından biridir.
Eski (1982 Anayasası'nın ilk hâli, 2017 öncesi): Bakanlar Kurulu tüzük çıkarabilir, olağanüstü hâllerde KHK çıkarılabilirdi.
Yeni (2017 sonrası, güncel): Tüzük tamamen kaldırılmıştır; olağan dönemde KHK çıkarılamaz. Yürütmenin düzenleyici işlemi artık Cumhurbaşkanlığı kararnamesidir. Sınavda "tüzük" seçeneği görürsen büyük ihtimalle bir çeldiricidir.
C) Yazısız (Asli) Kaynak: Örf ve Adet Hukuku
Bazı kurallar hiçbir yazılı metinde yer almaz, ama toplumda uzun süredir uygulanır ve devlet (özellikle mahkemeler) tarafından hukuk kuralı olarak tanınır. Bir kuralın örf ve adet hukuku sayılabilmesi için üç unsur bir arada bulunmalıdır:
- Maddi (Süreklilik) Unsuru: Kuralın uzun süredir, kesintisiz biçimde uygulanıyor olması.
- Manevi (Hukuki İnanç) Unsuru: Toplumun bu kurala, bir hukuk kuralı gibi uyulması gerektiğine inanması (sadece bir alışkanlık değil, "buna uyulmalı" inancı).
- Devlet Unsuru (Devletin Desteği): Devletin (yasama ya da yargı organları aracılığıyla) bu kuralı tanıması, hukuk kuralı olarak kabul etmesi.
Bu üç unsur bir arada varsa, yazılı olmasa bile örf ve adet hukuku, asli (yazılı kaynaklarla aynı bağlayıcılıkta) bir kaynak sayılır ve hâkim, ilgili konuda yazılı bir kural yoksa örf ve adet hukukunu uygulamak zorundadır.
🤔 Şimdi düşünelim: Bir köyde yıllardır uygulanan ama hiçbir yasada yazmayan bir mera kullanım geleneği, sadece "eskiden beri böyle yapılıyor" diye biliniyor, kimse bunun bir "kural" olduğuna inanmıyor, sadece alışkanlıktan yapıyor. Bu, örf ve adet hukuku sayılır mı?
Cevap: Hayır. Süreklilik unsuru var ama manevi (hukuki inanç) unsuru eksik — insanlar buna "uyulması gereken bir kural" olarak değil, sıradan bir alışkanlık olarak bakıyor. Üç unsurdan biri eksik olduğu için bu, hukuki bağlayıcılığı olan bir örf ve adet kuralı değil, sadece bir gelenek/alışkanlıktır.
D) Yardımcı Kaynaklar
Hâkimi doğrudan bağlamayan ama karar verirken ona yol gösteren, fikir veren kaynaklardır:
- İçtihat (Yargı Kararları): Mahkemelerin, benzer konularda daha önce verdiği kararlardır. Türk hukukunda (Anglo-Sakson hukukunun aksine) mahkemeler kural olarak önceki kararlarla bağlı değildir; ancak içtihadı birleştirme kararları (Yargıtay/Danıştay'ın çelişkili içtihatları birleştirmek için verdiği kararlar) istisnaen bağlayıcıdır.
- Doktrin (Bilimsel Görüşler): Hukuk bilginlerinin (akademisyenlerin) bir konudaki yorum ve görüşleridir. Hiçbir zaman bağlayıcı değildir, sadece hâkime fikir verir.
Bir kaynağın "asli" mi "yardımcı" mı olduğunu anlamanın en kolay yolu şu soruyu sormaktır: "Hâkim bu kaynağa uymak ZORUNDA mı, yoksa sadece ondan YARARLANABİLİR mi?" Anayasa, kanun, kararname, yönetmelik ve örf-adet hukukuna hâkim uymak zorundadır (asli kaynak). İçtihat ve doktrine ise sadece başvurabilir, bağlı değildir (yardımcı kaynak) — tek istisna, içtihadı birleştirme kararlarıdır.
3. Hukuk Dalları: Kamu Hukuku – Özel Hukuk – Karma Hukuk
Hukuk kuralları, düzenledikleri ilişkinin niteliğine göre üçe ayrılır. Bu ayrımın temel ölçütü şudur: İlişkide taraflardan biri, kamu gücünü kullanan bir devlet organı mı, yoksa taraflar birbirine eşit iki özel kişi mi?
A) Kamu Hukuku
Devletin kendi organları arasındaki ilişkileri veya devletin, üstün/kamu gücünü kullanarak bireylerle kurduğu ilişkileri düzenler. Taraflar arasında eşitsizlik (üstünlük-astlık) ilişkisi vardır. Kamu hukukunun başlıca dalları:
- Anayasa Hukuku: Devletin temel organlarını (yasama, yürütme, yargı), bunların kuruluş ve işleyişini, vatandaşların temel hak ve ödevlerini düzenler.
- İdare Hukuku: İdarenin (bakanlıklar, valilikler, belediyeler vb.) kuruluşunu, işleyişini, vatandaşla olan ilişkilerini ve idari uyuşmazlıkların çözümünü düzenler.
- Ceza Hukuku: Hangi fiillerin suç sayılacağını ve bu fiillere uygulanacak cezaları düzenler.
- Yargılama Hukukları (Usul Hukuku): Ceza Muhakemesi Hukuku ve Medeni Usul Hukuku gibi, davaların mahkemelerde nasıl görüleceğini düzenleyen dallardır.
- Devletler (Milletlerarası) Genel Hukuku: Devletler ve uluslararası kuruluşlar arasındaki ilişkileri düzenler.
- Mali Hukuk: Devletin vergi toplama, bütçe yapma gibi mali işlemlerini düzenler.
B) Özel Hukuk
Kişiler arasındaki (gerçek veya tüzel kişiler) ilişkileri, taraflar arasında eşitlik ilkesine dayanarak düzenler. Hiçbir taraf diğerine kamu gücüyle üstün değildir. Özel hukukun başlıca dalları:
- Medeni Hukuk: Kişilerin doğumundan ölümüne kadar olan hâllerini (kişilik, aile, miras, eşya) düzenler.
- Borçlar Hukuku: Kişiler arasındaki sözleşme ve borç ilişkilerini düzenler (Medeni Hukuk'un bir alt/tamamlayıcı dalı olarak da görülür).
- Ticaret Hukuku: Tacirler arası ilişkileri, şirketleri, ticari senetleri düzenler.
- Devletler Özel Hukuku: Farklı uyrukluk taşıyan kişiler arasındaki özel hukuk ilişkilerini (örneğin bir Türk ile bir yabancının evliliği) düzenler.
C) Karma Hukuk
Hem kamu hem özel hukuk özelliklerini bir arada taşıyan dallardır. En bilinen örneği İş Hukuku'dur: İşçi-işveren ilişkisi görünürde özel kişiler arasındadır (özel hukuk gibi), ama işçiyi (zayıf tarafı) koruma amacıyla devlet, emredici (kamu düzenine ilişkin) kurallarla bu ilişkiye müdahale eder (kamu hukuku gibi). Bu yüzden iş hukuku "karma" nitelikli kabul edilir.
Kendine sor: "Bu ilişkide devlet, kamu gücünü kullanan taraf olarak mı var, yoksa iki taraf da eşit özel kişi mi?" Devlet kamu gücüyle varsa → KAMU HUKUKU (Anayasa, İdare, Ceza). İki özel kişi eşitse → ÖZEL HUKUK (Medeni, Borçlar, Ticaret). Zayıf tarafı koruma amaçlı emredici kurallarla karışıksa → KARMA HUKUK (İş Hukuku).
🤔 Şimdi düşünelim: Bir vatandaşın, kendisine trafik cezası kesen belediye zabıtasına itiraz etmesi hangi hukuk dalına girer? Aynı vatandaşın, komşusuyla arsa sınırı anlaşmazlığı yaşaması ise hangi dala girer?
Cevap: Trafik cezasına itiraz, vatandaş ile kamu gücünü kullanan bir idare (belediye) arasındaki bir uyuşmazlık olduğu için idare hukuku (kamu hukuku) alanına girer. Komşuyla arsa sınırı anlaşmazlığı ise iki eşit özel kişi arasındaki bir mülkiyet uyuşmazlığıdır, bu yüzden medeni hukuk (özel hukuk, eşya hukuku alt dalı) kapsamındadır.
4. Karşılaştırma Tabloları
| Kaynak | Kim Çıkarır? | Asli mi Yardımcı mı? | Notlar |
|---|---|---|---|
| Anayasa | Kurucu iktidar / TBMM (değişiklikte nitelikli çoğunluk) | Asli, en üstün | Tüm normlar buna uygun olmalı |
| Kanun | TBMM | Asli | Genel, soyut, sürekli |
| Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi | Cumhurbaşkanı | Asli | Kanunla çatışırsa kanun üstündür |
| Yönetmelik | Bakanlıklar / kamu tüzel kişileri | Asli | Kanun ve kararnamenin uygulanmasını sağlar |
| Örf ve Adet Hukuku | Toplum (kendiliğinden) + devlet tanır | Asli (yazısız) | 3 unsur: süreklilik, hukuki inanç, devlet desteği |
| İçtihat | Mahkemeler | Yardımcı (istisna: içtihadı birleştirme kararı) | Kural olarak bağlayıcı değildir |
| Doktrin | Hukuk bilginleri | Yardımcı | Hiçbir zaman bağlayıcı değildir |
| Ölçüt | Kamu Hukuku | Özel Hukuk |
|---|---|---|
| Taraflar arası ilişki | Eşitsizlik (üstünlük-astlık) | Eşitlik |
| Devletin konumu | Kamu gücünü kullanan taraf | Taraf değil / eşit taraf |
| Örnek dallar | Anayasa, İdare, Ceza Hukuku | Medeni, Borçlar, Ticaret Hukuku |
| Amaç | Kamu yararı / toplum düzeni | Bireysel çıkarların dengelenmesi |
5. En Çok Karıştırılan Noktalar
Sorularda hâlâ eski bilgiye dayalı "tüzük" veya "olağan dönem KHK'si" seçenekleri çeldirici olarak konulabilir. Güncel sistemde (2017 sonrası) bu ikisi yoktur; yürütmenin asli düzenleyici işlemi Cumhurbaşkanlığı kararnamesidir.
Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile kanunun aynı konuyu düzenlediği (çatıştığı) durumlarda kanun hükümleri uygulanır. Bu, kararnamenin kanundan güçlü olduğu izlenimi veren çeldiricilere karşı özellikle dikkat edilmesi gereken bir noktadır.
Sadece "uzun süredir uygulanıyor" (süreklilik) olması, bir kuralı örf ve adet hukuku yapmaya yetmez. Hukuki inanç (buna uyma zorunluluğu hissi) ve devletin tanıması unsurları da gereklidir. KPSS bu üç unsurdan birini eksik bırakan örnek olaylarla seni sınayabilir.
İş hukuku, işçi-işveren ilişkisi göründüğü için sınav adayları tarafından çoğu zaman yanlışlıkla saf özel hukuk dalı sanılır. Oysa işçiyi koruyan emredici (tarafların değiştiremeyeceği) kurallar barındırdığı için karma hukuk dalıdır.
Türk hukukunda içtihatlar kural olarak bağlayıcı değildir; ama Yargıtay/Danıştay İçtihadı Birleştirme Kararları istisnaen bağlayıcıdır ve benzer davalarda mahkemeler bu kararlara uymak zorundadır. Bu, "içtihat hiçbir zaman bağlayıcı değildir" gibi mutlak ifadeleri çürüten kritik bir istisnadır.
6. ÖSYM Analizi ve Bu Konudan Soru Gelirse
Bu konu genelde iki soru kalıbıyla gelir: (1) normlar hiyerarşisini sıralatan veya "hangisi hangisinden üstündür" tipi sorular, (2) bir örnek olay/ilişki verilip "bu hangi hukuk dalına girer" tipi uygulamalı sorular. Ayrıca "asli kaynak - yardımcı kaynak" ayrımı bağımsız bir soru kökü olarak da sıkça çıkar.
• Normlar hiyerarşisi sorularında sıralamayı ezbere değil, "kim çıkarıyor, ne kadar yetkili" mantığıyla kur: Anayasa (kurucu irade) → Kanun (TBMM/halkın temsilcileri) → Kararname (yürütme) → Yönetmelik (idare).
• "Tüzük" veya "olağan KHK" geçen seçenekleri güncel sistemde geçersiz kabul et.
• Hukuk dalı sorularında önce "devlet kamu gücüyle mi taraf, yoksa iki eşit kişi mi var" sorusunu sor.
• İş hukuku, sigorta hukuku gibi "karma" dalları saf kamu ya da saf özel hukuka sokan seçeneklere dikkat et.
• "Bağlayıcı mı değil mi" sorularında içtihat/doktrin için varsayılan cevap "bağlayıcı değildir", tek istisna içtihadı birleştirme kararlarıdır.
7. Çözümlü Örnek Sorular (30 Soru)
🟢 Kolay Düzey (1-5)
Normlar hiyerarşisinde en üstte yer alan kaynak aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kanun B) Anayasa C) Cumhurbaşkanlığı kararnamesi D) Yönetmelik E) Tüzük
Çözüm: Normlar hiyerarşisinin tepesinde Anayasa yer alır; hiçbir düzenleme ona aykırı olamaz. Doğru cevap: B.
Kanunları çıkarma yetkisi hangi organa aittir?
A) Cumhurbaşkanı B) Bakanlar C) TBMM D) Anayasa Mahkemesi E) Danıştay
Çözüm: Kanun çıkarma (yasama) yetkisi TBMM'ye aittir. Doğru cevap: C.
Aşağıdakilerden hangisi özel hukukun dallarından biridir?
A) Anayasa Hukuku B) İdare Hukuku C) Ceza Hukuku D) Medeni Hukuk E) Mali Hukuk
Çözüm: Medeni hukuk, eşit kişiler arası ilişkileri düzenleyen özel hukuk dalıdır; diğerleri kamu hukuku dalıdır. Doğru cevap: D.
Kişiler arasındaki eşitliğe dayanan hukuk dalına ne ad verilir?
A) Kamu hukuku B) Özel hukuk C) Karma hukuk D) Anayasa hukuku E) İdare hukuku
Çözüm: Tanım doğrudan özel hukuka işaret eder. Doğru cevap: B.
Aşağıdakilerden hangisi hukukun yardımcı kaynaklarından biridir?
A) Anayasa B) Kanun C) Örf ve adet hukuku D) Doktrin E) Cumhurbaşkanlığı kararnamesi
Çözüm: Doktrin, hâkimi bağlamayan, sadece fikir veren bir yardımcı kaynaktır; diğerleri asli kaynaktır. Doğru cevap: D.
🟡 Orta Düzey (6-15)
Bir konuda hem kanun hem Cumhurbaşkanlığı kararnamesi bulunuyor ve ikisi çelişiyorsa, hangisi uygulanır?
A) Kararname, çünkü daha yenidir. B) Kanun, çünkü hiyerarşik olarak üstündür. C) İkisi de uygulanmaz. D) Anayasa Mahkemesi ikisini de iptal eder. E) Cumhurbaşkanı hangisinin uygulanacağına karar verir.
Çözüm: Kararname kanunla aynı konuyu düzenleyemez; çatışma hâlinde kanun üstün kabul edilir ve uygulanır. Doğru cevap: B.
Örf ve adet hukukunun bir hukuk kuralı sayılabilmesi için gerekli olmayan unsur aşağıdakilerden hangisidir?
A) Süreklilik B) Hukuki inanç C) Devletin tanıması D) Yazılı hâle getirilmiş olması E) Toplumda uygulanıyor olması
Çözüm: Örf ve adet hukuku tanım gereği yazısızdır; yazılı olması gerekmez, aksine yazısız olması onu diğer kaynaklardan ayırır. Doğru cevap: D.
İş hukukunun "karma hukuk" dalı sayılmasının nedeni nedir?
A) Hem ceza hem medeni hukuk kurallarını içermesi B) İşçi-işveren ilişkisinin özel kişiler arasında olmasına rağmen, zayıf tarafı koruyan emredici (kamusal) kurallar içermesi C) Uluslararası bir hukuk dalı olması D) Sadece devlet memurlarına uygulanması E) Yazısız kaynaklara dayanması
Çözüm: İş hukuku özel kişiler arası bir ilişkiyi düzenlese de, işçiyi koruyan emredici kurallar barındırdığı için hem kamu hem özel hukuk niteliği taşır. Doğru cevap: B.
Yönetmelikler kimler tarafından çıkarılabilir?
A) Yalnızca TBMM B) Yalnızca Cumhurbaşkanı C) Bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri D) Yalnızca mahkemeler E) Yalnızca belediye meclisleri
Çözüm: Yönetmelikler, kanun ve kararnamenin uygulanmasını sağlamak için bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri tarafından çıkarılır. Doğru cevap: C.
Aşağıdakilerden hangisi 2017 Anayasa değişikliği sonrasında kaldırılan bir yürütme işlemidir?
A) Yönetmelik B) Cumhurbaşkanlığı kararnamesi C) Tüzük ve olağan dönem KHK'si D) Kanun E) Anayasa
Çözüm: 2017 değişikliğiyle tüzük ve olağan dönem KHK'si kaldırılmış, yerine Cumhurbaşkanlığı kararnamesi getirilmiştir. Doğru cevap: C.
Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararları için ne söylenebilir?
A) Hiçbir zaman bağlayıcı değildir. B) Yalnızca Yargıtay'ı bağlar, diğer mahkemeleri bağlamaz. C) İstisnaen bağlayıcıdır, benzer davalarda mahkemeler uymak zorundadır. D) Anayasa'dan üstündür. E) Sadece doktrinsel bir görüştür.
Çözüm: İçtihatlar genelde bağlayıcı değildir ama içtihadı birleştirme kararları istisnaen bağlayıcıdır. Doğru cevap: C.
Bir vatandaşın vergi dairesiyle yaşadığı bir vergi uyuşmazlığı hangi hukuk dalının konusuna girer?
A) Medeni hukuk B) Ticaret hukuku C) Mali hukuk (kamu hukuku) D) Borçlar hukuku E) Devletler özel hukuku
Çözüm: Vergi ilişkisi, devletin kamu gücünü kullandığı bir alandır; mali hukuk kapsamına girer ve kamu hukuku dalıdır. Doğru cevap: C.
Aşağıdakilerden hangisi doktrinin bir özelliği değildir?
A) Hukuk bilginlerinin görüşlerinden oluşur. B) Hâkimi bağlayıcı bir kaynaktır. C) Hâkime fikir verir, yol gösterir. D) Yardımcı kaynak sayılır. E) Bilimsel çalışmalara dayanır.
Çözüm: Doktrin hiçbir zaman bağlayıcı değildir; sadece yol göstericidir. Doğru cevap: B.
Milletlerarası anlaşmaların Türk hukukundaki yeri için ne söylenebilir?
A) Hiçbir bağlayıcılığı yoktur. B) Usulüne göre yürürlüğe konulmuşsa kanun hükmündedir. C) Anayasa'dan üstündür. D) Sadece yönetmelik gücündedir. E) Yalnızca Cumhurbaşkanı'nı bağlar.
Çözüm: TBMM onayı ile usulüne uygun yürürlüğe konulan milletlerarası anlaşmalar kanun hükmündedir. Doğru cevap: B.
Ceza Muhakemesi Hukuku hangi kategoriye girer?
A) Özel hukuk B) Kamu hukuku (yargılama/usul hukuku) C) Karma hukuk D) Devletler özel hukuku E) Ticaret hukuku
Çözüm: Yargılama usullerini düzenleyen hukuk dalları, devletin yargılama gücünü kullandığı alan olduğu için kamu hukuku kapsamındadır. Doğru cevap: B.
🔴 Zor Düzey (16-30)
Bir belediyenin, kendi sınırları içindeki bir işyerine ruhsat vermemesi üzerine işyeri sahibinin bu karara karşı dava açması hangi hukuk dalının konusudur?
A) Medeni hukuk B) Borçlar hukuku C) İdare hukuku D) Ticaret hukuku E) Devletler özel hukuku
Çözüm: Belediye, kamu gücünü kullanan bir idari organdır; onun işlemine karşı açılan dava idare hukuku (kamu hukuku) kapsamındadır. Doğru cevap: C.
Bir bölgede yıllardır uygulanan, halkın "buna uymazsak toplumsal düzenimiz bozulur" inancıyla bağlı olduğu ve mahkemelerin de kararlarında dikkate aldığı bir gelenek için ne söylenebilir?
A) Sadece bir alışkanlıktır, hukuki bağlayıcılığı yoktur. B) Üç unsuru (süreklilik, hukuki inanç, devlet tanıması) taşıdığı için örf ve adet hukuku sayılabilir. C) Yazılı olmadığı için hiçbir zaman hukuk kuralı sayılmaz. D) Sadece doktrin sayılır. E) Anayasa'ya aykırı olduğu için geçersizdir.
Çözüm: Süreklilik, hukuki inanç ve devletin (mahkemelerin) tanıması unsurlarının üçü de mevcut olduğu için bu, örf ve adet hukukunun tanımına tam olarak uyar. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Anayasa, kanunlardan üstündür. B) Kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinden üstündür. C) Yönetmelikler, kanunlardan üstündür. D) Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmeliklerden üstündür. E) Anayasa, tüm normlar hiyerarşisinin en tepesindedir.
Çözüm: Normlar hiyerarşisinde yönetmelikler en alt basamaktadır; kanunlardan üstün olamaz, tam tersi geçerlidir. Doğru cevap: C.
İki tacir arasında bir mal alım-satım sözleşmesinden doğan uyuşmazlık hangi hukuk dalına girer?
A) İdare hukuku B) Ceza hukuku C) Ticaret hukuku (özel hukuk) D) Anayasa hukuku E) Mali hukuk
Çözüm: Tacirler arası ticari ilişkiler, eşit özel kişiler arasında geçtiği için özel hukukun alt dalı olan ticaret hukukuna girer. Doğru cevap: C.
Bir Türk vatandaşı ile bir yabancı uyruklu kişinin evliliğinden doğan hukuki uyuşmazlıklar hangi hukuk dalının konusuna girer?
A) Devletler genel hukuku B) Devletler özel hukuku C) İdare hukuku D) Anayasa hukuku E) Ceza hukuku
Çözüm: Farklı uyrukluk taşıyan kişiler arasındaki özel hukuk ilişkileri devletler özel hukukunun konusudur; devletler arası ilişkiler (devletler genel hukuku) ile karıştırılmamalıdır. Doğru cevap: B.
Bir kanunda düzenlenmemiş bir konuda, hâkimin başvurabileceği asli kaynak sırası için ne söylenebilir?
A) Önce doktrin, sonra içtihat aranır. B) Önce yazılı kaynaklar (varsa), yoksa örf ve adet hukuku (asli, yazısız kaynak) uygulanır; ikisi de yoksa hâkim yardımcı kaynaklardan (içtihat, doktrin) faydalanarak boşluğu doldurur. C) Hâkim davayı reddetmek zorundadır. D) Sadece Anayasa uygulanır. E) Hâkim kendi vicdanına göre, hiçbir kaynağa bakmadan karar verir.
Çözüm: Hâkim önce yazılı asli kaynaklara, sonra örf ve adet hukukuna bakar; hâlâ boşluk varsa yardımcı kaynaklardan (içtihat, doktrin) yararlanarak hukuk yaratır; hiçbir zaman davayı "kanun yok" diyerek reddedemez. Doğru cevap: B.
Bir Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin, Anayasa'da münhasıran kanunla düzenleneceği belirtilen bir konuyu düzenlemesi hâlinde ne söylenebilir?
A) Kararname geçerlidir, çünkü Cumhurbaşkanı'nın yetkisindedir. B) Kararname bu konuda Anayasa'ya aykırı olur, çünkü münhasır kanun alanına giren konular kararnameyle düzenlenemez. C) Kararname, kanundan daha üstün hâle gelir. D) Konu tüzükle düzenlenmelidir. E) Konu doğrudan halk oylamasına sunulmalıdır.
Çözüm: Anayasa'nın münhasıran kanunla düzenlenmesini öngördüğü konular (temel haklar, ceza hukuku gibi bazı alanlar) Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez; düzenlenirse Anayasa'ya aykırılık oluşur. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki hukuk dallarından hangisi diğerlerinden farklı olarak özel hukuk kategorisindedir?
A) Ceza hukuku B) Anayasa hukuku C) İdare hukuku D) Borçlar hukuku E) Mali hukuk
Çözüm: Borçlar hukuku, eşit kişiler arasındaki borç ilişkilerini düzenleyen özel hukuk dalıdır; diğerleri kamu hukuku dalıdır. Doğru cevap: D.
Bir mahkemenin, önceki bir davada verdiği karara benzer bir davada da aynı yönde karar vermesi zorunlu mudur?
A) Evet, Türk hukukunda mahkemeler önceki kararlarla her zaman bağlıdır. B) Hayır, kural olarak bağlı değildir; istisnası içtihadı birleştirme kararlarıdır. C) Evet, ama sadece ceza davalarında bağlıdır. D) Hayır, hiçbir zaman, istisnasız. E) Sadece Anayasa Mahkemesi kararlarıyla bağlıdır, diğerleriyle değildir.
Çözüm: Türk hukuku Anglo-Sakson hukuku gibi "emsal karar" sistemine dayanmaz; mahkemeler kural olarak önceki kararlarla bağlı değildir, tek istisna içtihadı birleştirme kararlarıdır. Doğru cevap: B.
Aşağıdakilerden hangisi "asli kaynak" olarak kabul edilmez?
A) Anayasa B) Kanun C) Örf ve adet hukuku D) İçtihat (birleştirme kararı hariç) E) Cumhurbaşkanlığı kararnamesi
Çözüm: İçtihat, birleştirme kararları hariç, hâkimi bağlamayan bir yardımcı kaynaktır; diğerleri asli kaynaktır. Doğru cevap: D.
Bir hukuk fakültesi öğretim üyesinin yazdığı, belirli bir kanun maddesinin nasıl yorumlanması gerektiğine dair bilimsel makale, hâkim için ne ifade eder?
A) Hâkimi doğrudan bağlayan bir karardır. B) Hâkime fikir veren, bağlayıcı olmayan bir doktrin kaynağıdır. C) Bir kanun hükmü gibi uygulanır. D) Anayasa'dan üstündür. E) Yalnızca Yargıtay'ı bağlar.
Çözüm: Akademik görüşler doktrindir; hâkime yol gösterir ama bağlayıcı değildir. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
A) Anayasa Hukuku – Kamu Hukuku B) Medeni Hukuk – Özel Hukuk C) İş Hukuku – Karma Hukuk D) Ceza Hukuku – Özel Hukuk E) Ticaret Hukuku – Özel Hukuk
Çözüm: Ceza hukuku, devletin kamu gücünü kullanarak suç ve ceza belirlediği bir alan olduğundan kamu hukuku dalıdır, özel hukuk değildir. Doğru cevap: D.
Bir yönetmeliğin, dayandığı kanuna aykırı bir hüküm içermesi durumunda ne olur?
A) Yönetmelik geçerliliğini korur, çünkü daha spesifiktir. B) Yönetmeliğin ilgili hükmü hukuka aykırı kabul edilir, çünkü alt norm üst norma aykırı olamaz. C) Kanun geçersiz hâle gelir. D) İkisi eş zamanlı uygulanır. E) Cumhurbaşkanı karar verir.
Çözüm: Normlar hiyerarşisi gereği alt basamaktaki bir düzenleme (yönetmelik) üst basamaktaki bir düzenlemeye (kanun) aykırı olamaz; aykırılık hâlinde yönetmelik hükmü geçersiz/iptal edilebilir olur. Doğru cevap: B.
Aşağıdakilerden hangisi devletler genel hukuku ile devletler özel hukuku arasındaki farkı doğru açıklar?
A) İkisi de aynı konuyu düzenler, fark yoktur. B) Devletler genel hukuku devletler arası ilişkileri, devletler özel hukuku ise farklı uyrukluktaki kişiler arası özel ilişkileri düzenler. C) Devletler özel hukuku sadece ticari ilişkileri kapsar. D) Devletler genel hukuku özel hukuk dalıdır. E) Devletler özel hukuku kamu hukuku dalıdır.
Çözüm: Devletler genel hukuku (kamu hukuku) devletler/uluslararası kuruluşlar arası ilişkileri; devletler özel hukuku (özel hukuk) farklı uyrukluktaki bireyler arası ilişkileri düzenler. Doğru cevap: B.
Bir hâkimin önündeki davada uygulayabileceği yazılı bir kanun hükmü yoksa ve konuyla ilgili yerleşik bir örf ve adet kuralı da bulunmuyorsa, hâkim nasıl hareket etmelidir?
A) Davayı kesinlikle reddetmelidir. B) Kendisi kanun koyucu gibi davranarak, yardımcı kaynaklardan (içtihat, doktrin) yararlanıp somut olaya uygun bir kural yaratarak karar vermelidir. C) Sadece Cumhurbaşkanı'na danışmalıdır. D) Dosyayı TBMM'ye göndermelidir. E) Karar vermekten kaçınabilir.
Çözüm: Hukukumuzda hâkimin "kanun boşluğu var" diyerek davayı reddetmesi mümkün değildir (hâkimin hukuk yaratma yükümlülüğü); yardımcı kaynaklardan faydalanarak karar vermek zorundadır. Doğru cevap: B.
8. Mini Deneme (20 Ek Soru)
- Normlar hiyerarşisinde kanundan hemen sonra gelen kaynak hangisidir?
A) Yönetmelik B) Cumhurbaşkanlığı kararnamesi C) Tüzük D) Örf ve adet E) Doktrin - Aşağıdakilerden hangisi kamu hukuku dalı değildir?
A) Ceza hukuku B) İdare hukuku C) Ticaret hukuku D) Anayasa hukuku E) Mali hukuk - Örf ve adet hukukunun unsurlarından biri değildir:
A) Süreklilik B) Hukuki inanç C) Devletin tanıması D) Yazılılık E) Toplumda uygulanma - 2017 sonrası kaldırılan yürütme düzenleyici işlemi hangisidir?
A) Yönetmelik B) Kararname C) Tüzük D) Kanun E) Anayasa - İş hukuku hangi kategoriye girer?
A) Kamu hukuku B) Özel hukuk C) Karma hukuk D) Devletler hukuku E) Mali hukuk - Aşağıdakilerden hangisi asli kaynaktır?
A) Doktrin B) İçtihat (adi) C) Örf ve adet hukuku D) Bilimsel makale E) Gazete haberi - Ticaret hukuku hangi ana kategoriye girer?
A) Kamu hukuku B) Özel hukuk C) Karma hukuk D) Yargılama hukuku E) Devletler hukuku - Kararname ile kanun çatışırsa hangisi uygulanır?
A) Kararname B) Kanun C) Yönetmelik D) İkisi de uygulanmaz E) Anayasa Mahkemesi seçer - Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararları için doğru ifade hangisidir?
A) Bağlayıcı değildir B) İstisnaen bağlayıcıdır C) Sadece tavsiye niteliğindedir D) Anayasa'dan üstündür E) Sadece doktrin sayılır - Devletler özel hukukunun konusu nedir?
A) Devletler arası ilişkiler B) Farklı uyrukluktaki bireyler arası özel ilişkiler C) Uluslararası örgütler D) Sadece ticari anlaşmalar E) Sadece savaş hukuku - Aşağıdakilerden hangisi hâkimi bağlamaz?
A) Kanun B) Anayasa C) Doktrin D) Örf ve adet hukuku E) Cumhurbaşkanlığı kararnamesi - Bir tüketicinin bir markete karşı ayıplı mal davası açması hangi hukuk dalına girer?
A) İdare hukuku B) Özel hukuk (tüketici/borçlar hukuku) C) Ceza hukuku D) Anayasa hukuku E) Mali hukuk - Yönetmeliklerin amacı nedir?
A) Anayasa'yı değiştirmek B) Kanun ve kararnamelerin uygulanmasını sağlamak C) Yeni bir yasama organı kurmak D) Uluslararası anlaşma yapmak E) Yargı kararlarını iptal etmek - Aşağıdakilerden hangisi bir hukuk kuralının hem kamu hem özel hukuk niteliği taşıyabileceğine örnektir?
A) Anayasa hukuku B) İş hukuku C) Ceza hukuku D) Medeni hukuk E) İdare hukuku - Aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Doktrin hâkimi bağlar. B) İçtihat her zaman bağlayıcıdır. C) Örf ve adet hukuku yazısız asli kaynaktır. D) Yönetmelik kanundan üstündür. E) Tüzük hâlâ yürürlüktedir. - Bir kişinin, devletin uyguladığı bir vergi cezasına dava açması hangi hukuk dalına girer?
A) Medeni hukuk B) Mali hukuk (kamu hukuku) C) Ticaret hukuku D) Borçlar hukuku E) Devletler özel hukuku - Aşağıdakilerden hangisi normlar hiyerarşisinin en alt basamağıdır?
A) Anayasa B) Kanun C) Kararname D) Yönetmelik E) Milletlerarası anlaşma - Bir hâkimin kanun boşluğu karşısındaki yükümlülüğü nedir?
A) Davayı reddetmek B) Yardımcı kaynaklardan yararlanarak karar vermek C) TBMM'ye sormak D) Cumhurbaşkanı'na danışmak E) Süresiz ertelemek - Aşağıdakilerden hangisi kamu hukukunun temel özelliğidir?
A) Taraflar arası eşitlik B) Devletin kamu gücüyle taraf olması C) Sadece bireyler arası ilişki D) Yaptırımın hiç olmaması E) Sadece uluslararası nitelik taşıması - Milletlerarası anlaşmalar usulüne uygun yürürlüğe konulduğunda hangi normla eşdeğer kabul edilir?
A) Yönetmelik B) Kanun C) Kararname D) Tüzük E) Genelge
9. Cevap Anahtarı ve Ayrıntılı Çözümler (Mini Deneme)
1. B — Normlar hiyerarşisinde kanundan sonra Cumhurbaşkanlığı kararnamesi gelir; tüzük artık yürürlükte olmadığı için çeldiricidir.
2. C — Ticaret hukuku, eşit kişiler (tacirler) arası ilişkileri düzenleyen özel hukuk dalıdır; diğerleri kamu hukukudur.
3. D — Örf ve adet hukukunun tanımı gereği yazısız olması gerekir; "yazılılık" bir unsuru değil, tam tersini ifade eder.
4. C — Tüzük, 2017 Anayasa değişikliğiyle kaldırılan, yerini Cumhurbaşkanlığı kararnamesine bırakan bir düzenleyici işlemdi.
5. C — İş hukuku, özel kişiler arası ilişkiye emredici/koruyucu kamusal kurallar eklendiği için karma hukuk sayılır.
6. C — Örf ve adet hukuku yazısız ama asli (bağlayıcı) bir kaynaktır; diğer seçenekler yardımcı kaynak veya kaynak bile sayılmayan unsurlardır.
7. B — Ticaret hukuku, tacirler arası eşitlik ilkesine dayandığı için özel hukuk dalıdır.
8. B — Kararname kanunla çatışırsa kanun üstün kabul edilir ve uygulanır; kararname bu konuda zaten düzenleme yapamaz.
9. B — İçtihadı birleştirme kararları, adi içtihatların aksine istisnaen bağlayıcıdır.
10. B — Devletler özel hukuku, farklı uyrukluktaki bireyler arasındaki özel ilişkileri (evlilik, miras, sözleşme gibi) düzenler; devletler arası ilişkiler devletler genel hukukunun konusudur.
11. C — Doktrin, bilimsel görüşlerden oluşan yardımcı kaynaktır ve hâkimi bağlamaz.
12. B — Tüketici ile satıcı arasındaki ilişki, iki özel kişi arasında geçtiği için özel hukuk (borçlar/tüketici hukuku) kapsamındadır.
13. B — Yönetmelikler, üst normların (kanun, kararname) somut olarak nasıl uygulanacağını göstermek amacıyla çıkarılır.
14. B — İş hukuku, özel bir ilişkiye kamusal/emredici kurallar eklenmesiyle oluşan klasik karma hukuk örneğidir.
15. C — Örf ve adet hukuku, yazısız olmasına rağmen üç unsuru (süreklilik, hukuki inanç, devlet tanıması) taşıdığında asli kaynak sayılır; diğer seçenekler yanlış genellemelerdir.
16. B — Vergi cezasına itiraz, vatandaş ile devlet (kamu gücü) arasındaki bir uyuşmazlık olduğu için mali/kamu hukuku kapsamındadır.
17. D — Normlar hiyerarşisinde yönetmelik en alt basamaktadır; üstündeki tüm normlara (Anayasa, kanun, kararname) uygun olmak zorundadır.
18. B — Hâkim, kanun boşluğu karşısında davayı reddedemez; yardımcı kaynaklardan (içtihat, doktrin) faydalanarak somut olaya uygun bir çözüm üretmekle yükümlüdür.
19. B — Kamu hukukunun ayırt edici özelliği, devletin kamu gücünü kullanan üstün taraf olarak ilişkide yer almasıdır.
20. B — Usulüne uygun yürürlüğe konulan milletlerarası anlaşmalar, Anayasa'ya göre kanun hükmünde sayılır.
10. 🧠 1 Sayfalık Büyük Tekrar
Normlar hiyerarşisi (üstten alta): Anayasa → Kanun (+usulüne uygun milletlerarası anlaşma) → Cumhurbaşkanlığı kararnamesi → Yönetmelik.
2017 sonrası kalktı: Tüzük, olağan dönem KHK'si → yerine Cumhurbaşkanlığı kararnamesi geldi.
Kararname vs kanun çatışması → kanun üstündür, kararname o konuyu zaten düzenleyemez.
Yazısız asli kaynak: Örf ve adet hukuku — 3 unsur: süreklilik + hukuki inanç + devletin tanıması.
Yardımcı kaynaklar: İçtihat (bağlamaz, istisna: içtihadı birleştirme kararı) ve Doktrin (hiçbir zaman bağlamaz).
Kamu hukuku (eşitsizlik, devlet taraf): Anayasa, İdare, Ceza, Mali, yargılama hukukları, devletler genel hukuku.
Özel hukuk (eşitlik): Medeni, Borçlar, Ticaret, devletler özel hukuku.
Karma hukuk: İş hukuku (özel ilişki + kamusal koruma kuralları).
11. ⚡ Ultra Hızlı Tekrar
Anayasa > Kanun > Kararname > Yönetmelik.
Tüzük ve olağan KHK yok artık (2017 sonrası).
Örf-adet = yazısız ama asli; içtihat/doktrin = yardımcı (istisna: içtihadı birleştirme).
Kamu hukuku = devlet üstün taraf. Özel hukuk = taraflar eşit. Karma = iş hukuku.
12. Kontrol Listesi — Bu Konuyu Öğrendin mi?
- Normlar hiyerarşisini, nedenini açıklayarak sıralayabiliyor musun?
- 2017 sonrası nelerin kalktığını, yerine neyin geldiğini hatırlıyor musun?
- Örf ve adet hukukunun 3 unsurunu sayabiliyor musun?
- Asli kaynak ile yardımcı kaynak farkını bir örnekle açıklayabiliyor musun?
- Bir örnek olayın kamu hukuku mu özel hukuk mu olduğunu "devlet taraf mı" sorusuyla belirleyebiliyor musun?
Sıradaki konu "Hak Kavramı ve Hakların Sınıflandırılması", bu konudaki kamu hukuku - özel hukuk ayrımının üzerine, "kamu hakları - özel haklar" ayrımını inşa edecek.