TARIH - cok partili donem (Bölüm 2)

1. 28 Şubat 1997 süreci 'postmodern darbe' olarak tanımlanmaktadır. Bu nitelendirmenin gerekçesi aşağıdakilerden hangisiyle en doğru biçimde örtüşmektedir?

• A) Müdahalenin RP-DYP koalisyonunun kendi iradesiyle istifasına zemin hazırlaması
• B) Müdahalenin ordu bünyesindeki askeri hiyerarşinin devre dışı bırakılmasıyla gerçekleşmesi
• C) Müdahalenin Batılı demokrasilerden gelen dış baskı sonucunda gerçekleşmesi
• D) Müdahalenin meclis tarafından onaylanan anayasal bir mekanizma aracılığıyla hayata geçirilmesi
• E) Müdahalenin tank ve asker kullanılmaksızın, medya, yargı ve ekonomik baskı araçlarıyla gerçekleştirilmiş olması ✓

28 Şubat süreci, klasik anlamda bir askeri darbe değildir; herhangi bir fiziksel müdahale, parlamento feshi ya da anayasa askıya alma söz konusu olmamıştır. Bunun yerine MGK bildirisi, medya kampanyaları, iş dünyası baskısı, yargı kararları ve toplantılar aracılığıyla Refah-Yol hükümeti üzerinde sistematik bir baskı oluşturulmuştur. Erbakan'ın istifası zorla değil, dolaylı mekanizmalar yoluyla sağlanmıştır. Bu sürecin 'postmodern' olarak nitelendirilmesinin nedeni, geleneksel darbe araçlarına başvurulmadan, sivil kurumları ve kamuoyu kanallarını kullanan dolaylı bir baskı stratejisiyle siyasi iktidarın el değiştirmesidir.

2. Türkiye'de 2000'li yıllarda gerçekleştirilen AB uyum reformları ile 1980'lerde uygulanan yapısal dönüşüm politikaları karşılaştırıldığında temel farklılık aşağıdakilerden hangisidir?

• A) AB uyum reformları ekonomik kalkınmayı hedeflerken 1980 reformları siyasi özgürlüklerin genişletilmesini amaçlamıştır
• B) Her iki süreç de askeri yönetim döneminde başlatılmış ve sivillerin etkisi olmaksızın yürütülmüştür
• C) Her iki reformun da temel motivasyonu NATO üyeliğinin getirdiği yükümlülüklerdir
• D) 1980 reformları hukuk devleti ilkesini güçlendirirken AB uyum reformları devlet otoritesini pekiştirmiştir
• E) 1980 reformları ekonomik liberalleşmeyi esas alırken AB uyum reformları siyasi ve hukuki alanda demokratikleşmeyi öncelikli hedef olarak benimsemiştir ✓

1980 sonrası Özal dönemi reformları IMF ve Dünya Bankası rehberliğinde gerçekleştirilen kapsamlı ekonomik liberalleşme politikalarını kapsamaktadır: dışa açık büyüme, ihracat teşvikleri, finansal serbestleşme ve özelleştirme programları bunların başında gelmektedir. Bu süreçte siyasi özgürlükler ise 1982 Anayasası aracılığıyla kısıtlanmıştır. Buna karşılık 2001-2004 döneminde hayata geçirilen AB uyum paketleri; ölüm cezasının kaldırılmasını, işkence yasağının güçlendirilmesini, azınlık haklarının genişletilmesini, ifade ve örgütlenme özgürlüğünün pekiştirilmesini ve MGK'nın yetkilerinin daraltılmasını içermektedir. Bu iki süreç farklı alanlarda, farklı güdülerle hayata geçirilmiş birbirinden ayrışan reform dalgalarını temsil etmektedir.

3. Türkiye'de 2017 anayasa referandumu ile getirilen Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'nin çok partili dönem boyunca yaşanan hükümet krizleri ve askeri müdahalelerle ilişkisi değerlendirildiğinde, bu sistemin savunucularının öne sürdüğü en tutarlı tarihsel gerekçe aşağıdakilerden hangisidir?

• A) AB üyelik sürecinin hızlandırılması için parlamenter sistemin terk edilmesinin zorunlu hale geldiği tezi
• B) Askeri vesayetin ancak güçlü bir cumhurbaşkanlığı makamı aracılığıyla sivillerin denetimine alınabileceği tezi
• C) Küreselleşmenin dayattığı hızlı karar alma süreçlerinin koalisyon sistemini işlevsiz kıldığı ve bu nedenle başkanlık modelinin kaçınılmaz olduğu tezi
• D) Parlamenter sistemin 1960, 1971 ve 1980 müdahalelerine zemin hazırlayan parçalı ve dengesiz siyasi yapılara yol açtığı ve güçlü bir yürütmenin bu istikrarsızlığı önleyeceği tezi ✓
• E) Türkiye'nin Fransa ve ABD gibi başarılı örnekleri izleyerek kendi tarihsel geleneğiyle örtüşen bir modeli benimsediği tezi

Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'nin tarihsel meşruiyet zemini büyük ölçüde Türkiye'nin çok partili deneyimine dayandırılmıştır. Bu gerekçeye göre 1950-2002 döneminin koalisyonları ve parçalı parlamenter yapısı sürekli hükümet krizlerine yol açmış; yaşanan siyasi boşluklar askeri müdahalelere fırsat tanımıştır. Güçlü ve tek elde toplanan bir yürütmenin bu tıkanıklıkları aşacağı öne sürülmüştür. Bu argüman tarihsel açıdan tartışmalı olmakla birlikte kamuoyuna sunulan en bütünlüklü gerekçeyi oluşturmaktadır. Fransa ve ABD karşılaştırması ise sistemin teorik dayanağını beslemekle birlikte Türkiye'ye özgü tarihsel bir referans sunmamaktadır. Bu sorunun çözümü, tarihsel analiz ile siyaset bilimsel çıkarımı bir arada gerektirmekte ve bu nedenle ileri düzey soru kategorisinde yer almaktadır.

4. Türkiye'de çok partili siyasi hayata geçişin resmi başlangıcı olarak kabul edilen Demokrat Parti hangi yıl kurulmuştur?

• A) 1947
• B) 1945
• C) 1946 ✓
• D) 1950
• E) 1944

Demokrat Parti, Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Şevket İnce ve Fuat Köprülü tarafından 7 Ocak 1946'da kurulmuştur. Bu tarih, Türkiye'de çok partili siyasi hayata geçişin başlangıcı olarak kabul edilir.

5. Türkiye'de 1950 yılında yapılan genel seçimlerde Demokrat Parti'nin karşısında iktidarı devreden parti aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Türk Kurtuluş Partisi
• B) Hürriyet Partisi
• C) Cumhuriyet Halk Partisi ✓
• D) Cumhuriyetçi Millet Partisi
• E) Millet Partisi

1950 seçimlerinde CHP (Cumhuriyet Halk Partisi) iktidarı kaybederek muhalefete düşmüş; Demokrat Parti büyük bir seçim zaferi kazanarak yönetime gelmiştir. Bu seçim, iktidarın barışçıl yolla el değiştirdiği ilk seçimdir.

6. 27 Mayıs 1960 askeri darbesinin ardından kurulan ve yeni anayasayı hazırlamakla görevlendirilen meclis aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Cumhuriyet Senatosu
• B) Danışma Meclisi
• C) Milli Birlik Komitesi
• D) Millet Meclisi
• E) Kurucu Meclis ✓

27 Mayıs 1960 darbesinin ardından Milli Birlik Komitesi yönetimi devraldı. 1961 Anayasası'nı hazırlamak amacıyla bir Kurucu Meclis oluşturuldu. Kurucu Meclis, hazırladığı anayasayı halkoyuna sundu ve 1961 Anayasası kabul edildi.

7. Demokrat Parti lideri Adnan Menderes, 27 Mayıs 1960 darbesi sonrasında kurulan mahkemede yargılanarak idam edildiği yer aşağıdakilerden hangisidir?

• A) İstanbul
• B) İzmir
• C) Bursa
• D) Yassıada ✓
• E) Ankara

Yassıada (İstanbul açıklarında bir ada), darbe sonrasında kurulan Yüksek Adalet Divanı'nın yargılamalarının yapıldığı yerdir. Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan burada yargılanmış; Menderes 17 Eylül 1961'de İmralı Adası'nda idam edilmiştir.

8. Türkiye'de 1961 Anayasası ile getirilen ve iki meclisli yasama sistemini ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Başkanlık sistemi
• B) Bikameralizm ✓
• C) Federalizm
• D) Parlamentarizm
• E) Tekçi sistem

1961 Anayasası ile Türkiye'de iki meclisli (bikameral) bir yasama organı kurulmuştur. Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu'ndan oluşan bu yapı, 1982 Anayasası ile tek meclisli sisteme (TBMM) dönene kadar yürürlükte kalmıştır.

9. 12 Mart 1971'de Türk Silahlı Kuvvetleri'nin yönetime verdiği ve hükümetin istifasını zorunlu kılan belge aşağıdaki kavramlardan hangisiyle anılmaktadır?

• A) Ültimatom
• B) Bildiri
• C) Muhtıra ✓
• D) Manifesto
• E) Beyanname

12 Mart 1971'de ordu, Başbakan Süleyman Demirel'e bir muhtıra vererek hükümeti istifaya zorlamıştır. Bu nedenle bu askeri müdahale 'muhtıra' ya da 'darbe değil, muhtıra ile müdahale' olarak da bilinir. Süleyman Demirel hükümetinin istifasının ardından Nihat Erim başbakanlığında teknokrat bir hükümet kurulmuştur.

10. Türkiye'de 1950-1960 yılları arasında üç dönem başbakanlık yapan Demokrat Parti'nin genel başkanı kimdir?

• A) Adnan Menderes ✓
• B) Refik Şevket İnce
• C) Fuat Köprülü
• D) Samet Ağaoğlu
• E) Celal Bayar

Adnan Menderes, Demokrat Parti Genel Başkanı olarak 1950, 1954 ve 1957 seçimlerinde DP'yi zafere taşımış ve 1950-1960 yılları arasında kesintisiz başbakanlık yapmıştır. Celal Bayar ise bu dönemde Cumhurbaşkanı olarak görev yapmıştır.

11. 12 Eylül 1980 askeri darbesinin ardından Türkiye'de siyasi partiler kapatılmış ve siyasetçilere yasak getirilmiştir. Bu yasak hangi referandumla kaldırılmıştır?

• A) 1988 Referandumu
• B) 1993 Referandumu
• C) 1982 Anayasa Referandumu
• D) 1995 Referandumu
• E) 1987 Referandumu ✓

12 Eylül 1980 darbesi sonrasında eski siyasetçilere 10 yıllık siyaset yasağı getirilmiştir. Bu yasak, Eylül 1987'de yapılan halk oylamasıyla (referandum) yaklaşık %50,2'lik 'evet' oyuyla kaldırılmıştır.

12. Türkiye'de 1982 Anayasası hangi tarihte halkoyuna sunulmuş ve kabul edilmiştir?

• A) 7 Kasım 1981
• B) 29 Ekim 1982
• C) 7 Kasım 1982 ✓
• D) 12 Eylül 1982
• E) 23 Nisan 1983

1982 Anayasası, 7 Kasım 1982'de yapılan referandumda yaklaşık %91,4 oranında 'evet' oyuyla kabul edilmiştir. Aynı referandumda halkın 'evet' oyu vermesi, Kenan Evren'in Cumhurbaşkanı olarak onaylanması anlamına da geliyordu.

13. Süleyman Demirel'in genel başkanlığını yaptığı ve 1965 seçimlerinde tek başına iktidar olan parti aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Demokrat Parti
• B) Cumhuriyet Halk Partisi
• C) Adalet Partisi ✓
• D) Anavatan Partisi
• E) Millet Partisi

Adalet Partisi, 27 Mayıs 1960 darbesi sonrasında Demokrat Parti'nin devamı niteliğinde kurulmuş bir partidir. Süleyman Demirel genel başkanlığa geldikten sonra AP, 1965 seçimlerinde tek başına iktidar olmuştur.

14. Turgut Özal liderliğinde 1983 seçimlerini kazanarak iktidara gelen parti aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Adalet Partisi
• B) Doğru Yol Partisi
• C) Sosyal Demokrasi Partisi
• D) Milliyetçi Demokrasi Partisi
• E) Anavatan Partisi ✓

Turgut Özal tarafından kurulan Anavatan Partisi (ANAP), 6 Kasım 1983 genel seçimlerinde tek başına çoğunluğu sağlayarak iktidar olmuştur. Bu seçimler, 12 Eylül 1980 darbesinin ardından gerçekleştirilen ilk serbest seçimlerdir.

15. Türkiye'de 1946 yılında yapılan genel seçimlerin özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Açık oy, gizli tasnif yöntemiyle yapılmıştır. ✓
• B) Gizli oy, açık sayım ilkesiyle yapılmıştır.
• C) İlk kez çok partili ortamda yapılmıştır.
• D) Kadınların oy kullandığı ilk seçimdir.
• E) Yargı denetiminde yapılan ilk seçimdir.

1946 seçimleri çok partili dönemin ilk seçimi olmakla birlikte, 'açık oy, gizli tasnif' yöntemiyle yapılmış; bu durum seçimlerin güvenilirliğini tartışmalı hale getirmiştir. Gizli oy, açık sayım ilkesi ancak 1950 seçimlerinde uygulanmıştır.

16. Bülent Ecevit'in Başbakanlığında Kıbrıs'a yapılan Türk askeri müdahalesi hangi yılda gerçekleşmiştir?

• A) 1975
• B) 1973
• C) 1974 ✓
• D) 1971
• E) 1972

Kıbrıs'ta Yunanistan destekli cunta tarafından gerçekleştirilen darbeye karşılık olarak Türkiye, 20 Temmuz 1974'te Kıbrıs'a askeri harekât düzenlemiştir (Kıbrıs Barış Harekâtı). Bu dönemde CHP-MSP koalisyon hükümeti, Bülent Ecevit'in başbakanlığında görev yapıyordu.

17. Türkiye'de 1960 sonrasında yaşanan siyasi bunalımlar ve koalisyon hükümetleri döneminde 'milliyetçi cephe' hükümetleri kurulmuştur. Bu hükümetlerin ortağı olan ve Alparslan Türkeş'in liderlik ettiği parti aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Milli Selamet Partisi
• B) Cumhuriyetçi Millet Partisi
• C) Milliyetçi Hareket Partisi ✓
• D) Milliyetçi Demokrasi Partisi
• E) Büyük Birlik Partisi

Alparslan Türkeş liderliğindeki Milliyetçi Hareket Partisi (MHP), 1970'li yıllarda kurulan 'Milliyetçi Cephe' koalisyon hükümetlerinin ortakları arasında yer almıştır. MHP, Süleyman Demirel liderliğindeki Adalet Partisi ile birlikte bu hükümetlerde yer almıştır.

18. Türkiye'de çok partili dönemde yapılan 1950 genel seçimlerinde Cumhurbaşkanı seçilen Demokrat Parti lideri kimdir?

• A) Adnan Menderes
• B) Fuat Köprülü
• C) Kasım Gülek
• D) Celal Bayar ✓
• E) Refik Şevket İnce

1950 seçimlerinin ardından TBMM'de gerçekleştirilen cumhurbaşkanlığı seçiminde Demokrat Parti'nin adayı Celal Bayar, Türkiye'nin 3. Cumhurbaşkanı olarak seçilmiştir. Adnan Menderes ise Başbakan olarak atanmıştır.

19. 1950 genel seçimlerinde Demokrat Parti'nin kazandığı zafer sonucunda Türkiye'nin Cumhurbaşkanı olan isim kimdir?

• A) Fuat Köprülü
• B) Celal Bayar ✓
• C) İsmet İnönü
• D) Refik Şevket İnce
• E) Adnan Menderes

1950 seçimlerini büyük bir farkla kazanan Demokrat Parti'nin ardından Celal Bayar Cumhurbaşkanı, Adnan Menderes ise Başbakan olarak göreve başlamıştır.

20. Türkiye'nin NATO'ya üyeliği hangi yılda gerçekleşmiştir?

• A) 1955
• B) 1952 ✓
• C) 1950
• D) 1948
• E) 1949

Türkiye, Yunanistan ile birlikte 18 Şubat 1952'de NATO'ya üye olmuştur. Bu üyelik, Demokrat Parti iktidarı döneminde gerçekleşmiş ve Türkiye'nin Batı ittifakına dahil olmasını resmileştirmiştir.

21. Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan'ın idam edildiği yer aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Bursa Cezaevi
• B) İmralı Adası ✓
• C) Ankara Merkez Cezaevi
• D) Yassıada
• E) Uşak

27 Mayıs darbesinin ardından yargılanan Demokrat Parti liderleri İmralı Adası'nda idam edilmiştir. Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan 16-17 Eylül 1961'de burada hayatını kaybetmiştir.

22. 12 Mart 1971'de Türk Silahlı Kuvvetleri'nin hükümete verdiği ve 'Muhtıra' olarak tarihe geçen belge hangi başbakana verilmiştir?

• A) İsmet İnönü
• B) Süleyman Demirel ✓
• C) Nihat Erim
• D) Bülent Ecevit
• E) Ferit Melen

12 Mart 1971 Muhtırası, dönemin Başbakanı Süleyman Demirel'e verilmiş ve Demirel bu muhtıra üzerine istifa etmiştir. Muhtıra, ülkedeki anarşi ortamına son verilmesi çağrısını içeriyordu.

23. Türkiye'de 1974 yılında Kıbrıs Barış Harekâtı'nı başlatan dönemin Başbakanı kimdir?

• A) Süleyman Demirel
• B) Nihat Erim
• C) Bülent Ecevit ✓
• D) Necmettin Erbakan
• E) Alparslan Türkeş

Kıbrıs Barış Harekâtı, CHP Genel Başkanı Bülent Ecevit liderliğindeki CHP-MSP koalisyon hükümeti döneminde 20 Temmuz 1974'te başlatılmıştır. Ecevit bu harekâtla büyük bir popülerlik kazanmıştır.

24. 12 Eylül 1980 askeri darbesini gerçekleştiren ve Millî Güvenlik Konseyi'ni kuran Genelkurmay Başkanı kimdir?

• A) Faruk Gürler
• B) Necdet Üruğ
• C) Nurettin Ersin
• D) Kenan Evren ✓
• E) Semih Sancar

12 Eylül 1980 darbesi, dönemin Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren önderliğinde gerçekleştirilmiştir. Evren, darbenin ardından Devlet Başkanı ve daha sonra 1982 Anayasası ile cumhurbaşkanı olmuştur.

25. Türkiye'de hâlen yürürlükte olan 1982 Anayasası hangi yılda halk oylamasına sunularak kabul edilmiştir?

• A) 1981
• B) 1983
• C) 1984
• D) 1982 ✓
• E) 1980

1982 Anayasası, 7 Kasım 1982 tarihinde düzenlenen halk oylamasında yaklaşık %91,4 oranında 'Evet' oyu alarak kabul edilmiştir. Anayasa, 1961 Anayasası'na kıyasla daha kısıtlayıcı bir nitelik taşımaktadır.