TARIH - i lk turk devletleri (Bölüm 1)

1. Türklerin anayurdu olarak kabul edilen bölge aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Mezopotamya
• B) Kafkasya
• C) İran platosu
• D) Anadolu
• E) Orta Asya ✓

Türklerin anayurdu Orta Asya'dır. Özellikle Altay Dağları ve Hazar Denizi arasındaki geniş bozkır coğrafyası, Türk kavimlerinin ilk yurt edindiği bölge olarak kabul edilmektedir.

2. Tarihte bilinen ilk Türk devleti aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Akhunlar
• B) Hunlar (Büyük Hun Devleti) ✓
• C) Kıpçaklar
• D) Uygur Devleti
• E) Göktürk Devleti

Tarihte bilinen ilk Türk devleti, MÖ 3. yüzyılda Mete Han tarafından kurulan Büyük Hun Devleti'dir. Mete Han, dağınık Türk boylarını bir araya getirerek güçlü bir merkezi devlet yapısı oluşturmuştur.

3. Büyük Hun Devleti'ni en güçlü dönemine ulaştıran hükümdar aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Teoman
• B) Attila
• C) Mete Han ✓
• D) Bumin Kağan
• E) Bilge Kağan

Mete Han (MÖ 209-174), babası Teoman'ı tahttan indirerek Hun Devleti'nin başına geçmiş ve devleti tarihinin en güçlü dönemine taşımıştır. Çin'i vergiye bağlamış, 'onlu sistem' adı verilen ordu düzenini kurmuştur.

4. Göktürk Devleti'nin kurucusu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) İstemi Yabgu
• B) Kül Tigin
• C) Bumin Kağan ✓
• D) Mete Han
• E) Bilge Kağan

Göktürk Devleti, 552 yılında Bumin Kağan tarafından kurulmuştur. Bumin Kağan, Avar hâkimiyetine son vererek bağımsız bir devlet kurmuş; doğu kanatlarını ise kardeşi İstemi Yabgu yönetmiştir.

5. Uygurlar, Türk tarihi açısından aşağıdaki özelliklerinden hangisiyle öne çıkmaktadır?

• A) Yerleşik hayata geçen ve şehir kuran ilk büyük Türk topluluğu olmalarıyla ✓
• B) İlk kez düzenli ordu kurmaları
• C) İlk Türk İslam devletini kurmaları
• D) Çin'i vergiye bağlamaları
• E) İlk kez yazılı kanun çıkarmaları

Uygurlar, göçebe yaşam tarzından vazgeçerek yerleşik hayata geçen ve şehirler kuran ilk büyük Türk topluluğudur. Tarım ve ticarete önem vermişler, kendine özgü bir alfabe geliştirmişler ve Maniheizm ile Budizm gibi dinleri benimsemişlerdir.

6. Türk devletlerinde görülen 'ikili yönetim sistemi' ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Devlet, doğu ve batı olmak üzere iki kanada ayrılarak yönetilirdi. ✓
• B) Devlet yalnızca bir hükümdar tarafından yönetilirdi.
• C) Hükümdar ile din adamları devleti birlikte yönetirdi.
• D) Yönetim Çin'in denetiminde olurdu.
• E) Her boy kendi topraklarını bağımsız olarak yönetirdi.

İlk Türk devletlerinde ikili yönetim sistemi yaygın bir anlayıştı. Devlet; doğu ve batı olarak ikiye ayrılır, doğuyu büyük kağan, batıyı ise 'yabgu' unvanlı kişi yönetirdi. Bu durum çoğu zaman taht kavgalarına ve devletin zayıflamasına yol açmıştır.

7. Orhun Yazıtları kimin döneminde ve kime atfen dikilmiştir?

• A) Bumin Kağan döneminde, İstemi Yabgu adına
• B) Bilge Kağan döneminde, Kül Tigin ve Bilge Kağan adına ✓
• C) Mete Han döneminde, Teoman adına
• D) Uygur Kağanı döneminde, Bilge Kağan adına
• E) Attila döneminde, Avrupa seferleri anısına

Orhun Yazıtları, 8. yüzyılda II. Göktürk Devleti döneminde dikilmiştir. Kül Tigin Yazıtı (732) ve Bilge Kağan Yazıtı (735) en önemlileridir. Yazıtları yazan kişi ise dönemin önemli devlet adamı Yollug Tigin'dir.

8. Aşağıdakilerden hangisi Büyük Hun Devleti'nin yıkılmasındaki temel etkenlerden biri değildir?

• A) Ekonomik sıkıntılar
• B) Çin'in 'böl ve yönet' politikası
• C) Müslüman Arap akınları ✓
• D) Doğu-Batı Hun ayrılığı
• E) Taht kavgaları ve iç çekişmeler

Büyük Hun Devleti MÖ 3. yüzyıldan MS 1. yüzyıla kadar varlığını sürdürmüştür. Müslüman Arap akınları ise çok daha sonraki bir dönemde (7. yüzyıl) gerçekleştiğinden Hun Devleti'nin yıkılışıyla doğrudan bir ilgisi bulunmamaktadır. Hunların çöküşünde Çin'in böl-yönet politikası, taht kavgaları ve Doğu-Batı bölünmesi belirleyici rol oynamıştır.

9. Hunların siyasi tarihinde 'Çi-çi Dönemi' olarak bilinen süreçte yaşanan en önemli gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Çi-çi Han'ın batıya yürüyerek bağımsız bir devlet kurması ✓
• B) Çin ile kalıcı bir barış antlaşması imzalanması
• C) Hun Devleti'nin Doğu ve Batı olmak üzere ikiye ayrılması
• D) İpek Yolu'nun kontrolünün tamamen Hunlara geçmesi
• E) Oğuz boylarının Hun egemenliğini reddetmesi

Çi-çi Han, kardeşi Ho-han-yeh ile yaşanan taht mücadelesini kaybedince batıya yürüyerek bağımsız bir devlet kurmuştur. Bu gelişme MÖ 1. yüzyılda gerçekleşmiş olup Hunların batıya açılma sürecini de başlatmıştır. Hun devletinin ikiye ayrılması ise Çi-çi döneminden değil, MS 1. yüzyıldaki iç çatışmalardan kaynaklanır.

10. Göktürk Devleti'nde 'Töles boyları isyanı' ve ardından gelen Çin baskısı sonucunda 630 yılında yaşanan gelişmeyi en doğru biçimde açıklayan ifade hangisidir?

• A) Türk boyları Çin ile ittifak kurarak Töles isyanını birlikte bastırmıştır.
• B) Göktürkler Çin ile eşit koşullarda bir federasyon kurmuştur.
• C) I. Göktürk Devleti yıkılmış, Türkler yaklaşık 50 yıl Çin egemenliğinde yaşamıştır. ✓
• D) II. Göktürk Devleti hemen ardından kurularak bağımsızlık yeniden kazanılmıştır.
• E) Göktürkler Orta Asya'dan çekilmiş, Hazar kıyılarına yerleşmiştir.

630 yılında iç isyanlar ve Çin baskısının bir araya gelmesiyle I. Göktürk Devleti yıkılmıştır. Türkler bu tarihten 682 yılında Kutlug (İlteriş) Kağan önderliğinde II. Göktürk Devleti'ni kurana kadar yaklaşık 52 yıl Çin egemenliğinde kalmıştır. Seçenek E yanlıştır çünkü II. Göktürk Devleti'nin kuruluşu 52 yıl sonradır.

11. Uygur Devleti'nin Mani dinini benimsemesinin Türk tarihi açısından en belirgin sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Uygurların İpek Yolu ticaretini tamamen kaybetmesine neden olmuştur.
• B) Savaşçı geleneklerini zayıflattığı ve sosyo-kültürel dönüşüme yol açtığı ileri sürülmüştür. ✓
• C) Uygurların Çin ile kalıcı olarak birleşmesini sağlamıştır.
• D) Türklerin İslam öncesi dönemdeki tek monoteist inanca geçişini simgelemiştir.
• E) Göktürk alfabesinin kullanımını sona erdirmiştir.

Uygurların Mani dinini benimsemesi, Türk tarih yazımında önemli bir tartışma konusudur. Mani dininin et yememeyi, savaşmamayı ve pasif bir yaşam biçimini teşvik ettiği gerekçesiyle Uygurlardaki savaşçı geleneğini zayıflattığı ve toplumsal dönüşüme neden olduğu savunulmuştur. Bu görüş KPSS kaynaklarında da öne çıkan bir yorumdur. Uygurlar Göktürk alfabesini kullanmaya devam etmiş; aksine bu alfabeyi geliştirerek Uygur alfabesini oluşturmuşlardır.

12. Aşağıdakilerden hangisi Asya Hun Devleti ile Avrupa Hun Devleti'nin ortak özelliklerinden biri değildir?

• A) Her ikisi de İpek Yolu güzergâhını kontrol etmek için mücadele etmiştir.
• B) Her ikisi de Çin kaynaklarında 'Hsiung-nu' adıyla anılmaktadır. ✓
• C) Her ikisinde de kurultay (toy) geleneği işlevseldir.
• D) Her ikisi de göçebe hayvancılık ekonomisine dayanmaktadır.
• E) Her ikisinde de hükümdar 'kağan' unvanını kullanmaktadır.

'Hsiung-nu' (Xiongnu) adı yalnızca Çin kaynaklarında Asya Hunları için kullanılan bir terimdir. Avrupa Hunları ise Çin coğrafyasından uzakta faaliyet gösterdiğinden bu adla anılmamaktadır; Avrupa kaynakları onlardan 'Hunni' ya da benzeri biçimlerde söz eder. Kurultay geleneği her iki devlette de görülmekte, ancak 'kağan' unvanının Avrupa Hunlarında da kullanılıp kullanılmadığı tartışmalı olmakla birlikte genel soru anlayışı açısından en belirgin yanlış seçenek C'dir.

13. Göktürk Kitabeleri (Orhun Yazıtları) tarihçilik açısından değerlendirildiğinde, bu belgelerin en ayırt edici özelliği nedir?

• A) Orta Asya'daki Türk-Çin ticaret ilişkilerini belgeleyen tek birincil kaynak olmalarıdır.
• B) Türkçenin ilk kez alfabetik sistemle yazıya aktarıldığını kanıtlamalarıdır.
• C) Bir devlet ya da toplumun kendi tarihini kendi diliyle bizzat anlattığı ilk Türkçe belgeler olmalarıdır. ✓
• D) İslam öncesi Türk dini inançlarını en ayrıntılı biçimde aktaran kaynaklar olmalarıdır.
• E) Türklerin bilinen en eski yazılı ürünleri olmalarıdır.

Orhun Yazıtları, Türklerin kendi tarihlerini kendi dilleriyle bizzat yazdıkları ilk belgeler olmaları bakımından eşsizdir. Bu tarihten önce Türkler hakkındaki bilgiler yabancı (özellikle Çin) kaynaklarından elde edilmekteydi. Türkçenin en eski yazılı belgeleri bu kitabeler değil, Yenisey yazıtlarıdır. Dolayısıyla A ve B seçenekleri yanıltıcı ama yanlıştır.

14. II. Göktürk (Kutlug) Devleti'nin kurucusu İlteriş Kağan'ın başarısının temelinde yatan en önemli etken, tarihçiler tarafından genel olarak hangisi olarak değerlendirilmektedir?

• A) Türk boylarını 'Türklük' bilinci ve bağımsızlık söylemi etrafında yeniden örgütlemesi ✓
• B) Ötüken bölgesinin coğrafi olanaklarından yararlanarak savunma hattı oluşturması
• C) Batı Göktürk hanedanıyla kurduğu kalıcı ittifak
• D) İslam dünyasıyla kurduğu ilişkiler sayesinde elde ettiği diplomatik üstünlük
• E) Çin'den aldığı askerî ve ekonomik destek

İlteriş Kağan (Kutlug), 682'de II. Göktürk Devleti'ni kurarken en önemli gücünü Türk boylarını 'Türklük' (Türklüğün yeniden dirilişi) ideolojisi etrafında toplamasından almıştır. Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtlarında bu birleştirici söylem açıkça görülmektedir. Çin desteğiyle değil, Çin'e karşı bağımsızlık savaşı vererek devleti kurmuştur, dolayısıyla A seçeneği yanlıştır.

15. Türk devlet geleneğinde 'İkili Teşkilat' uygulaması ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) Bu sistem, taht kavgalarını tamamen ortadan kaldırmayı başarmıştır. ✓
• B) Bu uygulama Asya Hunlarından itibaren görülmektedir.
• C) Batı kanadını yönetene genellikle 'Yabgu' unvanı verilmiştir.
• D) Devlet, doğu ve batı olmak üzere iki kanada ayrılarak yönetilmiştir.
• E) Doğu kanadı, siyasi açıdan üstün konumda sayılmıştır.

İkili Teşkilat, devleti idari açıdan doğu ve batı kanatlarına bölerek yönetim kolaylığı sağlamaya yönelik bir sistemdir. Ancak bu sistem taht kavgalarını ortadan kaldırmak yerine, aksine hükümdar ailesinin üyeleri arasındaki çekişmeleri çoğu zaman körüklemiştir. Hunlarda yaşanan Çi-çi-Ho-han-yeh çatışması ve Göktürklerdeki iç savaşlar bunun en belirgin örnekleridir. Diğer seçenekler doğrudur.

16. Akhunlar (Eftalitler) ile ilgili aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi tarih araştırmacılarının genel uzlaşısını yansıtmaktadır?

• A) Akhunların etnik kökeni tartışmalı olmakla birlikte Orta Asya bozkır geleneğinde faaliyet göstermişlerdir. ✓
• B) Akhunlar, Bizans ile sürekli ittifak içinde olmuş ve Sasanilere karşı ortak cephe oluşturmuştur.
• C) Akhunlar, Göktürkler tarafından değil Sasaniler tarafından yıkılmıştır.
• D) Akhunların Türk kökenli olduğu kesin biçimde kanıtlanmıştır.
• E) Akhunlar, Sasani İmparatorluğu'nu hiçbir zaman tehdit edecek güce ulaşamamıştır.

Akhunların (Eftalitlerin) etnik kökeni tarihçiler arasında hâlâ tartışmalıdır; Türk, İran ya da karma kökenli oldukları öne sürülmüştür. Ancak Orta Asya bozkır kültürü içinde faaliyet gösterdikleri ve Hunlarla bağlantılı bir yapı oluşturdukları genel kabul görmektedir. Akhunlar 557 civarında Göktürk-Sasani ittifakı tarafından çöküşe uğratılmıştır, dolayısıyla E seçeneği yanlıştır.

17. Türk tarihinde 'Kut' anlayışının siyasi sonuçları değerlendirildiğinde, bu inancın aynı zamanda hangi sorunu kalıcı biçimde çözemediği görülmektedir?

• A) Dini liderlik ile siyasi liderliğin aynı kişide toplanması
• B) Yabancı devletlerle diplomatik ilişkiler kurulması
• C) Hükümdar ailesindeki birden fazla kişinin kut'a sahip olabileceği inancından kaynaklanan veraset sorunu ✓
• D) Ordunun disiplin altında tutulması
• E) Ticaret yollarının denetimi için gerekli idari yapının oluşturulması

Kut, Tanrı tarafından hükümdara bahşedilen yönetme hakkını ifade eder. Ancak bu anlayışa göre kut yalnızca tek bir kişiye değil, hükümdar soyuna (hanedan) verilmiş sayılırdı. Bu durum, soyun her erkek üyesinin kuta sahip olabileceği inancını doğurduğundan taht mücadelelerini meşrulaştıran bir zemin oluşturmuştur. Türk devletlerinin en sık yaşadığı iç çatışmaların temelinde bu veraset belirsizliği yatmaktadır.

18. Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

• A) Mukan Kağan – I. Göktürk Devleti'ni en geniş sınırlara ulaştıran hükümdar
• B) Bilge Kağan – II. Göktürk Devleti
• C) Bögü Kağan – Uygur Devleti'nde Mani dinini benimseyen hükümdar
• D) Bumin Kağan – I. Göktürk Devleti'nin kurucusu
• E) Teoman – Uygur Devleti'nin kurucusu ✓

Teoman (Mete Han'ın babası), Asya Hun Devleti'nin bilinen ilk hükümdarıdır; Uygur Devleti ile hiçbir doğrudan bağlantısı yoktur. Uygur Devleti'nin kurucusu Kutlug Bilge Kül Kağan'dır (744). Diğer eşleştirmeler doğrudur: Bilge Kağan II. Göktürk, Bumin I. Göktürk'ün kurucusu, Mukan Kağan I. Göktürk'ü en geniş sınırlara ulaştıran, Bögü Kağan ise Mani dinini kabul eden Uygur hükümdarıdır.

19. Mete Han döneminde (MÖ 209–174) Asya Hun Devleti'nin en önemli askeri ve siyasi başarısı olarak değerlendirilen gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Çin'in tamamen istila edilerek Hun topraklarına katılması
• B) Çin'in Ping-ch'eng'de kuşatılarak vergi ve ipek ödemeye zorlanması ✓
• C) İpek Yolu'nun güney güzergâhının kalıcı olarak ele geçirilmesi
• D) Batıdaki Alanlara ve Sarmatlara karşı büyük bir zafer kazanılması
• E) Çin Seddi'nin yıkılarak Çin'in kuzey eyaletlerinin kalıcı olarak işgal edilmesi

Mete Han, MÖ 200 yılında Çin İmparatoru Kao-tsu'yu Ping-ch'eng'de (Baideng) kuşatarak büyük bir zafer kazanmış ve Çin'i yıllık vergi, ipek ve prenses göndermeyi içeren 'Ho-ch'in' antlaşmasını imzalamaya zorlamıştır. Bu, Hunların Çin üzerindeki üstünlüğünün zirve noktasıdır. Çin ne istila edilmiş ne de Çin Seddi kalıcı olarak aşılmıştır.

20. Türk devletlerinde 'Hatun'un siyasi konumu ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Hatun, kurultaya (toy'a) katılabilir ve söz hakkına sahip olabilirdi.
• B) Hatun, kağanla birlikte yabancı elçileri kabul edebilirdi.
• C) Hatunun siyasi yetkisi, kağanınkiyle tam anlamıyla eşdeğerdi ve kağanı bağlayan kararlar alabilirdi. ✓
• D) Kağanın ölümünden sonra hatun, geçici olarak devlet işlerini yürütebilirdi.
• E) Hatunun görüşü, devlet kararlarında belirleyici bir ağırlık taşıyabilirdi.

Türk devlet geleneğinde hatun önemli bir siyasi konuma sahip olmakla birlikte, kağanla tam anlamıyla eşdeğer bir otoriteye sahip olduğu söylenemez. Hatun danışmanlık işlevi görmüş, elçi kabulüne katılmış ve kurultayda bulunmuştur; ancak nihai karar alma yetkisi kağana aitti. Seçenek D'deki 'tam eşdeğer ve kağanı bağlayan kararlar alabilirdi' ifadesi Türk siyasi geleneğiyle örtüşmemektedir.

21. Aşağıda verilen Türk devletleri ile kuruluş tarihleri eşleştirilmiştir. Hangi seçenekte yanlış eşleştirme yapılmıştır?

• A) Avrupa Hun Devleti – MS 375
• B) I. Göktürk Devleti – MS 552
• C) Uygur Devleti – MS 744
• D) Asya Hun Devleti – MÖ 220 ✓
• E) Kırgız Devleti – MS 840 (Uygurların yıkılışıyla öne çıkışı)

Asya Hun Devleti'nin kuruluşu genel olarak MÖ 220 değil, MÖ 220 civarı ya da daha yaygın kabule göre MÖ 209 (Mete Han'ın tahta geçişi) olarak verilmektedir. Bununla birlikte bazı kaynaklarda MÖ 220 de referans tarih olarak kullanılmaktadır. Ancak bu soruda en belirgin hatalı eşleştirme aranırsa, Avrupa Hunları için verilen 375 tarihi aslında Karadeniz'in kuzeyine geçiş/Alanları yenme tarihidir; Batı'da belirginleşmeleri biraz daha sonradır. Soru havuzundaki genel KPSS anlayışına göre A seçeneğindeki MÖ 220 rakamı, MÖ 209 olması gerektiği için en tartışmalı eşleştirmedir.

22. Türklerin İslamiyet'i kabulünde etkili olan Talas Savaşı (751) ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Talas Savaşı, Türklerin İslamiyet'i toplu olarak ve hemen benimsemesini sağlamıştır.
• B) Savaşın sonucunda Türkler Müslüman Arap kuvvetlerine karşı Çin'i desteklemiştir.
• C) Bu savaş, Göktürkler ile Çin Tang Hanedanı arasında gerçekleşmiştir.
• D) Bu savaş sonucunda Çin, Orta Asya'daki hakimiyetini pekiştirmiştir.
• E) Savaş, Müslüman Arap-Abbasi kuvvetleri ile Çin Tang kuvvetleri arasında yaşanmış; Karluk Türklerinin Arap tarafına geçmesi belirleyici olmuştur. ✓

Talas Savaşı (751), Abbasi kuvvetleri ile Çin Tang kuvvetleri arasında gerçekleşmiştir. Savaş sırasında başlangıçta Çin'in yanında yer alan Karluk Türkleri, Arap tarafına geçmiş ve bu dönüş savaşın seyrini belirleyerek Çin'in yenilgisiyle sonuçlanmasına yol açmıştır. Bu savaş Çin'in Orta Asya'daki etkisini kırmış, ancak Türklerin toplu İslamlaşması çok daha uzun bir sürece yayılmıştır.

23. Göktürk Devleti'nin tarihsel önemi değerlendirildiğinde, aşağıdaki ifadelerden hangisi diğerlerine göre daha kapsamlı ve doğru bir tespittir?

• A) Göktürkler, Türk adını devlet adı olarak kullanan ve bu adı tarihte ilk kez bu ölçekte dünyaya duyuran devlettir. ✓
• B) Göktürkler, Türk boylarını ilk kez tek çatı altında toplayan devlettir.
• C) Göktürkler, Orta Asya'da kurulan ilk Türk devletidir.
• D) Göktürkler, Türklerin tarihte kurduğu en uzun ömürlü devlettir.
• E) Göktürkler, İslamiyet'i benimseyen ilk Türk devletidir.

Göktürkler 'Türk' adını resmi devlet adı olarak kullanan ilk siyasi yapıdır ve bu adı geniş bir coğrafyada Çin, Bizans ve Sasani gibi büyük güçlere karşı duyurmuşlardır. Orta Asya'da kurulan ilk Türk devleti Göktürkler değil Asya Hunlarıdır (A yanlış). Türk boylarını tek çatı altında toplama Hunlardan beri görülmektedir (D yanlış). Göktürkler İslam öncesi dönemde yaşamıştır (E yanlış). En uzun ömürlü Türk devleti tartışmalıdır (C yanlış).

24. Göktürk Devleti'nin 552 yılında kurulmasında belirleyici olan gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Orta Asya ticaret yollarının Sogdlu tüccarlar aracılığıyla denetim altına alınması
• B) Juan-Juanların (Avarların) yenilgiye uğratılarak egemenlikten kurtulunması ✓
• C) Akhunlara karşı Sasanilerle ittifak kurulması ve Akhunların yenilgiye uğratılması
• D) Batı steplerinde Hazarlara karşı kazanılan büyük askeri zafer
• E) Çin'e düzenlenen akınlar sonucunda Çin'in vergi ödemeye zorlanması

Göktürkler, uzun süre Juan-Juanların (Avarların) egemenliği altında yaşamış ve onlar için demir işçiliği yapmıştır. Bumin Kağan liderliğinde 552 yılında Juan-Juanları yenilgiye uğratarak bu egemenliği sona erdirmişler ve bağımsız bir devlet kurmuşlardır. Bu gelişme Göktürk Devleti'nin kuruluşunun doğrudan tetikleyicisidir. Çin'e yönelik akınlar ve Akhun meselesi sonraki dönemlere aittir.

25. Türk tarihinde 'Saltanat Kurultayı' olarak da adlandırılan 'toy' geleneğinin devlet yönetimi açısından en belirgin sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Taht kavgalarına zemin hazırlayarak devletin bölünmesini kolaylaştırması ✓
• B) Kağanın otoritesini pekiştirerek merkezi yönetimi güçlendirmesi
• C) Dini liderlerin devlet yönetiminde belirleyici rol üstlenmesi
• D) Yabancı devletlerle antlaşmaların milletlerarası zemine taşınması
• E) Ordu komutanlarının siyasi karar alma süreçlerinin dışında tutulması

Eski Türklerde devlet, hükümdar ailesinin ortak malı sayılırdı ve tahta kimin geçeceği belirli bir kurala bağlı değildi. 'Toy' adı verilen kurultaylar önemli kararların alındığı toplantılar olsa da veraset anlayışıyla birleşince hanedan üyeleri arasında şiddetli taht mücadelelerine yol açmıştır. Bu durum; Göktürk, Uygur ve diğer erken dönem Türk devletlerinin parçalanmasında başlıca etkenlerden biri olmuştur.