TARIH - kurtulus savasi (Bölüm 5)

1. I. İnönü Muharebesi'nin ardından İtilaf Devletleri'nin Londra Konferansı'nı toplaması ve akabinde Yunanistan'a taarruz izni vermesi, aşağıdaki hangi çelişkili durumu ortaya çıkarmaktadır?

• A) Yunanistan, İtilaf Devletleri'nin onayı olmaksızın bağımsız kararla taarruza geçmiş; bu durum İtilaf birliğini sarsmıştır
• B) I. İnönü'deki Türk zaferi İtilaf'ın Sevr'i uygulatma kararlılığını pekiştirmiş; konferans bu kararlılığın yansımasıdır
• C) İngiltere, Yunanistan'ı kışkırtırken Fransa gizlice TBMM ile ayrı bir ateşkes müzakeresi yürütmüştür
• D) Londra Konferansı'nın başarısızlığı, Yunanistan'ın askeri çözümü tercih etmesine zemin hazırlamıştır
• E) İtilaf Devletleri aynı anda hem müzakere hem de savaşı sürdürme politikasını izleyerek tutarsız bir strateji sergilemiştir ✓

Konferans masasında müzakere yürütmek ile aynı dönemde Yunanistan'ı taarruz için serbest bırakmak, tek bir tutarlı strateji içinde bağdaşmaz görünmektedir. İtilaf Devletleri'nin bu çelişkili tutumu, aralarındaki çıkar farklılıklarının (İngiltere Yunanistan'ı desteklerken Fransa ve İtalya giderek TBMM ile uzlaşmaya yönelmiştir) dışa vurumudur. Seçenek B kısmen doğrudur; Fransa'nın Ankara ile yakınlaşması yaşanmıştır fakat bu durum sorunun sorduğu çelişkiyi tam olarak tanımlamamaktadır. E seçeneği de kısmen geçerlidir ancak sorudaki çelişkiyi tam yakalayan cevap A'dır.

2. Tekalif-i Milliye Emirleri (Ağustos 1921), özel mülkiyetin bir kısmını ordu yararına zorunlu olarak devlet emrine tahsis etmiştir. Bu uygulamanın, o dönemde henüz olgunlaşmamış Türk ulusal kimliği açısından ürettiği en derin uzun vadeli sonuç aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Orta Anadolu köylüsünde devlet otoritesine karşı derin bir güvensizlik ve vergi direncinin oluşması
• B) Halkın savaşa maddi katkısını zorunlu kılarak kurtuluş sürecini seçkinlerin değil toplumun ortak eylemine dönüştürmesi ✓
• C) Büyük toprak sahiplerini zayıflatarak Cumhuriyet döneminin tarım reformlarına zemin hazırlaması
• D) Ordu-halk ilişkisinde kurumsal bir kopuş yaratarak ilerleyen dönemde askeri müdahalelere zemin oluşturması
• E) Ticaret burjuvazisinin tasfiyesiyle ekonomik gücün devlet kontrolüne girmesini hızlandırması

Tekalif-i Milliye, Anadolu köylüsünü ve esnafını savaşın pasif izleyicisi değil aktif katkıcısı konumuna sokmuştur. Her hane hayvanının, arabasının, erzakının bir bölümünü orduya vermek zorundadır. Bu durum, kurtuluşu sıradan halkın kendi eylemine dönüştürmüş ve 'milli kurtuluş' söylemini soyut bir ideolojiden somut bir kolektif deneyime taşımıştır. Bu deneyim, sonraki on yılda inşa edilecek ulusal kimliğin en güçlü malzeme tabanlarından birini oluşturmuştur. Seçenek A tarihsel olarak belgelenmiş bireysel direniş vakalarına atıfta bulunsa da baskın toplumsal sonuç değildir.

3. Mudanya Mütarekesi'nin (Ekim 1922) imzalanmasından önce Çanak Krizi yaşanmış; İngiltere, Türk kuvvetlerinin tarafsız bölgeye girmesini savaş sebebi saymakla tehdit etmiştir. Bu krizin çözümündeki en belirleyici etken aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Lloyd George hükümetinin iç siyasi kriz nedeniyle askeri harekât kararı alamaması
• B) Sovyet Rusya'nın Türkiye'nin yanında savaşa gireceğini açıklaması
• C) Fransa ve İtalya'nın Türk kuvvetlerine karşı İngiltere ile ortak hareket etmeyi reddetmesi ✓
• D) Mustafa Kemal'in İngiliz tehdidini görmezden gelerek kuvvetleri ilerletmeye devam etmesi
• E) Yunan kuvvetlerinin bölgeden tamamen çekilmesiyle İngiliz tehditinin gerekçesinin ortadan kalkması

Çanak Krizi'nin barışçıl çözümünde en kritik faktör, Fransa ve İtalya'nın Türklere karşı İngiltere ile birlikte harekete geçmeyi açıkça reddetmesidir. İtilaf cephesindeki bu çatlak, Lloyd George'u yalnız bırakmış ve askeri tehdidin gerçekleşmesini fiilen imkânsız hale getirmiştir. İngiltere'nin kendi içindeki siyasi çalkantı (D) da bir etken olmakla birlikte doğrudan ve belirleyici etken müttefiklerinin desteğini çekmesidir. Kriz aynı zamanda Lloyd George hükümetinin çöküşünü hızlandırmış, Bonar Law iktidara gelmiştir.

4. Lozan Antlaşması müzakerelerinde İsmet Paşa, kapitülasyonların tamamen kaldırılması konusunda en sert tutumu sergilemiştir. İtilaf Devletleri'nin 'Osmanlı kamu borçları' meselesini kapitülasyonlarla ilişkilendirme stratejisinin ardındaki temel hukuki mantık nedir?

• A) Kamu borçlarının Osmanlı'nın egemenlik ihlallerinin tazminatı olduğunu ve bu nedenle Türkiye'ye devredilemeyeceğini savunmak
• B) Yabancı şirketlere tanınan imtiyazların kapitülasyon hükümleri çerçevesinde korunduğunu ve bunların hukuki dayanağının sürmesi gerektiğini savunmak
• C) Osmanlı Duyun-u Umumiyesi'nin işleyişini devam ettirerek Türkiye ekonomisi üzerindeki denetimi sürdürmek
• D) Kapitülasyonların kaldırılması durumunda yabancı alacaklıların yasal güvencelerini yitireceğini öne sürerek Türkiye'yi borç yükümlülüğünde tutmak ✓
• E) Kamu borçlarının Osmanlı savaş borçları kapsamında değerlendirilmesi gerektiğinden Türkiye'nin mirasçısı sıfatıyla tüm yükümlülükleri devralması gerektiğini ileri sürmek

İtilaf Devletleri, kapitülasyonların kaldırılmasının yabancı alacaklılar için hukuki güvencesizlik yaratacağını öne sürerek iki meseleyi birbirine bağlamıştır. Kapitülasyonlar çerçevesinde yabancı uyruklu kişiler kendi ulusal mahkemelerinde yargılanıyor, ticari uyuşmazlıklar konsolosluk mahkemelerinde çözüme kavuşuyordu. Bu güvenceler kalktığında Osmanlı borçlarını elinde bulunduran Avrupalı bankaların yasal başvuru yollarının daralacağı argümanını öne sürüyorlardı. İsmet Paşa ise kapitülasyonların egemenlik sorunu olduğunu, borç meselesinin ise ayrı ele alınması gerektiğini savunmuş ve bu ayrımı büyük ölçüde kabul ettirmiştir.

5. Aşağıdaki yargılardan hangisi Türk-Fransız ilişkilerinin Kurtuluş Savaşı dönemindeki dönüşümünü en bütüncül biçimde açıklamaktadır?

• A) Fransız kamuoyunun Türklere sempatisi ve Birinci Dünya Savaşı yorgunluğu Fransa'yı TBMM ile uzlaşmaya zorlamıştır
• B) Franklin-Bouillon Antlaşması esas itibarıyla Fransa'nın Türkiye'den ekonomik tavizler koparmak için girdiği diplomatik bir manevradan ibarettir
• C) Fransa'nın Suriye mandası üzerindeki çıkarları, Güney Cephesi'ndeki askeri yükten kurtulma isteği ve İngiltere ile rekabet, Ankara Antlaşması'nı doğuran koşulları yaratmıştır ✓
• D) Fransa, sömürge güvenliği kaygısıyla başından beri Türk milliyetçiliğine sempatiyle yaklaşmış ve İngiltere'ye karşı TBMM'yi desteklemiştir
• E) Fransa, Sevr'i uygulattırmak için İngiltere ile tam koordineli hareket etmiş; ancak Sakarya zaferinin ardından tutumunu değiştirmiştir

Fransa'nın tutum değişikliği çok katmanlı bir çıkar hesabına dayanmaktadır. Birincisi, Güney Cephesi'nde (Maraş, Antep, Urfa) Türk kuvvetlerine karşı sürdürülen çatışmanın mali ve insan kaynağı maliyeti giderek artmaktaydı. İkincisi, Suriye mandasını güvence altında tutmak için Türkiye ile istikrarlı bir güney sınırı gerekiyordu. Üçüncüsü, İngiltere'nin Yunanistan aracılığıyla Anadolu'yu kendi çıkarları doğrultusunda şekillendirmesine izin vermek Fransa'nın bölgesel dengelerini bozacaktı. Bu bütünleşik hesap, Ankara Antlaşması'nı (Ekim 1921) İtilaf cephesinde ilk büyük çatlak olarak doğurmuştur. Seçenek C kısmen doğru olmakla birlikte dönüşümü yalnızca Sakarya'ya indirgemesi aşırı basitleştirmedir.

6. Türkiye Büyük Millet Meclisi, 1 Kasım 1922'de saltanatı halifelikten ayırarak kaldırmıştır. Bu adımın zamanlaması açısından —Mudanya Mütarekesi ile Lozan Konferansı arasına denk gelmesi— en işlevsel açıklaması hangisidir?

• A) İstanbul hükümetinin Lozan'da ikinci bir Türk sesi olarak masaya oturmasını önleyerek tek meşru temsilcinin TBMM olduğunu tescil ettirmek ✓
• B) Cumhuriyetin ilanını önce fiilen gerçekleştirerek ardından anayasal çerçeveye oturtma stratejisinin ilk halkası olmak
• C) İngilizlerin Osmanlı Hanedanı'nı Lozan'da TBMM aleyhine bir koz olarak kullanmasını engellemek
• D) Halifeliği yeni Türk devletinin uluslararası bir yumuşak güç aracına dönüştürerek İslam dünyasında etki alanı oluşturmak
• E) Osmanlı hanedanına karşı duyulan birikmiş öfkenin milletvekilleri tarafından ilk fırsatta eyleme dönüştürülmesi

Zamanlamanın kritik mantığı şudur: Lozan Konferansı başlamak üzereydi ve İstanbul hükümeti de konferansa davet edilmişti. İki ayrı Türk hükümetinin müzakerelerde rakip tutumlar sergilemesi, TBMM'nin savaşta elde ettiği kazanımları masada eritebilirdi. Saltanatın kaldırılmasıyla İstanbul hükümetinin hukuki varlığı sona erdirilmiş ve Lozan'da tek Türk sesi TBMM olmuştur. Seçenek D B ile örtüşmekle birlikte daha dar bir perspektif sunmaktadır. Seçenek E ileriye dönük bir değerlendirme olsa da saltanatın kaldırılması ile Cumhuriyet'in ilanı arasında bir yıl geçmektedir; bu süre söz konusu 'strateji' yorumunu zayıflatmaktadır.

7. Lozan Antlaşması'nda Boğazlar meselesinde varılan uzlaşı, Türkiye'nin tam egemenlik talebiyle İtilaf Devletleri'nin 'uluslararası geçiş serbestisi' ısrarı arasında hassas bir denge kurmuştur. Bu dengenin 1936'da Montrö Sözleşmesi'yle değiştirilmesine zemin hazırlayan temel yapısal sorun neydi?

• A) Boğazlar Komisyonu'nun Türkiye'nin iç siyasetine müdahale etmesi
• B) Savaş gemilerinin geçiş hakkı konusundaki muğlak hükümlerin Karadeniz kıyıdaşları arasında çatışma riski doğurması
• C) Lozan'da kurulan uluslararası Boğazlar Komisyonu'nun Türkiye'nin kendi topraklarındaki egemenlik yetkisini fiilen kısıtlaması ✓
• D) Lozan rejiminin Türk Boğazları'nı Sovyet deniz kuvvetlerine karşı yeterince güvence altına almaması
• E) İkinci Dünya Savaşı öncesinde artan güvenlik tehditlerinin mevcut çerçeveyi işlevsiz kılması

Lozan'da oluşturulan Boğazlar Komisyonu, içinde Türkiye'nin de bulunduğu fakat Türkiye'nin oy çokluğuna sahip olmadığı çok uluslu bir yapıydı. Bu yapı, kendi topraklarında Türkiye'nin egemenlik yetkisini fiilen sınırlandırıyordu: Boğazlar askerden arındırılmıştı ve yönetim komisyon aracılığıyla yürütülüyordu. 1936'da değişen uluslararası konjonktür (Almanya'nın silahlanması, İtalya'nın Habeşistan saldırısı) Türkiye'ye Montrö'yü müzakere etme fırsatı vermiş ve komisyon lağvedilerek egemenlik geri alınmıştır. Seçenek E bir bağlam sunmakta ancak sorulan 'yapısal sorunu' değil koşulları tanımlamaktadır.

8. Kurtuluş Savaşı döneminde Mustafa Kemal'in hem 'Başkomutan' hem de 'TBMM Başkanı' sıfatlarını aynı anda taşıması ve Başkomutanlık yetkisini meclis kararıyla üç ay uzatabilir biçimde alması; aşağıdaki hangi gerilimi somutlaştırmaktadır?

• A) Milliyetçi hareket içindeki İttihatçı ve Kemalist kanatlar arasındaki rekabet
• B) Olağan hukuk düzeni ile savaş koşullarının gerektirdiği olağanüstü yetki kullanımı arasındaki gerilim ✓
• C) Meclis egemenliği ile güçlü yürütme ihtiyacı arasındaki yapısal gerilim
• D) Mustafa Kemal'in şahsi iktidar hırsı ile savaşın zorunlulukları arasındaki gerilim
• E) Sivil-asker ilişkilerinin Türk siyasi kültüründe kronik dengesizliğinin kökleri

Sorunun odağı kurumsal-hukuki gerilimdir. TBMM, hem kuruluş felsefesi hem de 1921 Anayasası bakımından milli egemenliği temsil eden en üstün organdı. Ancak savaşın gerektirdiği hızlı ve kesintisiz komuta, olağan meclis denetim mekanizmalarıyla bağdaşmıyordu. Başkomutanlık yetkisinin üç aylık periyotlarla yenilenmesi bu gerilimin kurumsal çözüm biçimiydi: Hem yürütme etkinliği sağlanıyor hem de teorik meclis denetimi korunuyordu. Seçenek A da geçerli bir çerçeve sunmakla birlikte 'meclis egemenliği ile yürütme' ikiliği, sorunun içerdiği olağan/olağanüstü hukuk boyutunu tam karşılamamaktadır. Seçenek E bu boyutu daha doğru biçimde yakalamaktadır.

9. Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışından (19 Mayıs 1919) önce İstanbul'da İngiliz işgal kuvvetleriyle girilen müzakerelerde Osmanlı Hükümeti'nin tutumu incelendiğinde, hangi çelişkili durum daha belirgin biçimde ortaya çıkmaktadır?

• A) Osmanlı Hükümeti, Anadolu'daki Müdafaa-i Hukuk cemiyetlerini destekleyerek ulusal direnişi fiilen teşvik etmiş, ancak bunu İtilaf devletlerinden gizlemiştir.
• B) Osmanlı Hükümeti, Samsun'a gönderilen Mustafa Kemal'in İngilizler tarafından seçildiğini bilmesine karşın buna açıkça itiraz edememiştir.
• C) Osmanlı Hükümeti, Mustafa Kemal'i Samsun'a gönderirken onun İstanbul'a dönmeyeceğini ve hükümeti devireceğini öngörmüş; bu nedenle güçsüz bir muhalif olarak uzaklaştırmak istemiştir.
• D) Osmanlı Hükümeti, Anadolu'daki millî hareketi bastırmak için aldığı göreve Mustafa Kemal'i atamış; böylece direnişi hem örgütleyen hem de bastırmakla görevlendirilen kişi aynı olmuştur. ✓
• E) Osmanlı Hükümeti, Doğu Anadolu'daki Ermeni tehcirine ilişkin hesap vermemek için Mustafa Kemal'i bölgeye sürgün etmiştir.

Mustafa Kemal, Anadolu'daki Rum ve Ermeni çetelerinin faaliyetlerini ve Müslüman halkın silahlanmasını denetlemek amacıyla 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla geniş yetkilerle atandı. Ancak bu atama ona hem bölgede dolaşma hem de emirler verme yetkisi tanıdı. Millî hareketi bastırmakla görevlendirilen kişi, aynı yetkileri direnişi örgütlemek için kullandı. Öte yandan Osmanlı Hükümeti'nin bu çelişkinin farkına varması üzerine görevden alınmasını istediği ve Mustafa Kemal'in de buna karşılık istifasını vererek sivil kimliğiyle mücadeleye devam ettiği bilinmektedir.

10. Erzurum Kongresi (Temmuz-Ağustos 1919) ile Sivas Kongresi (Eylül 1919) kararları arasındaki temel yapısal farklılık değerlendirildiğinde, aşağıdaki yorumlardan hangisi tarihsel bağlam açısından en isabetlidir?

• A) Sivas Kongresi, İstanbul Hükümeti ile tam anlamıyla bağı kopararak yeni bir devlet yapısı oluşturmuş; Erzurum Kongresi ise bu sürecin yalnızca sembolik başlangıcı olmuştur.
• B) Erzurum Kongresi yalnızca Doğu Anadolu'yu kapsayan bölgesel nitelikteyken Sivas Kongresi tüm yurt sathına yayılarak millî iradeyi temsil iddiasıyla hareketin çerçevesini genişletmiş ve meşruiyet zeminini güçlendirmiştir. ✓
• C) Erzurum Kongresi saltanat ve halifeliği açıkça reddederken Sivas Kongresi bu meseleyi belirsiz bırakmıştır.
• D) Erzurum Kongresi Osmanlı anayasal çerçevesi içinde kalmayı tercih ederken Sivas Kongresi cumhuriyeti ilan etmiştir.
• E) İki kongre arasındaki tek belirgin fark, Sivas Kongresi'nin Mustafa Kemal'i ilk kez resmî lider olarak kabul etmesidir; program açısından iki kongre özdeştir.

Erzurum Kongresi, İstanbul'un işgali ve Doğu Anadolu'nun elden çıkması olasılığına karşı doğuyu esas alan bölgesel bir nitelik taşıyordu; delegelerin büyük çoğunluğu Doğu vilayetlerindendi. Sivas Kongresi ise tüm Anadolu ve Rumeli'yi temsil iddiasıyla toplandı; bu sayede Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri tek çatı altında Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adıyla birleştirildi. Bu dönüşüm, hareketi yerel bir direnişten ulusal bir örgütlenmeye taşıması bakımından kritik öneme sahiptir. Temsil Heyeti de bu kongre ile hem genişledi hem de sembolik anlamda ulusal bir yürütme organı niteliği kazandı.

11. Misak-ı Millî'nin (Ocak 1920) maddelerini Lozan Antlaşması'nın (1923) hükümleriyle karşılaştıran bir tarih araştırmacısı, aşağıdaki hangi değerlendirmeye ulaşmak için en güçlü kanıta sahip olur?

• A) Lozan, Misak-ı Millî'nin Batı Trakya, Musul ve nüfus mübadelesi gibi kritik maddelerinde Türkiye'nin önemli tavizler verdiğini ortaya koymakla birlikte Anadolu'nun ana gövdesi üzerindeki egemenlik ilkesini büyük ölçüde tescil etmiştir. ✓
• B) Misak-ı Millî, Osmanlı döneminde kaybedilen tüm Arap topraklarını geri almayı hedeflediğinden Lozan bu açıdan açıkça bir başarısızlık sayılmalıdır.
• C) Misak-ı Millî ve Lozan birbirinden bağımsız belgeler olup aralarında herhangi bir nedensellik ilişkisi bulunmamaktadır.
• D) Lozan Antlaşması, Misak-ı Millî'de yer almayan Boğazlar rejimini Türk aleyhine düzenlediğinden bu anlaşma millî hedeflerle çelişmektedir.
• E) Lozan, Misak-ı Millî'nin bütün taleplerini eksiksiz biçimde karşılamış; bu durum Türk diplomasisinin tam bir zaferi olarak değerlendirilebilir.

Misak-ı Millî'de Batı Trakya'nın statüsü halk oylamasıyla belirlenmesine bırakılmış, Musul ve çevresi Türk sınırları içinde sayılmış, kapitülasyonların kaldırılması şart koşulmuş ve nüfus mübadelesine değinilmemişti. Lozan'da ise Batı Trakya Yunanistan'da kaldı, Musul meselesi İngiltere ile ilerleyen yıllarda çözülecek şekilde askıya alındı, zorunlu nüfus mübadelesi kabul edildi; bununla birlikte kapitülasyonlar kaldırıldı ve Anadolu'nun çekirdeği üzerindeki egemenlik uluslararası alanda tanındı. Bu tablo, B şıkkının dile getirdiği 'kısmi başarı-kısmi taviz' yorumunu en doğru çerçeve olarak öne çıkarmaktadır.

12. Birinci İnönü Muharebesi'nden (Ocak 1921) sonra Londra Konferansı'nın (Şubat-Mart 1921) toplanmasını zorunlu kılan uluslararası konjonktür değerlendirildiğinde, bu sürecin Türk Kurtuluş Savaşı açısından hangi diplomatik işlevi öne çıkmaktadır?

• A) Londra Konferansı'nda Türkiye, Sevr'i kabul etmek zorunda kalmış; ancak buna karşılık Doğu Trakya üzerindeki haklarını güvence altına almıştır.
• B) Londra Konferansı, İtilaf devletlerinin Sevr Antlaşması'nı tamamen feshederek yerine yeni bir antlaşma imzaladıkları platformdur.
• C) Londra Konferansı'nın tek somut çıktısı, Fransa ile imzalanan Ankara Antlaşması'na (1921) zemin hazırlamasıdır.
• D) Londra Konferansı, TBMM Hükümeti'nin İstanbul Hükümeti'yle eş düzeyde muhatap alınarak davet edilmesi sayesinde millî hareketin uluslararası alanda tanınırlığını pekiştiren ilk önemli diplomatik zemin olmuştur. ✓
• E) Londra Konferansı, Yunanistan'ın İtilaf devletleri tarafından terk edilerek Türkiye ile doğrudan müzakereye yönlendirildiği toplantıdır.

Birinci İnönü zaferinin ardından İtilaf devletleri, TBMM Hükümeti'ni siyasi çözüm için doğrudan muhatap almak zorunda kaldı. Londra Konferansı'na İstanbul ve Ankara hükümetleri ayrı ayrı davet edildi; bu durum millî hareketin fiilî meşruiyetini gösteriyordu. Konferanstan somut bir antlaşma çıkmadı, ancak Ankara'nın uluslararası arenada tanınması açısından kritik bir eşik aşıldı. Nitekim kısa süre sonra Fransa ile Ankara Antlaşması (Ekim 1921) ve İtalya'nın Anadolu'dan çekilmesi bu dönüşümün ardışık sonuçları oldu.

13. Sakarya Meydan Muharebesi (Ağustos-Eylül 1921) sürecinde TBMM'nin Mustafa Kemal'e 'Başkomutanlık' yetkisini üç aylığına devretmesi, anayasal ve siyasi açıdan hangi tartışmalı boyutu barındırmaktadır?

• A) Bu yetki devri, Mustafa Kemal'in 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nu yürürlükten kaldırmasına hukuki dayanak oluşturmuştur.
• B) Bu karar, TBMM'nin yürütme ve yasama yetkilerini birleştirmesinin önünü açmış; böylece meclis cumhuriyetin temel yapısını fiilen oluşturmuştur.
• C) TBMM, Mustafa Kemal'e başkomutanlık yetkisini devrederken Osmanlı Padişahı'nın onayını almak zorunda kalmış; bu durum millî egemenlik ilkesiyle çelişmiştir.
• D) Başkomutanlık yetkisinin devrinde temel tartışma, bu yetkinin süresiz mi yoksa savaş süresince mi geçerli olacağına ilişkindir; sonunda süresiz olarak belirlenmesi meclis içinde derin bir kırılmaya yol açmıştır.
• E) Meclis üyelerinin büyük çoğunluğunun askeri uzmanlıktan yoksun olması nedeniyle bu yetki devri, anayasal gereklilikten değil pratik zorunluluktan doğmuş; ancak tek elde toplanan sivil-askeri yetki yığılmasının meşruiyeti tartışma konusu olmuştur. ✓

1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'na göre yürütme yetkisi TBMM'ye aitti ve icra vekilleri meclis adına hareket ediyordu. Başkomutanlık yetkisinin Mustafa Kemal'e devri, meclisin kendi anayasal yetkisini tek bir kişiye temlik etmesi anlamına geliyordu; bu nedenle yetki devri yasası tartışmalı biçimde kabul edildi ve üç aylık sürelerle yenilenmesi kararlaştırıldı. Eleştirmenler, bu uygulamanın meclis egemenliği ilkesiyle çeliştiğini ileri sürdü. Nitekim Mustafa Kemal, Büyük Taarruz'un (1922) ardından bu yetkiyi iade etti. E şıkkındaki 'süresiz olarak belirlendi' ifadesi olgusal açıdan yanlıştır.

14. Ankara Antlaşması'nın (20 Ekim 1921) Türk Kurtuluş Savaşı'nın seyrine katkısı değerlendirilirken aşağıdaki hangi çok boyutlu yorum en kapsamlı analizi sunmaktadır?

• A) Ankara Antlaşması, Sovyetler Birliği ile 1921'de imzalanan Kars Antlaşması'nın doğrudan bir uzantısıdır ve iki antlaşma birlikte değerlendirildiğinde Türkiye'nin doğu ve güney sınırlarını aynı anda güvence altına aldığı görülür.
• B) Ankara Antlaşması ile Fransa, Sevr'i onaylayan tek İtilaf devleti olarak ayrıştı; diğer İtilaf devletleri Sevr'i zaten reddetmişti.
• C) Ankara Antlaşması yalnızca ekonomik içerik taşımakta olup askerî bir önemi bulunmamaktadır; Fransa'nın çekilmesi zaten İngiliz baskısıyla başlamıştı.
• D) Ankara Antlaşması, İskenderun Sancağı'nı Türkiye'ye bağlayarak bölgedeki Fransız varlığına son vermiş ve Güney Cephesi'ni kalıcı olarak kapamıştır.
• E) Ankara Antlaşması, Fransız kuvvetlerini Güney Cephesi'nden çekerek hem Türk kuvvetlerini Batı Cephesi'ne yönlendirdi hem de İtilaf bloğunda çatlak oluşturdu; ancak İskenderun meselesi çözümsüz bırakıldı. ✓

Ankara Antlaşması ile Fransa, Güney Cephesi'ndeki kuvvetlerini çekmeyi kabul etti. Bu gelişme iki açıdan kritikti: Türk kuvvetleri artık tek cephede yoğunlaşabiliyordu ve İtilaf bloğu ilk kez Türkiye aleyhine ortak tutumunu bozmuştu. İskenderun Sancağı, Fransız mandası altındaki Suriye'ye dahil edildi ve ancak 1939'da Türkiye'ye katıldı; dolayısıyla bu mesele 1921 antlaşmasıyla çözüme kavuşturulmadı. C şıkkı ise olgusal açıdan hatalıdır; Kars Antlaşması (Ekim 1921) Ankara Antlaşması ile yakın tarihlidir ancak doğrudan bir uzantısı değil, ayrı bir müzakere sürecinin ürünüdür.

15. Büyük Taarruz (26-30 Ağustos 1922) ve ardından yaşanan Mudanya Mütarekesi (11 Ekim 1922) sürecinde İngiltere'nin tutumu incelendiğinde, Chanak Krizi'nin (Eylül 1922) hangi jeopolitik çıkarımı gündeme getirdiği daha açık biçimde anlaşılmaktadır?

• A) Chanak Krizi, TBMM'nin İngiliz ultimatomunu reddederek savaş ilanına zemin hazırladığı süreçtir; ancak son anda müzakereler devreye girdi.
• B) Chanak Krizi'nin temelinde İngiltere'nin İstanbul'u korumak değil, Boğazlar üzerindeki Rus etkisini dengelemek amacıyla Yunanistan'ı Anadolu'ya tutması yatmaktadır.
• C) Chanak Krizi'nde İngiltere, Yunanistan'ın yanında savaşa girerek Türk kuvvetlerini Trakya'dan geri püskürttü.
• D) Chanak Krizi, İngiltere'nin Türk kuvvetlerine karşı Fransız ve İtalyan desteğini güvence altına aldığı son diplomatik hamledir.
• E) Chanak Krizi, Türk kuvvetlerinin İstanbul'a yönelmesiyle Boğazlar'ın kontrolünü yitirme tehlikesiyle yüz yüze gelen İngiltere'nin savaşa girme olasılığını gündeme getirdiği an olup Fransa ve İtalya'nın ayrılması İngiliz politikasında ciddi kırılganlık yarattı. ✓

Büyük Taarruz'un ardından Yunan ordusu çöküp Türk kuvvetleri İzmir'e ulaştıktan sonra Trakya'ya ve Boğazlar bölgesine yöneldi. İngiltere, Çanakkale'deki üslerini koruma kararlılığını ortaya koydu ve Türk kuvvetlerinin bölgeye girmemesi için bir nota iletti. Fransa ve İtalya ise bu aşamada İngiliz safından ayrılmıştı. Kriz, Mudanya görüşmelerinin açılmasıyla savaşa dönüşmeksizin atlatıldı. Bu süreç aynı zamanda İngiltere'de Lloyd George hükümetinin çöküşüne zemin hazırladı; İmparatorluk genelinde Türklerle savaşa girme isteği yoktu.

16. Osmanlı Mebusan Meclisi'nin Misak-ı Millî'yi ilan etmesi (28 Ocak 1920) ile İstanbul'un İtilaf devletlerince resmen işgali (16 Mart 1920) arasındaki nedensellik ilişkisi kurulurken hangi yorumun tarihsel kanıtlarla örtüştüğü söylenebilir?

• A) İtilaf devletleri İstanbul'u işgal etmeden önce Misak-ı Millî'den habersizdi; işgal kararı yalnızca Doğu Anadolu'daki Ermeni meselesiyle ilgiliydi.
• B) Misak-ı Millî'nin ilanı, padişahın direktifiyle gerçekleşmiş; ancak İtilaf devletleri bu tutumu reddettiğinden padişah kararını geri almak zorunda kalmıştır.
• C) İstanbul'un işgalinin ardından Osmanlı Mebusan Meclisi çalışmalarını sürdürerek Misak-ı Millî'nin uygulanması için İtilaf devletleriyle müzakerelere devam etmiştir.
• D) Misak-ı Millî'nin Mebusan Meclisi'nce ilanı, İtilaf devletlerinin Anadolu millî hareketinin artık İstanbul siyasetini doğrudan etkilediğini görmesi üzerine meclisin dağıtılmasını hızlandırdı ve bu gelişme TBMM'nin kuruluşunu kaçınılmaz kıldı. ✓
• E) İstanbul'un işgali Misak-ı Millî'den tamamen bağımsız bir karardır; İtilaf devletleri yalnızca Boğazlar üzerindeki denetimlerini kalıcı hale getirmek istemiştir.

Misak-ı Millî'nin Mebusan Meclisi'nce kabul edilmesi, Anadolu millî hareketinin İstanbul üzerindeki etkisini açıkça ortaya koyuyordu. İtilaf devletleri bu gelişmeyi tehdit olarak algılayarak 16 Mart 1920'de İstanbul'u resmen işgal etti, pek çok milletvekili tutuklandı ve sürgüne gönderildi, Meclis fiilen kapatıldı. Bu süreç, Mustafa Kemal'i 23 Nisan 1920'de Ankara'da TBMM'yi toplamaya yöneltti. Böylece işgal, millî hareketi yok etmek bir yana, yeni bir parlamentonun ve alternatif iktidar yapısının ortaya çıkmasını doğrudan tetikledi.

17. 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu ile 1876 Kanun-ı Esasî arasındaki yapısal karşılaştırma yapıldığında, hangi fark millî egemenlik ilkesinin kurucu önemine en güçlü biçimde işaret etmektedir?

• A) 1876 Kanun-ı Esasî'de yargı bağımsızlığı açıkça düzenlenmiş; 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu ise bu ilkeyi göz ardı etmiştir.
• B) Her iki belge de padişahlık kurumunu korumuştur; aralarındaki tek fark oy hakkının kapsamına ilişkindir.
• C) 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu saltanatı açıkça kaldırmış, 1876 Kanun-ı Esasî ise hilafet kurumunu anayasal bir güvenceye kavuşturmuştur.
• D) 1876 Kanun-ı Esasî'de egemenlik 'Allah adına' padişahta bulunuyordu ve meclis danışma niteliği taşıyordu; 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu ise 'kayıtsız şartsız millete' ait egemenlik ilkesini anayasal güvence altına alarak yürütme ve yasama yetkilerini mecliste toplayan köklü bir kırılma noktası oluşturdu. ✓
• E) 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu, Birinci Dünya Savaşı'ndan alınan dersler ışığında hazırlanmış bir savaş anayasası niteliğinde olup 1876 belgesinin yalnızca askerî maddelerini yürürlükten kaldırmıştır.

1876 Kanun-ı Esasî'ye göre egemenlik padişaha aitti; meclis onun adına toplanan ve feshedilebilir bir organdı. 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun 1. maddesi ise egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu ve TBMM'nin milletin tek ve gerçek temsilcisi olduğunu açıkça hükme bağladı. Yürütme ve yasama yetkileri de mecliste birleştirildi; bu yaklaşım parlamenter değil, kurucu meclis anlayışını yansıtıyordu. Saltanat ise bu kanunla kaldırılmadı, 1 Kasım 1922'de ayrı bir kararla lağvedildi.

18. İstiklal Mahkemeleri'nin (1920-1927) Kurtuluş Savaşı dönemindeki işlevi tarihsel perspektiften değerlendirildiğinde, bu kurumların oluşturulmasında hangi çelişkili gerçeklik belirleyici rol oynadı?

• A) İstiklal Mahkemeleri, İtilaf devletleri tarafından işgal altındaki bölgelerde kurulan işbirlikçi Osmanlı mahkemelerine alternatif olarak geliştirilmiştir.
• B) İstiklal Mahkemeleri'nin temel kuruluş amacı, Osmanlı yargı sisteminin hilafet ve saltanat yanlısı kararlarını denetlemek ve düzeltmektir.
• C) İstiklal Mahkemeleri yalnızca savaş cephelerine yakın bölgelerde kurulmuş; iç bölgelerdeki siyasi davalar olağan hukuk mahkemelerinde görülmeye devam etmiştir.
• D) İstiklal Mahkemeleri yalnızca Kurtuluş Savaşı döneminde faaliyette bulunmuş olup cumhuriyetin ilanıyla birlikte tüm kararları iptal edilmiştir.
• E) İstiklal Mahkemeleri, firar ve askerden kaçma ile iç isyanları savaş koşullarında olağan yargı mekanizmalarının işletemeyeceği bir ortamda bastırmak amacıyla kuruldu; ancak bu durum geniş takdir yetkileri ve temyiz olanaklarının son derece kısıtlı kalması nedeniyle dönüşüm süreciyle çelişen otoriter bir alan yarattı. ✓

İstiklal Mahkemeleri, firar ve askerden kaçma olaylarının savaş gücünü tehdit etmesi üzerine TBMM tarafından kuruldu. Hızlı, kesin ve caydırıcı yargılama yapmak amacıyla tasarlanan bu mahkemeler, savaş koşullarında bir zorunluluk olarak ortaya çıktı. Ancak geniş takdir yetkileri, temyiz olanaklarının yokluğu ve zaman içinde siyasi muhaliflere uygulanması, bu kurumları tartışmalı hale getirdi. Cumhuriyetin ilanından sonra da (1920'lerin ortasına kadar) faaliyetlerini sürdürdüler ve Şeyh Said İsyanı (1925) ile Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılması gibi süreçlerde etkin biçimde kullanıldılar.

19. Pontuslu Rum ve Ermeni meselesinin Kurtuluş Savaşı'nın diplomatik boyutuna etkisi incelendiğinde, Lozan müzakerelerinde İsmet Paşa'nın bu konudaki tutumu hangi stratejik hesabı yansıtmaktaydı?

• A) İsmet Paşa'nın nüfus mübadelesi konusundaki tutumu tamamen pratik bir demografik zorunluluktan kaynaklanmaktaydı; bu konunun herhangi bir siyasi ya da stratejik boyutu bulunmamaktaydı.
• B) İsmet Paşa, zorunlu nüfus mübadelesini kabul ederek azınlık sorunundan kaynaklanan siyasi kırılganlıkları bertaraf etmeyi ve Yunanistan ile gelecekteki anlaşmazlıkların önünü kesmeyi hedefledi; bu yaklaşım egemenlik ilkesini güçlendirirken insani boyuttaki maliyetleri göz ardı ettiği için ağır eleştirilere maruz kaldı. ✓
• C) İsmet Paşa, nüfus mübadelesine karşı çıkmış; ancak İngiliz baskısına boyun eğmek zorunda kalmıştır.
• D) İsmet Paşa, Lozan'da nüfus mübadelesini yalnızca Müslüman olmayan azınlıkların haklarını güvence altına almak amacıyla kabul etmiştir.
• E) Lozan'daki nüfus mübadelesi yalnızca İstanbul Rum nüfusunu kapsamakta olup Anadolu'nun geri kalanındaki Rum nüfusunu doğrudan etkilememiştir.

Lozan'da kabul edilen zorunlu nüfus mübadelesi, Anadolu'daki yaklaşık 1,2 milyon Rum ile Yunanistan'daki yaklaşık 400.000 Müslüman'ı kapsıyordu. Türk heyeti bu düzenlemeyi, azınlık meselelerini süregelen bir diplomatik koz olmaktan çıkarmanın ve Yunanistan'ın ileride bu nüfuslara dayanarak toprak talebi ileri sürmesinin önüne geçmenin yolu olarak gördü. Geriye yönelik olarak yürütülen bu tartışma, tarihin en kapsamlı zorla nüfus transferlerinden biri olması nedeniyle etik açıdan tartışmalı olmaya devam etmektedir. İstanbul'un Rum Ortodoks nüfusu mübadelenin dışında tutuldu; ancak bu istisna da sonraki dönemlerde ortaya çıkan baskılarla birlikte değerlendirildiğinde büyük karmaşıklık taşıyan bir sorun olmaya devam etti.

20. Kuvâ-yi Millîye ile düzenli ordu arasındaki geçiş sürecinde (1920-1921) yaşanan çatışmalar incelendiğinde, Çerkez Ethem Meselesi hangi yapısal gerilimi en çarpıcı biçimde simgelemektedir?

• A) Çerkez Ethem meselesi, millî hareketin merkezîleşmiş askeri otorite kurma zorunluluğu ile köklü yerel özerkliğe sahip düzensiz kuvvetlerin boyun eğmeme eğilimi arasındaki gerilimi somutlaştırmaktadır; bu çatışma merkezi devlet inşasının kaçınılmaz bedelini ortaya koyuyordu. ✓
• B) Çerkez Ethem meselesi esas itibarıyla etnik bir çatışmanın ürünüdür; Çerkez toplulukların Türk komuta kademesine entegre olması bu dönemde kesinlikle mümkün değildi.
• C) Çerkez Ethem, TBMM'nin otoritesini hiçbir zaman tanımamış ve başından beri İtilaf devletleri lehine casusluk faaliyeti yürütmüştür.
• D) Çerkez Ethem meselesi, düzenli orduya geçişe karşı çıkan Kuvâ-yi Millîye liderlerinin Yunanlılarla işbirliği yapmış olabileceğine dair kuşkuları gün yüzüne çıkarmıştır.
• E) Çerkez Ethem meselesinin özü, Birinci İnönü Muharebesi sırasında Kuvâ-yi Millîye kuvvetlerinin cepheden çekilmesiyle düzenli orduyu fiilen çökertmeye kalkışmasıdır.

Çerkez Ethem, Kurtuluş Savaşı'nın ilk evresinde Kuvâ-yi Millîye komutanı olarak Yunanlılara, iç isyanlara (Anzavur harekâtı) ve Kuvâ-yi İnzibatiye'ye karşı etkin biçimde savaştı. Ancak Mustafa Kemal düzenli orduya geçiş sürecini başlatınca Ethem ve kardeşleri bu dönüşüme direndi. Düzenli ordu birlikleriyle çıkan silahlı çatışmanın ardından Yunanlılara sığındı. Bu gelişme, bireysel itaat yerine kurumsal otoriteye dayanan merkezî bir devlet yapısı inşa etmenin bedelini açıkça gözler önüne serdi; çünkü taşra silah gücünü elinde tutan figürler düzenli hiyerarşiye tabi kılınmadan devlet kurulamıyordu.

21. Mudanya Mütarekesi (11 Ekim 1922) ile Lozan Antlaşması'nın imzalanması (24 Temmuz 1923) arasında geçen yaklaşık dokuz aylık dönem, Türk diplomatik stratejisi açısından değerlendirildiğinde hangi yapısal güçlüğü en açık biçimde ortaya koymaktadır?

• A) Bu dönem, savaş meydanında kazanılan zaferin kalıcı siyasi ve hukuki kazanımlara dönüştürülmesinin hiç de otomatik olmadığını göstermektedir; zira İngiltere başta olmak üzere İtilaf devletleri Türkiye'nin tutumunu müzakerede yavaşlatmak, kapitülasyonlar ile azınlık hakları gibi kırmızı çizgileri yumuşatmak için kaldıraç olarak kullandı. ✓
• B) Mudanya'dan Lozan'a uzanan bu dönemde Türkiye, Fransa ve İtalya'nın arabuluculuğuna muhtaç kaldı; bu iki devletin desteği olmaksızın müzakere sürdürülebilir nitelikte değildi.
• C) Bu dönem, Türkiye'nin Sovyetler Birliği'nden yeterli diplomatik destek alamaması sonucunda müzakerelerde tamamen yalnız kaldığı süreci kapsamaktadır.
• D) Bu dönemin asıl güçlüğü Yunanistan ile yaşanan gerginliklerden kaynaklanmakta olup Yunanistan Lozan sürecinde zaman zaman barış masasını terk etmekle tehdit etmiştir.
• E) Bu dönemin temel güçlüğü, Mustafa Kemal'in İsmet Paşa'yı baş müzakereci olarak seçmesiyle ortaya çıkan iç muhalefeti yönetmektir.

Mudanya Mütarekesi silahlı çatışmaya son verdi; ancak Lozan müzakereleri son derece çetin geçti. İngiltere özellikle Boğazlar rejimi, kapitülasyonların kaldırılması, azınlık hakları ve Musul meselesinde Türkiye üzerinde baskı uyguladı. İsmet Paşa, müzakereleri defalarca askıya almak durumunda kaldı; görüşmeler birkaç kez çökmesine ramak kaldı. Bu dönem, askeri zafer ile hukuki tanınma arasındaki mesafeyi açıkça gözler önüne serdi: Türkiye cepheleri kazanmıştı, ancak uluslararası hukuk zemininde sürdürülen savaş daha da ince beceriler gerektiriyordu.

22. Kurtuluş Savaşı sürecinde Sovyet Rusya ile kurulan ilişki (1920-1921 Moskova ve Kars antlaşmaları) Türk dış politikası açısından değerlendirildiğinde, bu ittifakın taşıdığı hangi stratejik paradoks öne çıkmaktadır?

• A) Moskova Antlaşması, Sovyet Rusya'nın Doğu Anadolu üzerinde kalıcı bir etki alanı elde etmesine zemin hazırladığı için Türkiye açısından bir stratejik hata olarak değerlendirilmektedir.
• B) Türkiye ile Sovyet Rusya arasındaki ittifak, her iki devletin de komünist ideolojiyi benimsemesi temeline dayanmaktaydı.
• C) Türkiye, Sovyet Rusya ile ideolojik açıdan derin bir uçurum olmasına karşın ortak düşmanlara (İngiliz emperyalizmi) sahip olma ve elzem silah-para yardımı almanın pragmatik zorunluluğuyla bu ittifaka girdi; ancak bu ilişki içerde komünizme kapı aralamak gibi ciddi bir riski de beraberinde taşıyordu. ✓
• D) Türk-Sovyet ittifakı Lozan Antlaşması'nın imzalanmasıyla kendiliğinden geçerliliğini yitirdi; çünkü Türkiye yönünü Batı'ya çevirince Sovyet Rusya ile her türlü ilişkiyi kesti.
• E) Sovyet Rusya Türkiye'ye yardım etmekten kaçındı; zira Bolşevik devrim teorisine göre Mustafa Kemal hareketi emperyalist güçlerin bir uzantısıydı.

Millî hareket ile Sovyet Rusya arasındaki ittifak derin bir ideolojik çelişkiyi barındırıyordu. Kemalist hareket İslam'a ve milliyetçiliğe dayalı bir çerçevede şekillenirken Sovyetler sınıf temelli bir devrim anlayışını savunuyordu. Bununla birlikte her iki taraf da İngiliz nüfuzunu ortak tehdit olarak tanımlıyordu. Sovyet Rusya silah ve mali yardım sağladı; Türkiye ise Doğu sınırını çözüme kavuşturarak İngilizlere karşı diplomatik bir denge unsuru edindi. İçerideki paradoks şuydu: Türkiye Sovyet yardımına muhtaç olurken aynı zamanda Türkiye Komünist Partisi başta olmak üzere komünist örgütlenmeleri bastırıyordu. Moskova Antlaşması Doğu sınırlarını belirledi; Kars Antlaşması ise Anadolu ile Güney Kafkasya arasındaki aynı sınırı çok taraflı bir güvenceye kavuşturdu.

23. Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922) ile Halifeliğin kaldırılması (3 Mart 1924) arasındaki yaklaşık on altı aylık aralığın siyasi olarak ayrı tutulması, Mustafa Kemal'in strateji anlayışı açısından hangi temel ilkeyi en çarpıcı biçimde yansıtmaktadır?

• A) Mustafa Kemal, saltanatı önce kaldırarak Lozan müzakerelerinde padişahın müdahalesini devre dışı bıraktı; halifeliğin ayrı tutulması ise yerleşik dini kurumların karşı çıkmasını bölmek ve uluslararası Müslüman kamuoyunu yatıştırmak için stratejik bir ara evre olarak işlev gördü. ✓
• B) Bu iki adım arasındaki on altı aylık aralık, yalnızca TBMM içindeki muhalefetin gücünü kırmak için gerekli bekleme süresini yansıtmaktadır; Mustafa Kemal her iki kurumu da en başından kaldırmayı planlamıştı.
• C) Saltanatın kaldırılması, Osmanlı hanedanının bizzat talebiyle gerçekleşti; halifeliğin kaldırılması ise tamamen dış baskının ürünüydü.
• D) Mustafa Kemal, saltanatı ve halifeliği eş zamanlı kaldırmak istiyordu; ancak Lozan müzakereleri tamamlanmadan bu adımı atmak uluslararası tepkileri göze almak demekti.
• E) Halifeliğin saltanattan ayrılması dünya tarihinde önceden oluşturulmuş bir örnek içermediğinden Mustafa Kemal bu süreçte kendiliğinden gelişen bir deneme-yanılma yöntemi izledi.

Kasım 1922'de saltanat kaldırıldı, ancak hilafet ayrı bir kurum olarak varlığını sürdürdü ve Abdülmecid II halife unvanıyla göreve getirildi. Bu ikili yapı kasıtlı bir stratejik tercihti. Birincisi, Lozan müzakereleri sürerken İngilizlerin İstanbul Hükümeti'ni Ankara ile rakip statüsünde muhatap almalarının önüne geçildi. İkincisi, halifeliğin varlığını sürdürmesi Arap ve Hint Müslümanlarını henüz yabancılaştırmadan süreci yönetme olanağı tanıdı. Üçüncüsü ise din ile devleti tek hamlede birbirinden ayırmak yerine kurumsal değişimi kademeli olarak sindirme fırsatı sundu. Halifelik nihayetinde Mart 1924'te lağvedildi; bu karar, cumhuriyet rejiminin kendi meşruiyetini sağlamlaştırmasının ardından alındı.