TARIH - osmanli duraklama gerileme (Bölüm 1)

1. Osmanlı Devleti'nde 'duraklama dönemi'nin başlangıcı olarak kabul edilen antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Edirne Antlaşması
• B) Pasarofça Antlaşması
• C) Karlofça Antlaşması
• D) Küçük Kaynarca Antlaşması
• E) Zitvatorok Antlaşması ✓

1606 yılında imzalanan Zitvatorok Antlaşması, Osmanlı'nın Avusturya ile eşit statüde antlaşma imzalamasını ifade ettiğinden duraklama döneminin başlangıcı kabul edilir. Bu antlaşmayla Osmanlı, Avusturya imparatoruna 'Sezar' unvanını tanımış ve üstünlük iddiasından vazgeçmiştir.

2. Osmanlı Devleti'nde Celali İsyanları'nın yoğunlaştığı dönem aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kuruluş Dönemi
• B) Dağılma Dönemi
• C) Gerileme Dönemi
• D) Duraklama Dönemi ✓
• E) Yükselme Dönemi

Celali İsyanları, özellikle XVI. yüzyılın sonlarından itibaren Duraklama Dönemi'nde Anadolu'da yoğunlaşmıştır. Uzun savaşlar nedeniyle işsiz kalan levent ve sekban askerlerinin öncülük ettiği bu isyanlar, iç güvenliği bozmuş ve ekonomiyi olumsuz etkilemiştir.

3. Osmanlı Devleti'nde tımar sisteminin bozulmasının en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Vergi gelirlerinin artması
• B) Toprak kayıplarının sona ermesi
• C) Deniz kuvvetlerinin güçlenmesi
• D) Eyalet askerlerinin (tımarlı sipahilerin) azalması ✓
• E) Yeniçeri sayısının azalması

Tımar sistemi bozulunca dirlik karşılığında asker yetiştiren tımarlı sipahilerin sayısı dramatik biçimde azalmıştır. Bu durum ordunun beslenme kaynağını kurutmuş, kapıkulu askerlerine bağımlılığı artırmış ve hazine üzerindeki yükü ağırlaştırmıştır.

4. Osmanlı Devleti'nde 'devsirme sistemi'nin bozulmasıyla ortaya çıkan en önemli sorun aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Tımar sisteminin güçlenmesi
• B) Ticaret gelirlerinin azalması
• C) Eyalet yönetiminin merkeze bağlanması
• D) Yeniçeri ocağına Müslüman Türk çocuklarının alınmaya başlanması ✓
• E) Denizcilik faaliyetlerinin durması

Devşirme sisteminin bozulmasıyla birlikte yeniçeri ocağına başlangıçta alınmaları yasaklanan Müslüman Türk çocukları da dahil edilmeye başlandı. Bu durum ocağın askerî disiplinini bozmuş, yeniçerilerin devlet işlerine müdahalesini artırmış ve sık sık yaşanan isyanların zeminini hazırlamıştır.

5. Osmanlı Devleti'nde 'kapitülasyonlar'ın genişletilmesinin ekonomik açıdan en olumsuz sonucu nedir?

• A) Yabancı tüccarların Osmanlı pazarlarını ele geçirmesi ✓
• B) Osmanlı tüccarlarının dış ticaretten pay alması
• C) Devlet gelirlerinin artması
• D) Sanayi üretiminin gelişmesi
• E) Tarımsal üretimin artması

Kapitülasyonların genişletilmesiyle Avrupalı tüccarlar Osmanlı topraklarında düşük vergiyle serbestçe ticaret yapabilmiş; bu durum Osmanlı tüccarlarını rekabet edemez hale getirerek iç pazarın Avrupalıların eline geçmesine yol açmıştır. Böylece Osmanlı ekonomisi büyük zarar görmüştür.

6. Osmanlı Devleti'nde 'sadrazamlık' makamının XVII. yüzyılda zayıflamasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Padişahların devlet yönetimine daha fazla katılması
• B) Yeniçerilerin sadrazamları sık sık değiştirmesi
• C) Saray kadınlarının ve çeşitli grupların yönetime müdahale etmesi ✓
• D) Veziriazamlık görevinin kaldırılması
• E) Divan-ı Hümayun'un işlevini yitirmesi

XVII. yüzyılda 'Kadınlar Saltanatı' olarak da bilinen dönemde valide sultanlar, saray ağaları ve çeşitli gruplar yönetime müdahale etmiş; sadrazamlar bu baskılar altında sık sık değiştirilmiştir. Bu durum merkezi otoritenin zayıflamasına ve devlet yönetiminde istikrarsızlığa yol açmıştır.

7. Osmanlı Devleti'nde coğrafi keşiflerin olumsuz etkisi aşağıdakilerden hangisi ile doğru şekilde açıklanmıştır?

• A) Osmanlı donanmasının güçsüz kalması
• B) Osmanlı'nın yeni kıtaları keşfedememesi
• C) Osmanlı'nın Akdeniz ticaretindeki hakimiyetini kaybetmesi ✓
• D) Osmanlı'nın ipek üretimini durdurması
• E) Osmanlı'nın Hint Okyanusu'ndan çekilmesi

Coğrafi keşiflerle birlikte ticaret yolları Ümit Burnu üzerinden okyanusa kaymış; bu gelişme Osmanlı'nın hakimiyetindeki Akdeniz ve Orta Doğu ticaret güzergahlarını işlevsiz kılmıştır. Osmanlı transit ticaret gelirlerini büyük ölçüde yitirmiş ve ekonomisi olumsuz etkilenmiştir.

8. Duraklama döneminde Osmanlı Devleti ile İran arasında imzalanan ve Osmanlı'nın doğudaki sınırlarını belirleyen antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Amasya Antlaşması
• B) Kasr-ı Şirin Antlaşması ✓
• C) Serav Antlaşması
• D) Ferhat Paşa Antlaşması
• E) Nasuh Paşa Antlaşması

1639 yılında imzalanan Kasr-ı Şirin Antlaşması, Osmanlı-İran arasındaki uzun savaşları sona erdirmiş ve iki devlet arasındaki sınırları belirlemiştir. Bu sınırlar bugünkü Türkiye-İran sınırının temelini oluşturmakta olup antlaşma yaklaşık 150 yıl geçerliliğini korumuştur.

9. Osmanlı Devleti'nde 'rüşvet ve iltimasın' yaygınlaşmasının devlet yapısı üzerindeki en önemli etkisi nedir?

• A) Taşra yönetiminin merkeze bağlanması
• B) Devlet kademelerinde ehil olmayan kişilerin görev alması ✓
• C) Vergi sisteminin adaletli hale gelmesi
• D) Liyakatin önem kazanması
• E) Yargı bağımsızlığının güçlenmesi

Rüşvet ve iltimasın yaygınlaşmasıyla devlet görevleri, liyakat yerine para ve torpille dağıtılmaya başlamıştır. Bu durum devletin en önemli kademelerine bile ehil olmayan kişilerin gelmesine neden olmuş; yönetimde etkinlik ve denetim mekanizmaları ciddi ölçüde zayıflamıştır.

10. Osmanlı Devleti'nde 'suhte isyanları' hangi kesimin başlattığı ayaklanmalardır?

• A) Tımarlı sipahiler
• B) Yeniçeriler
• C) Esnaf loncaları
• D) Medrese öğrencileri ✓
• E) Taşra valileri

Suhte (softalar) medrese öğrencilerini ifade eder. XVI. yüzyılın ikinci yarısında medreselerin bozulması, mezunların iş bulamaması ve yaşam koşullarının kötüleşmesiyle birlikte bu öğrenciler Anadolu'da eşkıyalık faaliyetlerine karışmış ve isyanlar çıkarmıştır.

11. Osmanlı Devleti'nde II. Viyana Kuşatması'nın başarısızlıkla sonuçlandığı yıl aşağıdakilerden hangisidir?

• A) 1683 ✓
• B) 1620
• C) 1571
• D) 1699
• E) 1663

II. Viyana Kuşatması 1683 yılında Merzifonlu Kara Mustafa Paşa komutasında gerçekleştirilmiş ancak başarısız olmuştur. Bu yenilgi, Osmanlı'nın batıdaki ilerleme sürecinin sona erişini simgelemekte olup ardından Karlofça Antlaşması'na (1699) giden toprak kayıpları sürecini başlatmıştır.

12. Osmanlı Devleti'nde iltizam sisteminin yaygınlaşmasının hazine üzerindeki etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Vergi gelirlerinin düzenli ve tam olarak toplanması
• B) Tımar sisteminin güçlenmesi
• C) Eyalet hazinelerinin merkeze aktarılması
• D) Vergi gelirlerinin büyük bölümünün mültezim elinde kalması ✓
• E) Hazinenin doğrudan vergi gelirine kavuşması

İltizam sisteminde devlet, vergi toplama hakkını mültezimlere satmaktaydı. Mültezimler hem karlarını hem de yatırdıkları bedeli çıkarmak için halktan fazla vergi topladığından devlet hazinesine giden pay oldukça sınırlı kalmaktaydı. Bu durum mali sıkıntıları derinleştirmiştir.

13. Osmanlı Devleti'nde duraklama döneminin iç sorunlarından biri olan 'Yeniçeri isyanları'nın temel nedenlerinden biri aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yeniçerilerin savaşa gönderilmemesi
• B) Ulufe (maaş) ödemelerinin düzensizleşmesi ve paranın değer kaybetmesi ✓
• C) Padişahların yeniçerileri orduda görevlendirmemesi
• D) Yeniçerilere fazla maaş ödenmesi
• E) Yeniçeri sayısının gereğinden az tutulması

Tağşiş (paranın içindeki değerli maden miktarının azaltılması) nedeniyle ulufelerin satın alma gücü düşmüş; ayrıca maaş ödemeleri zaman zaman gecikmiştir. Bu ekonomik sıkıntılar yeniçerilerin isyan gerekçelerinin başında gelmiş ve pek çok padişahın tahttan indirilmesine zemin hazırlamıştır.

14. Osmanlı Devleti'nde Köprülüler döneminin önemi aşağıdakilerden hangisiyle en doğru biçimde açıklanabilir?

• A) Osmanlı'nın yeni fetihler yaparak topraklarını genişletmesi
• B) Tımar sisteminin yeniden düzenlenerek güçlendirilmesi
• C) Osmanlı'nın Avrupa devletleriyle ittifak kurması
• D) Güçlü sadrazamların uyguladığı reformlarla devletin geçici olarak toparlanması ✓
• E) Yeniçeri ocağının tamamen kaldırılması

Köprülü Mehmed Paşa ve oğlu Köprülü Fazıl Ahmed Paşa başta olmak üzere Köprülüler ailesi, XVII. yüzyılın ikinci yarısında güçlü sadrazamlık yaparak devleti geçici olarak toparlamayı başarmıştır. Otorite sağlanmış, yolsuzlukla mücadele edilmiş ve askeri başarılar elde edilmiştir; ancak bu toparlanma kalıcı olamamıştır.

15. Osmanlı Devleti'nde 'Duraklama Dönemi' hangi padişahın tahta çıkmasıyla başladığı kabul edilir?

• A) I. Ahmed ✓
• B) II. Osman
• C) IV. Murad
• D) III. Mehmed
• E) III. Murad

Osmanlı tarihçileri geleneksel olarak Duraklama Dönemi'nin I. Ahmed'in tahta çıktığı 1603 yılıyla başladığını kabul eder. Bu dönemde Kanuni Sultan Süleyman zamanında doruğa ulaşan fetih politikası durma noktasına gelmiş ve iç sorunlar artmaya başlamıştır.

16. Osmanlı Devleti ile Avusturya arasında imzalanan ve Osmanlı'nın Avrupa'da ilk kez toprak kaybettiği antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Vasvar Antlaşması
• B) Zitvatorok Antlaşması
• C) Pasarofça Antlaşması
• D) Küçük Kaynarca Antlaşması
• E) Karlofça Antlaşması ✓

1699 yılında imzalanan Karlofça Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin Avrupa'da ilk kez büyük toprak kaybettiği antlaşmadır. Bu antlaşmayla Mora, Dalmaçya, Podolya ve Macaristan'ın büyük bölümü kaybedilmiştir. Bu durum Osmanlı'nın artık savunmaya çekildiğinin somut göstergesidir.

17. Osmanlı Devleti'nde 'Şehzade Sancağı' uygulamasına son verilerek şehzadelerin Topkapı Sarayı'ndaki kafese kapatılması uygulaması hangi padişah döneminden itibaren yaygınlaşmıştır?

• A) IV. Mehmed
• B) III. Murad
• C) II. Selim
• D) I. Ahmed ✓
• E) III. Selim

I. Ahmed döneminde kardeşini öldürmeksizin tahta geçmeyi mümkün kılmak amacıyla şehzadelerin sancağa çıkma usulü kaldırılmış ve şehzadeler sarayda 'kafes' denilen bölümlerde tutulmaya başlanmıştır. Bu uygulama şehzadelerin devlet yönetiminden uzak kalmasına yol açmış ve deneyimsiz padişahların tahta çıkmasına zemin hazırlamıştır.

18. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Duraklama Dönemi'nin iç nedenlerinden biri değildir?

• A) Coğrafi Keşiflerin ticaret yollarını değiştirmesi ✓
• B) Kapıkulu ocaklarına her sınıftan insan alınması
• C) Merkezi otoritenin zayıflaması
• D) Tımar sisteminin bozulması
• E) Devşirme sisteminin bozulması

Coğrafi Keşifler sonucunda ticaret yollarının değişmesi, Osmanlı Devleti'nin duraklama nedenlerinden biri olmakla birlikte bu bir dış/ekonomik etkendir; iç neden değildir. Devşirme sisteminin bozulması, tımar sisteminin çöküşü, kapıkulu ocaklarına yabancı unsurların alınması ve merkezi otoritenin zayıflaması ise doğrudan iç nedenler arasında sayılır.

19. Osmanlı Devleti'nde yeniçerilerin 'Patrona Halil İsyanı' ile tahttan indirdiği padişah kimdir?

• A) IV. Mehmed
• B) I. Mahmud
• C) II. Mustafa
• D) III. Ahmed ✓
• E) III. Mustafa

1730 yılında patlak veren Patrona Halil İsyanı, Lale Devri'ne son vermiş ve III. Ahmed'in tahtını kaybetmesine yol açmıştır. Bu isyan, yeniçerilerin siyasi ağırlığını ve padişahları dahi devirebilecek gücünü ortaya koyması bakımından önemlidir. III. Ahmed'in yerine I. Mahmud tahta geçirilmiştir.

20. Osmanlı Devleti'nde 'Lale Devri' hangi padişah dönemini kapsamaktadır?

• A) III. Ahmed ✓
• B) II. Mustafa
• C) III. Selim
• D) I. Mahmud
• E) I. Abdul Hamid

Lale Devri, III. Ahmed döneminin 1718-1730 yılları arasındaki sürecini kapsar. Bu dönemde Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa öncülüğünde Batı'dan bazı yenilikler alınmaya çalışılmış; ilk matbaa kurulmuş, çiçek aşısı uygulanmış ve Avrupa'ya elçiler gönderilmiştir. Dönem, zevk ve eğlenceye verilen önemle de tanınır.

21. Osmanlı-Rus ilişkilerinde önemli bir dönüm noktası olan ve Osmanlı'nın ilk kez Rusya'ya kapitülasyon benzeri ayrıcalıklar tanıdığı antlaşma hangisidir?

• A) Prut Antlaşması
• B) Zitvatorok Antlaşması
• C) Karlofça Antlaşması
• D) Pasarofça Antlaşması
• E) Küçük Kaynarca Antlaşması ✓

1774 yılında imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlı-Rus ilişkilerinde belirleyici bir kırılma noktasıdır. Bu antlaşmayla Kırım'ın bağımsızlığı kabul edilmiş, Rusya'ya Ortodoks Hristiyanların koruyuculuğunu üstlenme hakkı tanınmış ve Karadeniz'de Rus ticaret gemilerine serbestlik verilmiştir. Böylece Rusya Osmanlı iç işlerine müdahale için hukuki zemin elde etmiştir.

22. Osmanlı Devleti'nde 'Celali İsyanları' en yoğun biçimde hangi yüzyılda yaşanmıştır?

• A) 19. yüzyılın başı
• B) 16. yüzyılın ilk yarısı
• C) 16. yüzyılın sonu – 17. yüzyılın başı ✓
• D) 18. yüzyılın ortası
• E) 15. yüzyıl

Celali İsyanları, 16. yüzyılın sonları ile 17. yüzyılın başlarında (yaklaşık 1590-1610 yılları arasında) Anadolu'da en yoğun dönemi yaşamıştır. Uzun süren savaşların yarattığı ekonomik sıkıntı, işsiz kalan sekban ve saruca askerlerin başıbozuk hale gelmesi bu isyanların başlıca nedenleri arasındadır. Bu dönem tarihçilerce 'Büyük Kaçgunluk' olarak da adlandırılır.

23. Osmanlı padişahlarından hangisi 'Avcı' lakabıyla tanınmaktadır?

• A) III. Murad
• B) IV. Mehmed ✓
• C) IV. Murad
• D) II. Osman
• E) I. İbrahim

IV. Mehmed, aşırı av tutkusu nedeniyle 'Avcı' lakabıyla tanınmaktadır. Uzun süre (1648-1687) padişahlık yapan IV. Mehmed döneminde fiili yönetim büyük ölçüde Köprülü ailesi başta olmak üzere güçlü sadrazamlara bırakılmıştır. 1683 II. Viyana Kuşatması'nın başarısızlıkla sonuçlanması onun döneminde yaşanmıştır.

24. Osmanlı Devleti'nde Köprülü Mehmed Paşa'nın sadrazamlığa getirilmesi hangi padişah döneminde gerçekleşmiştir?

• A) IV. Murad
• B) II. Osman
• C) I. Mahmud
• D) IV. Mehmed ✓
• E) III. Ahmed

Köprülü Mehmed Paşa, 1656 yılında IV. Mehmed döneminde sadrazamlığa getirilmiştir. Valide Sultan Turhan Hatice'nin desteğiyle göreve başlayan Köprülü Mehmed Paşa, sert önlemlerle devlet düzenini yeniden sağlamış ve Köprülüler dönemini başlatmıştır. Bu dönem kısa süreli de olsa Osmanlı'nın yeniden güçlenmesine katkı sağlamıştır.

25. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti'nin Duraklama ve Gerileme dönemlerinde yapılan ıslahat hareketlerinden biri değildir?

• A) Kapıkulu Ocağı'nın kurulması ✓
• B) Sekban-ı Cedid ocağının kurulması
• C) İlk Osmanlı matbaasının açılması
• D) Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılarak Asakir-i Mansure'nin kurulması
• E) Nizam-ı Cedid ordusu

Kapıkulu Ocağı'nın kurulması bir ıslahat hareketi değil, Osmanlı'nın yükselme döneminde (14-15. yüzyıllar) gerçekleştirilen bir düzenlemedir. Nizam-ı Cedid (III. Selim), Sekban-ı Cedid (II. Mahmud), Asakir-i Mansure-i Muhammediye (II. Mahmud) ve ilk matbaa (I. Ahmed-III. Ahmed dönemleri) ise Duraklama ve Gerileme dönemlerinde yapılan ıslahat girişimleridir.