TARIH - osmanli duraklama gerileme (Bölüm 6)

1. Osmanlı Devleti'nde 'Celali İsyanları' hangi dönemde yoğunlaşmıştır?

• A) 16. yüzyıl sonu – 17. yüzyıl başı ✓
• B) 18. yüzyıl ortası
• C) 19. yüzyıl başı
• D) 16. yüzyıl başı
• E) 15. yüzyıl sonu

Celali İsyanları özellikle 16. yüzyılın sonu ile 17. yüzyılın başında (1590-1610 arası) en yoğun dönemini yaşamıştır. Tımar sisteminin bozulması, işsiz kalan sekbanlar ve ekonomik sıkıntılar bu isyanların temel nedenleri arasındadır.

2. Osmanlı Devleti'nin duraklama döneminde imzaladığı Zitvatorok Antlaşması'nın önemi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Avusturya'nın Osmanlı'ya haraç ödeme zorunluluğunun sona ermesidir. ✓
• B) Kapitülasyonların ilk kez verilmesidir.
• C) Yeniçeri Ocağı'nın ıslah edilmesidir.
• D) Osmanlı'nın denizlerdeki üstünlüğünü kaybetmesidir.
• E) Osmanlı'nın ilk toprak kaybını yaşamasıdır.

Zitvatorok Antlaşması (1606) ile Avusturya'nın Osmanlı'ya ödediği yıllık haraç sona erdi. Ayrıca Avusturya Arşidükü, Osmanlı padişahıyla eşit statüde muhatap kabul edildi. Bu antlaşma Osmanlı'nın Batı karşısındaki üstünlüğünün sona erdiğinin ilk resmi göstergesidir.

3. Osmanlı Devleti'nde 'Sokullu Mehmet Paşa' hangi padişahlar döneminde sadrazamlık yapmıştır?

• A) Yavuz Sultan Selim – Kanuni Sultan Süleyman – II. Selim
• B) I. Ahmet – II. Osman – IV. Murat
• C) II. Selim – III. Murat – III. Mehmet
• D) Kanuni Sultan Süleyman – II. Selim – III. Murat ✓
• E) III. Murat – III. Mehmet – I. Ahmet

Sokullu Mehmet Paşa, Kanuni Sultan Süleyman'ın son yıllarından başlayarak II. Selim ve III. Murat dönemlerinde sadrazamlık yapmıştır (1565-1579). Osmanlı'nın en güçlü sadrazamlarından biri olarak kabul edilir ve onun ölümüyle birlikte devlet yönetiminin bozulduğu düşünülmektedir.

4. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı'nın duraklama döneminde iç isyan olarak değerlendirilemez?

• A) Celali İsyanları
• B) Eyalet valilerinin merkezi otoriteye başkaldırması
• C) Patrona Halil İsyanı
• D) Lehistan Seferi ✓
• E) Yeniçeri ayaklanmaları

Lehistan (Polonya) Seferi, Osmanlı Devleti'nin dış politika kapsamında gerçekleştirdiği bir askeri harekâttır; bir iç isyan değildir. Diğer seçeneklerde yer alan Celali İsyanları, Yeniçeri ayaklanmaları ve eyalet valilerinin isyanları ise duraklama döneminin iç bunalımlarına örnektir.

5. Osmanlı Devleti'nde 'Şeyhülislamlık' makamının siyasi alanda giderek güçlenmesi aşağıdaki hangi sonucu doğurmuştur?

• A) Yeniçeri Ocağı şeyhülislamların denetimine girmiştir.
• B) Şeyhülislamların fetva yetkisiyle padişahları tahttan indirmesi mümkün hale gelmiştir. ✓
• C) Padişahların dini eğitimine katkı sağlamıştır.
• D) Osmanlı'nın diğer devletlerle ilişkileri şeyhülislamlar tarafından yürütülmüştür.
• E) Divan-ı Hümayun kaldırılmıştır.

Duraklama döneminde şeyhülislamlar siyasi güç kazandı. Verdikleri fetvalarla padişahların hal' edilmesi (tahttan indirilmesi) mümkün hale geldi. Örneğin IV. Mehmet ve II. Mustafa gibi padişahlar şeyhülislam fetvası destekli kararlarla tahttan indirilmiştir.

6. Osmanlı Devleti'nde duraklama döneminin başlamasında etkili olan dış etkenler arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

• A) Amerika'dan gelen gümüşün Avrupa ekonomisini güçlendirmesi
• B) Coğrafi Keşifler nedeniyle ticaret yollarının değişmesi
• C) Avrupa'da ateşli silah teknolojisinin gelişmesi
• D) Osmanlı'nın İran ile uzun savaşlara girmesi
• E) İpek Yolu'nun tamamen kapanması ✓

İpek Yolu tamamen kapanmamıştır; ancak Coğrafi Keşifler sayesinde açılan yeni deniz yolları İpek Yolu'nun önemini azaltmıştır. Osmanlı bu ticaretten elde ettiği gelirleri yitirmiştir. Dolayısıyla 'tamamen kapandı' ifadesi yanlıştır, bu nedenle dış etken olarak gösterilemez.

7. IV. Murat dönemiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Osmanlı tarihinde ilk anayasal düzenlemeyi başlatmıştır.
• B) Yeniçeri Ocağı'nı kaldırarak orduyu yeniden düzenlemiştir.
• C) Batılı devletlerle ittifak kurarak Avrupa'da genişlemiştir.
• D) Bağdat'ı İranlılardan geri alarak merkezi otoriteyi güçlendirmiştir. ✓
• E) Kapitülasyonları ilk kez İngiltere'ye tanımıştır.

IV. Murat (1623-1640), güçlü ve otoriter bir padişah olarak duraklama döneminin bunalımını kısmen aşmayı başarmıştır. Bağdat Seferi (1638) ile Bağdat'ı Safevilerden geri almış ve Kasr-ı Şirin Antlaşması'nı imzalayarak doğu sınırını istikrara kavuşturmuştur.

8. Osmanlı Devleti'nde 'Köprülüler Devri' olarak adlandırılan dönem hangi yüzyılda yaşanmıştır?

• A) 17. yüzyıl ✓
• B) 16. yüzyıl
• C) 19. yüzyıl
• D) 15. yüzyıl
• E) 18. yüzyıl

Köprülüler Devri, 17. yüzyılın ikinci yarısında (1656-1710 arası) yaşanmıştır. Köprülü Mehmet Paşa ile başlayan bu dönemde Köprülü ailesi üyeleri ardı ardına sadrazamlık makamına gelmiş ve devleti toparlama adına önemli reformlar yapmışlardır.

9. Osmanlı Devleti'nde 'Devşirme Sistemi'nin bozulmasının en önemli sonucu nedir?

• A) Topçu birliklerinin oluşturulması
• B) Yeniçeri Ocağı'na Müslüman Türklerin alınmaya başlanması ve ocağın disiplinini yitirmesi ✓
• C) Eyalet idaresinde Hristiyan nüfusun azalması
• D) Osmanlı donanmasının zayıflaması
• E) Vergi gelirlerinin düşmesi

Devşirme sisteminin bozulmasıyla birlikte Yeniçeri Ocağı'na devşirme dışından, Müslüman Türk ailelerinin çocukları dahil pek çok kişi alınmaya başlandı. Bu durum ocağın disiplinini bozdu; yeniçeriler zamanla savaşmak yerine çarşı-pazar faaliyetlerine katılır, ticaret yapar ve siyasi müdahalelerde bulunur hale geldi.

10. Osmanlı tarihinde 'Genç Osman' (II. Osman) hangi olay nedeniyle öldürülmüştür?

• A) Safevilerle gizli antlaşma yapması
• B) Venedik ile ittifak kurması
• C) Hac farizasını yerine getirmeye çalışması
• D) Avusturya'ya toprak bırakması
• E) Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmaya teşebbüs etmesi ✓

II. Osman (Genç Osman), Yeniçeri Ocağı'nı kaldırarak daha disiplinli bir ordu kurmak istedi. Bu girişimi Yeniçerilerin tepkisine yol açtı ve 1622'de yeniçeriler tarafından tahttan indirilerek öldürüldü. Osmanlı tarihinde yeniçeriler tarafından öldürülen ilk padişah olma özelliğini taşır.

11. Osmanlı Devleti'nde duraklama döneminde merkezi yönetimi zayıflatan 'Saray içi çekişmeler' kavramı aşağıdakilerden hangisini kapsamaz?

• A) Yeniçerilerin padişah değiştirmesi
• B) Harem entrikalarının devlet kararlarını etkilemesi
• C) Tımar sahiplerinin Divan'da temsil edilmesi ✓
• D) Valide sultanların yönetime müdahalesi
• E) Sadrazamların sürekli değiştirilmesi

Tımar sahiplerinin (sipahilerin) Divan-ı Hümayun'da temsil edilmesi, saray içi bir çekişme unsuru değildir. Bu durum daha çok taşra yönetimine ilişkin idari bir meseledir. Diğer seçeneklerde yer alan valide sultan müdahaleleri, harem entrikaları, yeniçeri baskısı ve sürekli sadrazam değişiklikleri ise saray içi çekişmelerin doğrudan örnekleridir.

12. Osmanlı Devleti'nde 'Nizam-ı Cedit' hareketinden önce yapılan ve duraklama ile gerileme dönemlerindeki ilk ıslahat girişimleri arasında kabul edilen çalışmalar hangi padişah döneminde yoğunlaşmıştır?

• A) IV. Murat ✓
• B) I. Ahmet
• C) II. Mustafa
• D) I. Mahmut
• E) III. Ahmet

IV. Murat (1623-1640), duraklama döneminin bunalımına karşı ciddi tedbirler alan ilk padişahlardan biridir. Sert önlemlerle merkezi otoriteyi yeniden tesis etmiş, ordu disiplinini sağlamış, Celali İsyanlarını bastırmış ve başarılı askeri seferler gerçekleştirmiştir. Bu yönüyle erken dönem ıslahat çabalarının öncüsü sayılmaktadır.

13. Osmanlı Devleti'nin duraklama döneminin başlangıcı olarak kabul edilen antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Bucaş Antlaşması
• B) Pasarofça Antlaşması
• C) Zitvatorok Antlaşması ✓
• D) Küçük Kaynarca Antlaşması
• E) Karlofça Antlaşması

1606 yılında imzalanan Zitvatorok Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin duraklama döneminin başlangıcı olarak kabul edilir. Bu antlaşmayla Avusturya ile eşit düzeyde ilişki kurulmuş, Avusturya'nın Osmanlı'ya ödemekte olduğu vergi kaldırılmıştır.

14. Osmanlı Devleti'nde taht kavgalarını önlemek amacıyla uygulanan ve şehzadelerin sancaklara gönderilmesi yerine sarayda tutulmasını öngören sisteme ne ad verilir?

• A) Ocaklık sistemi
• B) Devşirme sistemi
• C) Tımar sistemi
• D) İltizam sistemi
• E) Kafes usulü ✓

Kafes usulü; şehzadelerin sancaklara gönderilmeyip sarayın belirli bir bölümünde (kafes) kapalı tutulduğu sistemdir. Bu uygulama şehzadelerin yönetim deneyimi kazanmasını engellemiş ve devlet yönetiminde deneyimsiz padişahların tahta çıkmasına zemin hazırlamıştır.

15. Aşağıdaki antlaşmalardan hangisi Osmanlı Devleti'nin gerileme döneminin başlangıcı olarak kabul edilir?

• A) Zitvatorok Antlaşması
• B) Bucaş Antlaşması
• C) Pasarofça Antlaşması
• D) Karlofça Antlaşması ✓
• E) Edirne Antlaşması

1699 yılında imzalanan Karlofça Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin gerileme döneminin başlangıcı kabul edilir. Bu antlaşmayla Osmanlı ilk kez büyük toprak kayıplarına uğramış; Macaristan, Erdel, Podolya ve Mora Avusturya ile Venedik'e bırakılmıştır.

16. Osmanlı Devleti'nde duraklama döneminde gerçekleştirilen ıslahatlarla adını özdeşleştiren ve "Genç Osman" olarak da bilinen padişah kimdir?

• A) I. Mustafa
• B) III. Murat
• C) II. Osman ✓
• D) IV. Murat
• E) I. Ahmet

II. Osman (Genç Osman), duraklama döneminde önemli ıslahatlar yapmaya çalışmıştır. Yeniçeri Ocağı'nı kaldırarak Anadolu ve Suriye Türklerinden oluşan yeni bir ordu kurmayı planlamış; ancak bu girişimi nedeniyle Yeniçeriler tarafından tahttan indirilerek öldürülmüştür (1622).

17. Osmanlı Devleti'nde 17. yüzyılda "Celali İsyanları" adıyla bilinen hareketler hangi bölgede yoğunlaşmıştır?

• A) Rumeli
• B) Kuzey Afrika
• C) Balkanlar
• D) Arabistan Yarımadası
• E) Anadolu ✓

Celali İsyanları, 17. yüzyılda Anadolu'da yoğunlaşmış büyük iç karışıklıklardır. Ekonomik sıkıntılar, vergi baskısı ve işsiz kalan kapıkulu askerlerinin Anadolu'ya dağılması bu isyanların başlıca nedenleridir. İsyanlar köylünün şehirlere göç etmesine yol açmış, tarımsal üretimi ciddi ölçüde sekteye uğratmıştır.

18. Köprülü Mehmet Paşa ile başlayan ve yaklaşık elli yıl süren dönem Osmanlı tarihinde nasıl adlandırılır?

• A) Nizam-ı Cedit Dönemi
• B) Islahat Dönemi
• C) Tanzimat Dönemi
• D) Köprülüler Devri ✓
• E) Lale Devri

1656'da sadrazam olan Köprülü Mehmet Paşa ile başlayan dönem "Köprülüler Devri" olarak adlandırılır. Bu dönemde Köprülü ailesi birkaç kuşak boyunca sadrazamlık yapmış, sert ama etkili önlemlerle devlet otoritesi yeniden güçlendirilmeye çalışılmıştır.

19. Osmanlı Devleti'nin 1683 yılındaki II. Viyana Kuşatması'nın başarısızlıkla sonuçlanması, hangi ittifak grubuyla yapılan savaşın başlangıcı olmuştur?

• A) Üçlü İttifak
• B) Dördlü İttifak
• C) Avrupa Birliği
• D) Kutsal İttifak ✓
• E) Haçlı İttifakı

II. Viyana Kuşatması'nın (1683) başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından Avusturya, Polonya, Venedik ve Papa önderliğinde kurulan Kutsal İttifak Osmanlı'ya karşı savaşa girmiştir. Bu savaş 1699'da Karlofça Antlaşması ile sonuçlanmış ve Osmanlı büyük toprak kayıplarına uğramıştır.

20. Osmanlı Devleti'nde duraklama döneminde sadrazam olup devlet otoritesini güçlendirmeye çalışan ve "Deli" lakabıyla anılan paşa kimdir?

• A) Köprülü Mehmet Paşa ✓
• B) Damat İbrahim Paşa
• C) Köprülü Fazıl Ahmet Paşa
• D) Sokollu Mehmet Paşa
• E) Kara Mustafa Paşa

Köprülü Mehmet Paşa, 1656'da sadrazam olmuş ve sert önlemlerle devlet otoritesini yeniden tesis etmeye çalışmıştır. Yönetimde disiplini sağlamak amacıyla çok sayıda kişiyi idam ettirmesi nedeniyle "Deli" lakabını almıştır. Kısa sürede iç isyanları bastırarak devletin toparllanmasında önemli rol oynamıştır.

21. Osmanlı Devleti'nde "Kadızadeliler" hareketi hangi alanı etkileyen toplumsal bir çatışmayı temsil etmektedir?

• A) Tarım reformu
• B) Ticaret politikası
• C) Dini ve kültürel yozlaşma tartışmaları ✓
• D) Eğitim sistemi
• E) Askeri ıslahat

Kadızadeliler, 17. yüzyılda dini alanda katı bir tutum sergileyen ve tasavvufa, bidatlere karşı çıkan bir akımdır. Bu hareket, dini ve kültürel alanda bir yozlaşma olduğu iddiasıyla ortaya çıkmış; Osmanlı toplumsal yapısında derin gerilimlere neden olmuştur.

22. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti'nde duraklama döneminde görülen ekonomik sorunlardan biri değildir?

• A) Enflasyonun artması
• B) Yeni kıtaların keşfedilmesiyle Osmanlı'nın zenginleşmesi ✓
• C) Hazine gelirlerinin azalması
• D) Avrupa'dan ucuz gümüşün gelmesi
• E) Tımar sisteminin bozulması

Yeni kıtaların keşfedilmesi Osmanlı'yı zenginleştirmemiş; aksine Osmanlı'nın elindeki ticaret yollarını önemsizleştirmiş ve ekonomisini olumsuz etkilemiştir. Avrupa'dan akan ucuz gümüş ise enflasyona yol açarak Osmanlı para birimini değer kaybettirmiştir.

23. Osmanlı Devleti'nin duraklama döneminde yapılan ıslahat girişimlerinin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yabancı uzmanların rehberliğiyle yürütülmesi
• B) Avrupa kurumları örnek alınarak köklü değişiklikler yapılması
• C) Yalnızca ekonomik alana odaklanması
• D) Bozulan kurumları eski işleyişine kavuşturmayı hedeflemesi ✓
• E) Halkın talepleri doğrultusunda şekillendirilmesi

Duraklama dönemindeki ıslahat girişimlerinin ortak özelliği, bozulan kurumları kuruluş dönemindeki işleyişine kavuşturmayı yani "restore etmeyi" hedeflemesidir. Bu dönemde Avrupa'yı model almak yerine Osmanlı'nın güçlü olduğu döneme dönmeye çalışılmıştır. Köklü ve yapısal dönüşümler 18. yüzyıldan itibaren gündeme gelmiştir.

24. Duraklama döneminde Osmanlı padişahlarından IV. Murat'ın gerçekleştirdiği önemli fetih aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Rodos'un fethi
• B) Bağdat'ın geri alınması ✓
• C) Girit'in geri alınması
• D) Viyana'nın fethi
• E) Girit'in fethi

IV. Murat, 1638 yılında Bağdat'ı Safevilerden geri almıştır. Bu fetih duraklama döneminin önemli askeri başarılarından biri olup aynı yıl imzalanan Kasr-ı Şirin Antlaşması ile Osmanlı-Safevi sınırı belirlenmiş, bu sınır günümüze kadar büyük ölçüde geçerliliğini korumuştur.

25. Osmanlı Devleti'nde 'Sened-i İttifak'ın (1808) imzalanması, aşağıdaki gelişmelerin hangisinin doğrudan bir sonucudur?

• A) Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasından sonra merkezi otoritenin zayıflaması
• B) Fransız İhtilali'nin etkisiyle taşrada milliyetçi hareketlerin başlaması
• C) Yeniçerilerin Kabakçı Mustafa liderliğinde İstanbul'u ele geçirmesi
• D) Osmanlı-Rus Savaşları sırasında orduya kaynak sağlama zorunluluğu
• E) Ayanların güçlenerek merkezi otorite karşısında söz sahibi olma isteği ✓

Sened-i İttifak, III. Selim'in Kabakçı Mustafa İsyanı ile tahttan indirilmesinin ardından tahta geçen II. Mahmud'un, güçlenen ayanlarla uzlaşmak zorunda kalması sonucu imzalanmıştır. Ayanlar, uzun süre devlet adına vergi toplama ve asker devşirme işlevini üstlenerek bölgelerinde fiili otorite haline gelmişti. Bu belge, Osmanlı tarihinde merkezi otoritenin yerel güçleri resmen tanıdığı nadir belgelerden biridir. Kabakçı Mustafa İsyanı (E şıkkı) Sened'in hazırlayıcısı olan ortamın bir parçasıdır ancak doğrudan nedeni değildir.