TARIH - tanzimat mesrutiyet (Bölüm 5)

1. 1876 Kanun-i Esasi'nin 'padişahın şahsı mukaddestir ve gayri mesuldür' hükmü (Madde 5) ile 'Osmanlı vatandaşlarının kişi güvencesi ve yargılanma hakları' (Maddeler 9-26) bir arada değerlendirildiğinde, bu anayasal düzenlemeye yönelik en tutarlı eleştiri aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Anayasa, bireysel haklara normatif düzeyde yer vermiş; ancak bu hakları güvence altına alacak bağımsız yargı ve yasama denetimi gibi kurumsal mekanizmalardan yoksun bırakmıştır. Üstelik padişahın dokunulmazlığı bu özgürlüklerin salt lütuf olarak tanındığı ve kolayca geri alınabileceği anlamına gelmektedir. ✓
• B) Anayasanın asıl zaafiyeti, yasama organına yürütmeyi denetleyecek yeterli yetkinin tanınmamasından değil, doğrudan seçim sistemini benimsememesinden kaynaklanmaktadır.
• C) Kanun-i Esasi, modern anayasacılık ilkeleriyle bütünüyle bağdaşmayan şeriata dayalı bir düzen tesis etmiştir.
• D) Madde 5'in özünde bir sorun yoktur; Avrupa anayasacılığında da benzer biçimde hükümdarı bireysel sorumluluktan bağışık tutan hükümler yer almaktadır.
• E) Anayasa, yalnızca gayrimüslim azınlıkların haklarını güvence altına almış; Müslüman Osmanlıları ise temel bireysel güvencelerden yoksun bırakmıştır.

Bu soru anayasa teorisi bilgisi gerektirmektedir. Modern anayasacılığın temel ilkesi, hakların yalnızca kâğıt üzerinde yer almasının değil, kurumsal mekanizmalar aracılığıyla fiilen güvence altına alınmasının zorunlu olduğudur. Kanun-i Esasi'nin bireysel hakları düzenleyen maddeleri, bu hakların korunmasını sağlayacak bağımsız yargı denetiminden ve padişaha karşı kullanılabilecek etkili başvuru yollarından yoksundu. Padişahın mutlak dokunulmazlığı ise onu anayasal denkleme dışında bırakan bir üst-konuma yerleştiriyordu. Bu yapısal zaafiyetin sonucu, hakların ihlal edildiğinde geri alınamaması değil; öncelikle hiçbir zaman gerçek anlamda uygulamaya konulamamasıydı.

2. Tanzimat Fermanı'nı hazırlayıp okuyan devlet adamı kimdir?

• A) Mithat Paşa
• B) Ali Paşa
• C) Mustafa Reşit Paşa ✓
• D) Fuat Paşa
• E) Koca Mustafa Paşa

Tanzimat Fermanı, dönemin Hariciye Nazırı Mustafa Reşit Paşa tarafından hazırlanmış ve Gülhane Parkı'nda halka okunmuştur. Mustafa Reşit Paşa, Batılılaşma hareketinin öncü isimlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

3. Aşağıdakilerden hangisi Tanzimat Fermanı'nın getirdiği yenilikler arasında yer almaz?

• A) Mal ve mülk dokunulmazlığının sağlanması
• B) Can güvenliğinin güvence altına alınması
• C) Vergi toplamanın belirli kurallara bağlanması
• D) Meşruti yönetime geçilmesi ✓
• E) Herkesin kanun önünde eşit sayılması

Tanzimat Fermanı; can güvenliği, ırz ve namus dokunulmazlığı, mal güvenliği ve vergi düzeni gibi hakları güvence altına almıştır. Ancak meşruti yönetim bu fermanda yer almaz. Meşrutiyet fikri ancak 1876'da I. Meşrutiyet'in ilanıyla hayata geçmiştir.

4. Osmanlı Devleti'nde ilk anayasa hangi yıl ilan edilmiştir?

• A) 1908
• B) 1839
• C) 1876 ✓
• D) 1856
• E) 1871

Osmanlı Devleti'nin ilk anayasası olan Kanun-i Esasi, 23 Aralık 1876'da ilan edilmiştir. Bu anayasayla birlikte I. Meşrutiyet dönemi başlamış, Meclis-i Mebusan ve Meclis-i Ayan adlı iki meclisli bir yapı kurulmuştur.

5. I. Meşrutiyet'i ilan ettiren padişah kimdir?

• A) Abdülaziz
• B) Abdülmecit
• C) II. Abdülhamit ✓
• D) II. Mahmut
• E) V. Murat

I. Meşrutiyet, Kanun-i Esasi'nin ilanıyla birlikte 1876'da II. Abdülhamit tarafından ilan edilmiştir. Ancak II. Abdülhamit, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nı gerekçe göstererek 1878'de Meclis'i kapatmış ve anayasayı askıya almıştır.

6. Islahat Fermanı hangi yıl ilan edilmiştir?

• A) 1839
• B) 1856 ✓
• C) 1869
• D) 1845
• E) 1876

Islahat Fermanı, 1856'da Kırım Savaşı'nın ardından Paris Konferansı öncesinde ilan edilmiştir. Bu ferman, azınlıklara tanınan hakları genişletmiş ve Müslümanlarla gayrimüslimlerin kanun önünde eşitliğini pekiştirmiştir. Batılı devletlerin baskısıyla hazırlanan bu ferman, Tanzimat Fermanı'nın bir devamı niteliğindedir.

7. Tanzimat döneminin önde gelen devlet adamları olan Ali Paşa ve Fuat Paşa'nın temsil ettiği yönetim anlayışı aşağıdakilerden hangisiyle özdeşleşmiştir?

• A) Türkçülük
• B) Osmanlıcılık ✓
• C) Batıcılık
• D) Federalizm
• E) İslamcılık

Ali Paşa ve Fuat Paşa, Osmanlı Devleti'ndeki tüm unsurları 'Osmanlı' kimliği çatısı altında birleştirmeyi hedefleyen Osmanlıcılık politikasının temsilcileridir. Bu anlayış; din, dil ve etnik köken farkı gözetmeksizin tüm vatandaşların eşit haklara sahip olmasını savunuyordu.

8. Aşağıdakilerden hangisi II. Meşrutiyet'in ilanında (1908) belirleyici rol oynayan örgüttür?

• A) Hürriyet ve İtilaf Fırkası
• B) Muhibban-ı Vatan Cemiyeti
• C) Fedakaran-ı Millet Cemiyeti
• D) Teali İslam Cemiyeti
• E) İttihat ve Terakki Cemiyeti ✓

II. Meşrutiyet'in 1908'de yeniden ilanında belirleyici rol oynayan örgüt, İttihat ve Terakki Cemiyeti'dir. Selanik merkezli bu örgüt, özellikle Rumeli'deki subaylar aracılığıyla II. Abdülhamit'i Kanun-i Esasi'yi yeniden yürürlüğe koymaya zorlamıştır.

9. Kanun-i Esasi'yi hazırlayan komisyonun başkanlığını yapan devlet adamı kimdir?

• A) Mithat Paşa ✓
• B) Ali Paşa
• C) Ahmet Vefik Paşa
• D) Mustafa Reşit Paşa
• E) Fuat Paşa

Kanun-i Esasi'yi hazırlayan komisyonun başkanlığını Mithat Paşa üstlenmiştir. Mithat Paşa, Osmanlı anayasacılık hareketinin en önemli ismi olup I. Meşrutiyet'in mimarı olarak da anılmaktadır. Daha sonra II. Abdülhamit tarafından görevden alınarak sürgüne gönderilmiştir.

10. Tanzimat Fermanı'nın ilanıyla birlikte Osmanlı Devleti'nde ilk kez hangi ilke resmen tanınmıştır?

• A) Tüm vatandaşların kanun önünde eşitliği ✓
• B) Halkın yönetime katılma hakkı
• C) Eğitimde kız-erkek eşitliği
• D) Basın özgürlüğü
• E) Vicdan ve inanç özgürlüğü

Tanzimat Fermanı ile tüm Osmanlı tebaasının (din farkı gözetilmeksizin) kanun önünde eşit olduğu ilkesi resmen kabul edilmiştir. Bu, Osmanlı tarihinde Müslüman ve gayrimüslim vatandaşların eşitliğinin devlet tarafından ilk kez güvence altına alınması bakımından önemli bir adımdır.

11. Tanzimat döneminde açılan Mekteb-i Maarif-i Adliye ve Mekteb-i Ulum-u Edebiye gibi okulların temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Din adamı yetiştirmek
• B) Sivil bürokrasiye eleman yetiştirmek ✓
• C) Askerî kadro oluşturmak
• D) Tüccar ve esnaf eğitmek
• E) Yabancı dil öğretmek

Tanzimat döneminde açılan bu okullar, Osmanlı bürokrasisinin ihtiyaç duyduğu nitelikli sivil memur ve yönetici kadrosunu yetiştirmek amacıyla kurulmuştur. Bu okullar, medrese geleneğinin dışında Batı tarzı müfredatla eğitim veren kurumlar olarak öne çıkmıştır.

12. Aşağıdakilerden hangisi Tanzimat döneminde kurulan mahkemelerden biridir?

• A) Kadı Mahkemeleri
• B) Divan-ı Muhasebat
• C) Divan-ı Hümayun
• D) Şer'iye Mahkemeleri
• E) Nizamiye Mahkemeleri ✓

Tanzimat döneminde, şeriat mahkemelerinin yanı sıra Batı hukuk anlayışına dayalı Nizamiye Mahkemeleri kurulmuştur. Bu mahkemeler; Ticaret, Ceza ve Hukuk davalarına bakmakta olup Müslim ve gayrimüslim vatandaşlara eşit yargılama imkânı sağlamıştır.

13. 31 Mart Olayı (1909), aşağıdaki hangi dönemde yaşanmıştır?

• A) I. Meşrutiyet
• B) Mutlakiyet dönemi
• C) II. Meşrutiyet ✓
• D) Tanzimat
• E) Islahat Fermanı sonrası

31 Mart Olayı, II. Meşrutiyet döneminde 13 Nisan 1909'da (Rumi takvimle 31 Mart 1325) patlak veren bir karşı devrim girişimidir. İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne karşı gerçekleştirilen bu isyan, Hareket Ordusu'nun İstanbul'a girmesiyle bastırılmış ve ardından II. Abdülhamit tahttan indirilmiştir.

14. Tanzimat döneminde yayımlanan ve Osmanlı'nın ilk resmî gazetesi kabul edilen yayın organı hangisidir?

• A) Muhbir
• B) Hürriyet
• C) Tasvir-i Efkâr
• D) Tercüman-ı Ahval
• E) Takvim-i Vekayi ✓

Takvim-i Vekayi, 1831'de II. Mahmut döneminde yayın hayatına başlamış ve Osmanlı Devleti'nin ilk resmî gazetesi olma özelliğini taşımaktadır. Tanzimat döneminde de yayınını sürdüren bu gazete, resmî duyuru ve kanunların halka duyurulmasında önemli bir işlev üstlenmiştir. Tercüman-ı Ahval ise 1860'ta yayımlanan ilk yarı resmî Türk gazetesidir.

15. Aşağıdakilerden hangisi Tanzimat Fermanı'nın getirdiği yeniliklerden biri değildir?

• A) Müsaderenin kaldırılması
• B) Tüm Osmanlı tebaasının kanun önünde eşit sayılması
• C) Can ve mal güvenliğinin güvence altına alınması
• D) Meşruti yönetime geçilmesi ✓
• E) Vergi toplamanın belirli kurallara bağlanması

Tanzimat Fermanı; can, mal ve ırz güvenliği, adil vergilendirme, müsaderenin kaldırılması ve kanun önünde eşitlik gibi düzenlemeler getirmiştir. Meşruti yönetime geçiş ise 1876'da I. Meşrutiyet'in ilanıyla gerçekleşmiştir; Tanzimat Fermanı'nın değil, daha sonraki sürecin ürünüdür.

16. Osmanlı Devleti'nin ilk anayasası olan Kanun-i Esasi'yi hazırlayan kurul kimler tarafından oluşturulmuştur?

• A) Yeniçeri Ocağı temsilcileri
• B) Yalnızca padişahın atadığı danışmanlar
• C) Bab-ı Ali bürokratları ve ulema temsilcileri
• D) Sadrazam ve şeyhülislamdan oluşan kurul
• E) Midhat Paşa önderliğindeki Genç Osmanlılar ✓

Kanun-i Esasi, başta Midhat Paşa olmak üzere Genç Osmanlılar akımından etkilenen aydın bürokratlar tarafından hazırlanmıştır. Midhat Paşa, anayasanın baş mimarı olarak kabul edilmekte olup II. Abdülhamit'i anayasayı ilan etmeye zorlayan isimlerin de önde gelenidir.

17. II. Meşrutiyet'in ilanında belirleyici rolü oynayan örgüt aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Osmanlı Hürriyet Cemiyeti
• B) İttihat ve Terakki Cemiyeti ✓
• C) Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti
• D) Fedakâran-ı Millet Cemiyeti
• E) Ahrar Fırkası

II. Meşrutiyet'in 23 Temmuz 1908'de ilanında belirleyici rol oynayan örgüt İttihat ve Terakki Cemiyeti'dir (İTC). Selanik merkezli olan ve ordu içinde güçlü desteğe sahip bulunan İTC, II. Abdülhamit'i anayasayı yeniden yürürlüğe koymak zorunda bırakmıştır.

18. Tanzimat döneminde çıkarılan ve tüm Osmanlı vatandaşlarının din farkı gözetilmeksizin eşit haklara sahip olduğunu ilan eden belge aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Gülhane Hatt-ı Hümayunu
• B) Islahat Fermanı ✓
• C) Sened-i İttifak
• D) Kanun-i Esasi
• E) Hatt-ı Şerif

Islahat Fermanı, 1856'da Paris Antlaşması öncesinde yabancı devletlerin baskısıyla yayımlanmıştır. Müslüman ve gayrimüslim tüm Osmanlı vatandaşlarının kanun önünde eşitliğini vurgulayan bu belge, Tanzimat Fermanı'nın daha ileri götürülmüş versiyonu niteliğindedir.

19. Osmanlı tarihinde ilk kez anayasal düzene dayalı bir parlamento açılması aşağıdaki gelişmelerden hangisinin sonucudur?

• A) Sened-i İttifak'ın imzalanması
• B) Tanzimat Fermanı'nın ilanı
• C) II. Meşrutiyet'in ilanı
• D) I. Meşrutiyet'in ilanı ✓
• E) Islahat Fermanı'nın yayımlanması

Osmanlı'nın ilk parlamentosu olan Meclis-i Mebusan, I. Meşrutiyet'in ilanının ardından 19 Mart 1877'de açılmıştır. Bu gelişme, Osmanlı siyasi tarihinde halk temsilini esas alan anayasal yönetimin ilk örneğini oluşturmaktadır.

20. Genç Osmanlılar hareketinin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yeniçeri Ocağı'nı yeniden canlandırmak
• B) Osmanlı Devleti'nde cumhuriyet yönetimini kurmak
• C) Meşruti monarşiyi benimseyerek anayasal düzene geçmek ✓
• D) Yabancı devletlerin Osmanlı'ya müdahalesini sağlamak
• E) Osmanlı topraklarında federatif bir yapı oluşturmak

Namık Kemal, Ziya Paşa ve Ali Suavi gibi aydınlardan oluşan Genç Osmanlılar, mutlakiyet yönetimine karşı çıkarak anayasa ve parlamento talep etmiştir. Amaçları saltanatı kaldırmak değil, onu anayasal sınırlar içinde meşruti bir zemine oturtmaktı.

21. II. Abdülhamit, I. Meşrutiyet'i hangi gerekçeyle askıya almıştır?

• A) Ulemadan gelen yoğun baskı
• B) Saray içi bir darbe girişimi
• C) Halkın anayasayı reddetmesi
• D) İngiliz ve Fransız diplomatik baskısı
• E) 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı ✓

II. Abdülhamit, 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı'nı (93 Harbi) gerekçe göstererek 1878'de Meclis-i Mebusan'ı kapattı ve anayasayı askıya aldı. Böylece yaklaşık otuz yıl sürecek olan istibdat dönemi başladı; I. Meşrutiyet fiilen sona erdi.

22. Aşağıdakilerden hangisi Tanzimat döneminin önemli aydın ve yazarları arasında yer almaz?

• A) Tevfik Fikret ✓
• B) Ziya Paşa
• C) Şinasi
• D) İbrahim Şinasi
• E) Namık Kemal

Tevfik Fikret, Servet-i Fünun döneminin (1896-1901) önde gelen şairidir; Tanzimat dönemiyle değil, II. Abdülhamit döneminin muhalif edebiyat çevresiyle özdeşleşmektedir. Namık Kemal, Ziya Paşa ve Şinasi ise Tanzimat edebiyatının ve Genç Osmanlılar hareketinin kurucu isimleridir.

23. Tanzimat döneminde kurulan ve modern anlamda ilk Osmanlı mahkemesi olma özelliği taşıyan yargı kurumu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Divan-ı Hümayun
• B) Divan-ı Muhasebat
• C) Meclis-i Vala
• D) Nizamiye Mahkemeleri ✓
• E) Şer'iye Mahkemeleri

Tanzimat döneminde şer'iye mahkemelerinin yanı sıra laik hukuk normlarını uygulayan Nizamiye Mahkemeleri kurulmuştur. Bu mahkemeler, din ve milliyet ayrımı gözetmeksizin tüm Osmanlı vatandaşlarına açık olup modern yargı anlayışının Osmanlı'daki ilk kurumsal yansımasıdır.

24. 31 Mart Vakası hangi yılda gerçekleşmiş ve hangi sonucu doğurmuştur?

• A) 1908 – II. Meşrutiyet'in ilanı
• B) 1876 – Kanun-i Esasi'nin hazırlanması
• C) 1878 – Meclis-i Mebusan'ın kapatılması
• D) 1913 – Bab-ı Ali Baskını
• E) 1909 – II. Abdülhamit'in tahttan indirilmesi ✓

31 Mart Vakası, Nisan 1909'da (Rumi takvimle 31 Mart 1325) meydana gelen karşı-devrim niteliğindeki isyandır. Hareket Ordusu'nun isyanı bastırmasının ardından II. Abdülhamit tahttan indirilerek yerine V. Mehmet Reşat geçirilmiştir; bu olay, İttihat ve Terakki'nin fiili iktidarını pekiştirmiştir.

25. Osmanlı tarihinde 'Tanzimat' kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yeniden yapılanma
• B) Özgürlükler
• C) Düzenlemeler ✓
• D) Kanunlar
• E) Islahatlar

Tanzimat kelimesi Arapça kökenli olup 'tanzim' kökünden gelmekte ve 'düzenlemeler, yeniden düzenleme' anlamını taşımaktadır. 1839'da başlayan bu dönem, devlet yapısında gerçekleştirilen kapsamlı hukuki, idari ve sosyal düzenlemeleri ifade etmektedir.