TARIH - turk i slam devletleri (Bölüm 1)

1. Karahanlılar, İslam'ı resmen kabul eden ilk Türk devletidir. Bu kabulün gerçekleştiği dönemdeki hükümdar aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yusuf Has Hacip
• B) Bilge Kağan
• C) Alparslan
• D) Satuk Buğra Han ✓
• E) Tuğrul Bey

Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han, 10. yüzyılda İslam'ı kabul ederek Karahanlıları İslam'ı benimseyen ilk Türk devleti hâline getirmiştir. Bilge Kağan Göktürk dönemine, Alparslan ve Tuğrul Bey Büyük Selçuklu'ya, Yusuf Has Hacip ise Karahanlı döneminin önemli bir düşünürüne aittir.

2. Büyük Selçuklu Devleti'nin kurucusu kabul edilen hükümdar aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Sencer
• B) Alparslan
• C) Çağrı Bey
• D) Melikşah
• E) Tuğrul Bey ✓

Büyük Selçuklu Devleti'nin kurucusu Tuğrul Bey'dir. 1040 Dandanakan Savaşı'nda Gaznelileri yenerek bağımsızlığını ilan etmiş, 1055'te ise Abbasi halifesini Şii Büveyhoğulları baskısından kurtararak sultanlık unvanı almıştır. Çağrı Bey kardeşi, Melikşah ve Alparslan sonraki sultanlar, Sencer ise son büyük Selçuklu sultanıdır.

3. Malazgirt Savaşı'nın önemi bakımından aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Abbasi Halifeliği'nin yıkılmasına yol açmıştır.
• B) Anadolu'nun Türklere kapısını açmıştır. ✓
• C) Haçlı Seferlerini doğrudan başlatmıştır.
• D) Türklerin İslam'ı kabul etmesini sağlamıştır.
• E) Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşunu sağlamıştır.

1071 yılında Sultan Alparslan komutasındaki Selçuklu ordusu, Bizans İmparatoru Romen Diyojen'i Malazgirt'te yenmiştir. Bu zafer Anadolu'nun Türklere ve İslam'a açılmasını sağlamış; Türkleşme ve İslamlaşma sürecini başlatmıştır. Diğer şıklar bu savaşın sonuçları arasında yer almamaktadır.

4. Karahanlılar döneminde yazılan ve Türk-İslam edebiyatının ilk önemli eserlerinden biri olarak kabul edilen 'Kutadgu Bilig'in yazarı kimdir?

• A) Ahmet Yesevi
• B) Edip Ahmet Yükneki
• C) Yusuf Has Hacip ✓
• D) Ali Şir Nevai
• E) Kaşgarlı Mahmud

Kutadgu Bilig (Mutluluk Veren Bilgi), 1069-1070 yıllarında Yusuf Has Hacip tarafından yazılmıştır. Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han'a sunulan bu eser, siyasetname türünün Türk edebiyatındaki ilk örneği sayılmaktadır. Kaşgarlı Mahmud 'Divan-ü Lügati't-Türk'ün, Ahmet Yesevi 'Divan-ı Hikmet'in yazarıdır.

5. Türk-İslam tarihinde 'ilk büyük Türk dili sözlüğü' olarak kabul edilen eser aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kutadgu Bilig
• B) Divan-ı Hikmet
• C) Siyasetname
• D) Atabetü'l-Hakayık
• E) Divan-ü Lügati't-Türk ✓

Divan-ü Lügati't-Türk, 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud tarafından yazılmış kapsamlı bir Türkçe-Arapça sözlüktür. Türk dilini ve kültürünü Araplara tanıtmak amacıyla kaleme alınan bu eser, aynı zamanda dönemin Türk kültürü hakkında önemli bilgiler içermektedir. Kutadgu Bilig Yusuf Has Hacip'e, Divan-ı Hikmet Ahmet Yesevi'ye aittir.

6. Türk-İslam devletlerinde 'iktâ sistemi' ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Dini vakıflara arazi bağışlanması esasına dayanır.
• B) Yalnızca Osmanlı Devleti'nde uygulanmış bir sistemdir.
• C) Köylülerin toprak sahibi yapıldığı bir tarım reformudur.
• D) Toprakların doğrudan padişaha ait olduğu bir sistemdir.
• E) Devlet memurlarına maaş yerine belirli bölgelerin vergi gelirlerinin tahsis edilmesidir. ✓

İktâ sistemi, Büyük Selçuklular döneminde yaygınlaşan bir toprak düzenidir. Buna göre devlet, asker ve memurlara nakit maaş yerine belirli bölgelerin vergi gelirlerini toplama hakkını vermiştir. Bu sistem Osmanlı'daki tımar sisteminin de öncülü sayılmaktadır. Toprakların mülkiyeti devlette kalmaya devam etmiştir.

7. Büyük Selçuklu Devleti'nin yıkılmasında aşağıdaki hangi etken belirleyici rol oynamıştır?

• A) Bizans'ın güçlenmesi
• B) Moğol istilaları
• C) Haçlı Seferleri
• D) Taht kavgaları ve toprakların bölünmesi ✓
• E) Abbasi halifelerinin baskısı

Büyük Selçuklu Devleti'nin yıkılmasında en temel etken, özellikle Melikşah'ın ölümünden sonra yaşanan taht kavgaları ve veraset sisteminin yarattığı iç çatışmalardır. Türk geleneğindeki 'ülke hanedanın ortak malıdır' anlayışı, devleti parçalara bölmüştür. Moğol istilaları ise Anadolu Selçuklularını etkileyen temel faktördür.

8. Gazneli Devleti'nin en güçlü hükümdarı olup Hindistan'a 17 sefer düzenleyen sultan kimdir?

• A) Mesud
• B) İbrahim
• C) Alp Tegin
• D) Gazneli Mahmud ✓
• E) Sebük Tegin

Gazneli Mahmud, 998-1030 yılları arasında hüküm sürmüş ve Gazneli Devleti'ni en güçlü dönemine taşımıştır. Hindistan'a düzenlediği 17 sefer ile hem ganimet elde etmiş hem de İslam'ın yayılmasına katkıda bulunmuştur. Ayrıca sarayı dönemin önemli ilim ve sanat merkezi hâline getirmiştir. Alp Tegin devletin kurucusudur.

9. Türk-İslam devletlerinde 'Divan-ı Mezalim' kurumunun temel işlevi nedir?

• A) Dini meselelerde fetva vermek
• B) Askeri seferleri planlamak
• C) Devletin gelir ve giderlerini denetlemek
• D) Halkın hükümdara yönelik şikâyetlerini dinlemek ve adalet dağıtmak ✓
• E) Yabancı devletlerle yazışmaları yürütmek

Divan-ı Mezalim, halkın devlet görevlileri veya diğer kişiler hakkındaki şikâyetlerini doğrudan hükümdara veya onun temsilcisine ilettiği bir yüksek adalet mahkemesidir. Türk-İslam devletlerinde hükümdarın adalet dağıtma işlevini yerine getirdiği bu kurum, halk ile devlet arasındaki köprü görevi görmüştür.

10. Aşağıdakilerden hangisi Karahanlılar dönemine ait bir eser değildir?

• A) Siyasetname ✓
• B) Divan-ı Hikmet
• C) Kutadgu Bilig
• D) Atabetü'l-Hakayık
• E) Divan-ü Lügati't-Türk

Siyasetname, Büyük Selçuklu Devleti veziri Nizamülmülk tarafından yazılmış bir devlet yönetimi kitabıdır; dolayısıyla Karahanlı değil Selçuklu dönemine aittir. Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip), Divan-ü Lügati't-Türk (Kaşgarlı Mahmud) ve Atabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet Yükneki) Karahanlı dönemine ait eserlerdir. Divan-ı Hikmet ise Ahmet Yesevi'ye aittir.

11. Büyük Selçuklu Devleti'nde hükümdar çocuklarının taşra yönetiminde görevlendirilerek tecrübe kazanmalarını sağlayan uygulamada bu çocuklara verilen unvan nedir?

• A) Atabeg
• B) Melik ✓
• C) Şıhne
• D) Emir
• E) Vezir

Büyük Selçuklularda hükümdar çocukları 'melik' unvanıyla taşra vilayetlerine vali olarak atanırdı. Bu meliklerin yanında onları yetiştiren ve koruyan 'atabeg'ler bulunurdu. Zamanla atabeglik kurumu güçlenmiş ve bazı atabeglikler bağımsız devletlere dönüşmüştür. Şıhne ise askeri vali anlamına gelir.

12. Karahanlılar, İslam dinini resmen kabul eden ilk Türk devletidir. Bu kabulün gerçekleştiği yaklaşık tarih aşağıdakilerden hangisidir?

• A) 960 ✓
• B) 840
• C) 920
• D) 751
• E) 1040

Karahanlılar, 960 yılında İslam dinini resmen kabul etmiştir. Bu olay, Türk tarihinde bir dönüm noktası olup İslamiyet'i benimseyen ilk Türk devleti olmaları bakımından büyük önem taşır.

13. Gazneli Mahmut, Hindistan üzerine toplamda kaç sefer düzenlemiştir?

• A) 12
• B) 17 ✓
• C) 7
• D) 21
• E) 25

Gazneli Mahmut, 1000-1027 yılları arasında Hindistan'a toplam 17 sefer düzenlemiştir. Bu seferler hem İslamiyet'in yayılması hem de büyük miktarda ganimet elde edilmesi amacıyla gerçekleştirilmiştir.

14. Büyük Selçuklu Devleti'nin kurucusu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Çağrı Bey
• B) Tuğrul Bey ✓
• C) Melikşah
• D) Alparslan
• E) Selçuk Bey

Büyük Selçuklu Devleti'ni Tuğrul Bey kurmuştur. 1040 Dandanakan Savaşı'nda Gaznelileri yenilgiye uğratan Tuğrul Bey, devletin temellerini atmış ve 1055'te Bağdat'a girerek Abbasi halifesinden 'Doğunun ve Batının Sultanı' unvanını almıştır.

15. Büyük Selçuklu Devleti'nde vezirlik görevini uzun süre yürüten ve "Siyasetname" adlı eserin yazarı olan devlet adamı kimdir?

• A) Gazali
• B) Nizamülmülk ✓
• C) İbn-i Sina
• D) Ömer Hayyam
• E) Biruni

Nizamülmülk, Büyük Selçuklu Devleti'nde Sultan Alparslan ve Melikşah dönemlerinde vezirlik yapmıştır. Devlet yönetimi hakkındaki görüşlerini kaleme aldığı 'Siyasetname' adlı eseri, Türk-İslam siyasi düşüncesinin önemli kaynaklarından biridir.

16. Karahanlılar döneminde yazılan ve Türk dilinin bilinen ilk sözlüğü olma özelliğini taşıyan eser aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Divan-ı Lügati't-Türk ✓
• B) Divan-ı Hikmet
• C) Siyasetname
• D) Kutadgu Bilig
• E) Atabetü'l-Hakayık

Divan-ı Lügati't-Türk, Kaşgarlı Mahmut tarafından 1072-1074 yılları arasında yazılmıştır. Türk dilinin bilinen ilk kapsamlı sözlüğü olma özelliğini taşıyan bu eser, Araplara Türkçeyi öğretmek amacıyla kaleme alınmıştır.

17. Anadolu Selçuklu Devleti'nin başkenti aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Erzurum
• B) Kayseri
• C) Konya ✓
• D) Ankara
• E) Sivas

Anadolu Selçuklu Devleti'nin başkenti Konya'dır. Devlet 1077'de İznik'te kurulmuş, ardından başkent Konya'ya taşınmıştır. Konya, devletin çöküşüne dek siyasi ve kültürel merkez olma özelliğini korumuştur.

18. Büyük Selçuklu Devleti'nde kurulan ve medrese sisteminin öncüsü sayılan eğitim kurumu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Darülfünun
• B) Darüşşifa
• C) Nizamiye Medreseleri ✓
• D) Bimarhane
• E) Kervansaray

Nizamiye Medreseleri, Vezir Nizamülmülk tarafından 11. yüzyılda Büyük Selçuklu Devleti bünyesinde kurulmuştur. Bağdat başta olmak üzere birçok şehirde açılan bu medreseler, İslam dünyasında sistematik yükseköğretimin temelini oluşturmuştur.

19. "Kutadgu Bilig" adlı eserin yazarı kimdir?

• A) Ali Şir Nevai
• B) Edip Ahmet Yükneki
• C) Yusuf Has Hacip ✓
• D) Kaşgarlı Mahmut
• E) Ahmet Yesevi

Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacip tarafından 1069-1070 yıllarında Karahanlılar döneminde yazılmıştır. 'Mutluluk Veren Bilgi' anlamına gelen bu eser, Türkçe yazılmış ilk siyasetname örneği olarak kabul edilmektedir.

20. Türk-İslam tarihinde "sultan" unvanını kullanan ilk hükümdar kimdir?

• A) Melikşah
• B) Gazneli Mahmut ✓
• C) Tuğrul Bey
• D) Karahanlı Satuk Buğra Han
• E) Alparslan

Türk-İslam tarihinde 'sultan' unvanını kullanan ilk hükümdar Gazneli Mahmut'tur. Abbasi halifesi tarafından kendisine bu unvan verilen Mahmut, İslam dünyasında sultanın siyasi gücü temsil ettiği yeni bir dönemin kapısını aralamıştır.

21. Büyük Selçuklu Devleti'nde hükümdarın yokluğunda devlet işlerini yürüten ve "niyabet" sistemiyle bağlantılı olan görevli unvanı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Pervaneci
• B) Kadı
• C) Atabeg ✓
• D) Muhtesip
• E) Şıhne

Atabeg, Selçuklularda genç şehzadelerin eğitiminden ve yöneticiliğinden sorumlu olan devlet görevlisidir. Zamanla şehzadeye vasi olan atabeglar, bulundukları bölgelerde fiilî yönetimi ele geçirmiş ve bazıları bağımsız devletler kurmuştur.

22. Aşağıdakilerden hangisi Büyük Selçuklu Devleti döneminde Nizamiye Medresesi'nde ders veren ünlü İslam düşünürüdür?

• A) Farabi
• B) İbn-i Haldun
• C) Gazali ✓
• D) Biruni
• E) İbn-i Rüşd

Gazali (Gazzali), Büyük Selçuklu döneminde Bağdat Nizamiye Medresesi'nde müderrislik (hocalık) yapmıştır. İslam felsefesi ve tasavvuf alanındaki eserleriyle tanınan Gazali'nin en önemli yapıtları arasında 'İhyau Ulumid-Din' sayılabilir.

23. Büyük Selçuklu Devleti'nin kurucusu kimdir?

• A) Tuğrul Bey ✓
• B) Melikşah
• C) Kutalmış
• D) Alparslan
• E) Çağrı Bey

Büyük Selçuklu Devleti 1040 yılında Dandanakan Savaşı'nın ardından Tuğrul Bey tarafından kurulmuştur. Alparslan ise Tuğrul Bey'in yeğeni olup devleti daha da genişleten ikinci hükümdarıdır.

24. Karahanlılar, Türk tarihinde hangi açıdan önemli bir yere sahiptir?

• A) İlk Türk-İslam medresesini kurmalarıyla
• B) İlk Türk denizcilik devleti olmalarıyla
• C) İslamiyet'i kabul eden ilk Türk devleti olmalarıyla ✓
• D) Abbasiler'i yıkan devlet olmalarıyla
• E) Moğollara karşı en uzun süre direnen devlet olmalarıyla

Karahanlılar, 940 yılında İslamiyet'i toplu olarak kabul eden ilk Türk devletidir. Bu nedenle Türk-İslam sentezinin başlangıcı sayılırlar. İlk Türk-İslam medresesini ise Selçuklular kurmuştur (Nizamülmülk'ün kurduğu Nizamiye Medreseleri).

25. Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk tarafından kurulan ve dönemin en önemli eğitim kurumları olan yapılar aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ribatlar
• B) Külliyeler
• C) Zaviyeler
• D) Darüşşifalar
• E) Nizamiye Medreseleri ✓

Büyük Selçuklu Devleti'nin ünlü veziri Nizamülmülk, 11. yüzyılda Bağdat başta olmak üzere pek çok şehirde Nizamiye Medreselerini kurmuştur. Bu medreseler, Sünni İslam anlayışını yaymak ve nitelikli devlet adamı yetiştirmek amacıyla oluşturulmuştur. İmam Gazali bu medreselerde ders vermiştir.