Fiil Çekimi (Kip ve Zaman)

1. 'Gitti' fiilindeki kip eki aşağıdakilerden hangisidir?

• A) -acak (gelecek zaman)
• B) -ıyor (şimdiki zaman)
• C) -ti (görülen geçmiş zaman) ✓
• D) -miş (duyulan geçmiş zaman)
• E) -er (geniş zaman)

'Gitti' = git- (kök) + -ti (görülen/bilinen geçmiş zaman kip eki) + 3. tekil kişi (sıfır ek). '-ti', görülen geçmiş zamanın tekil üçüncü kişi çekimidir; doğrudan gözlemlenen bir geçmiş eylemi bildirir.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde duyulan (öğrenilen) geçmiş zaman kipi kullanılmıştır?

• A) Dün okula gittim.
• B) Yarın geliyor.
• C) Kapı açılmış, içeride kimse yokmuş. ✓
• D) Hava yarın yağmurlu olacak.
• E) Her gün düzenli ders çalışır.

'Açılmış' ve 'yokmuş' fiillerinde '-mış/-muş' duyulan geçmiş zaman eki kullanılmıştır; bu, konuşmacının o sırada orada olmadığını, sonradan gördüğünü ya da öğrendiğini anlatır. Diğer cümleler sırasıyla görülen geçmiş (-tim), şimdiki zaman (-iyor), gelecek zaman (-acak) ve geniş zaman (-ır) içerir.

3. Aşağıdaki sözcüklerin hangisi gereklilik kipindedir?

• A) Gidiyorum
• B) Gidecek
• C) Gitmeliyim ✓
• D) Gitsem
• E) Gideyim

'Gitmeliyim' = git- + -meli (gereklilik kip eki) + -yim (1. tekil kişi eki). Gereklilik kipi bir zorunluluk ya da tavsiye bildirir. 'Gitsem' dilek-şart, 'gideyim' istek, 'gidiyorum' şimdiki zaman, 'gidecek' gelecek zamandır.

4. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde emir kipi kullanılmıştır?

• A) Yarın mutlaka gelmeli.
• B) Lütfen kapıyı kapat. ✓
• C) Herhalde gidiyordur.
• D) Yarın gidecek.
• E) Her sabah erken kalkar.

'Kapat!' fiili emir kipinin 2. tekil kişi çekimidir; emir kipinde 2. tekil kişi için kip eki kullanılmaz, yalnızca fiil kökü (veya gövdesi) söylenir. 'Gelmeli' gereklilik, 'gidiyordur' şimdiki zaman+geniş zaman birleşiği, 'gidecek' gelecek, 'kalkar' geniş zamandır.

5. 'Okur' fiilinin kipi ve kişisi hangisinde doğru verilmiştir?

• A) Görülen geçmiş — 1. tekil
• B) Geniş zaman — 3. tekil ✓
• C) Şimdiki zaman — 1. tekil
• D) Gelecek zaman — 3. tekil
• E) İstek kipi — 3. tekil

'Okur' = oku- + -r (geniş zaman kip eki) + sıfır ek (3. tekil kişi). Geniş zaman eki '-r/-ır/-er/-ar' şeklinde gelir. Geniş zaman alışkanlık veya genel geçer durumu bildirir.

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde şimdiki zaman ile geçmiş zamanın birleşiminden oluşan birleşik zamanlı fiil kullanılmıştır?

• A) Ders çalışıyor.
• B) Kitap okuyordu. ✓
• C) Yarın geliyor.
• D) Sınıfta oturuyor.
• E) Her gün koşuyor.

'Okuyordu' = oku- + -yor (şimdiki zaman) + -du (görülen geçmiş) → Bu birleşik zamanlı bir fiildir; şimdiki zamanın hikâyesi olarak adlandırılır. Diğer cümlelerde yalnızca şimdiki zaman eki kullanılmıştır.

7. Aşağıdaki fiil çekimlerinin hangisinde istek kipi kullanılmıştır?

• A) Gelelim ✓
• B) Gelsek
• C) Gideceksin
• D) Gitmeliyiz
• E) Gidiyor musun?

'Gelelim' = gel- + -e (istek kip eki) + -lim (1. çoğul kişi eki). İstek kipi '-a/-e' eki alır ve çoğunlukla 1. çoğul kişide teklifte bulunma anlamı taşır. 'Gelsek' dilek-şart, 'gideceksin' gelecek zaman, 'gitmeliyiz' gereklilik, 'gidiyor musun' şimdiki zamandır.

8. 'Gitmiş olacak' ifadesi hangi kip bileşimini oluşturmaktadır?

• A) Duyulan geçmiş + İstek
• B) Duyulan geçmiş + Gelecek ✓
• C) Görülen geçmiş + Şimdiki
• D) Geniş zaman + Geçmiş
• E) İstek + Şimdiki

'Gitmiş olacak' yapısında '-miş' duyulan/öğrenilen geçmiş zaman eki, 'ol-' yardımcı fiil ve '-acak' gelecek zaman eki bir arada kullanılmıştır. Bu, 'o zamana kadar bitmiş olacak' anlamı taşıyan tamamlanmış-gelecek (geçmişin geleceği) bir yapıdır.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde geniş zaman alışkanlık anlamıyla değil, genel geçer doğru bildirmek amacıyla kullanılmıştır?

• A) Ahmet her sabah kahve içer.
• B) Her yaz denize gider.
• C) Güneş doğudan doğar. ✓
• D) Babam akşamları gazete okur.
• E) Ayşe hafta sonları yürüyüş yapar.

'Güneş doğudan doğar' cümlesi her zaman, değişmez biçimde geçerli olan bilimsel/evrensel bir gerçeği bildirir; bu, geniş zamanın 'genel geçer doğru' anlamıdır. Diğer cümleler kişilerin alışkanlıklarını (her sabah, her yaz, akşamları, hafta sonları gibi zaman zarflarıyla desteklenmiş eylemler) anlatır.

10. Aşağıdaki fiillerden hangisi hem şimdiki zaman hem de gelecek zaman anlamı taşıyabilir?

• A) Gitti
• B) Geliyor ✓
• C) Gidecek
• D) Geldi
• E) Gelmiş

'Geliyor' fiili 'şu an geliyor' (şimdiki zaman) ya da 'yakında geliyor = gelecek' (yakın gelecek) anlamlarını taşıyabilir. Türkçede şimdiki zaman eki '-ıyor' zaman zaman yakın gelecek için de kullanılır: 'Yarın Ankara'ya gidiyorum' gibi cümlelerde gelecek zaman anlamı öne çıkar.

11. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde fiil geniş zaman ekiyle çekimlenmiştir?

• A) Sabahları erken kalktım.
• B) Her gün düzenli olarak spor yaparım. ✓
• C) Yarın sınava gireceğim.
• D) Şimdi kitap okuyorum.
• E) Galiba uyumuş.

'Yaparım': yap + ar (geniş zaman eki) + ım (I. tekil kişi eki). Geniş zaman eki '-r/-ar/-er'dir.

12. 'Okuyor' fiilinin kişi eki hangi kişiye aittir?

• A) I. tekil kişi
• B) II. tekil kişi
• C) III. tekil kişi ✓
• D) I. çoğul kişi
• E) II. çoğul kişi

'Okuyor' fiilinde kişi eki sıfır (Ø) olup III. tekil kişiyi (o) gösterir. Türkçede III. tekil kişide kişi eki kullanılmaz.

13. Aşağıdaki fiillerden hangisi '-dı/-di' belirli geçmiş zaman ekiyle çekimlenmiştir?

• A) Gitmiş
• B) Gelecek
• C) Uyudu ✓
• D) Gidiyordu
• E) Okusun

'Uyudu': uyu + du (belirli geçmiş zaman eki '-dı/-di'). Konuşanın bizzat gözlemlediği geçmiş olayları anlatır.

14. '-mış/-miş/-muş/-müş' ekinin kullanıldığı öğrenilen geçmiş zaman için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Konuşanın gözlemlediği olayları anlatır.
• B) Konuşanın başkasından duyduğu ya da sonradan öğrendiği olayları anlatır. ✓
• C) Gelecekte gerçekleşecek olayları tahminle anlatır.
• D) Süregelen olayları anlatır.
• E) Koşula bağlı olayları anlatır.

'-mış/-miş' eki, konuşanın doğrudan görmediği, sonradan öğrendiği veya başkasından duyduğu olayları aktarmak için kullanılır.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gelecek zaman eki kullanılmıştır?

• A) Dün akşam film izledik.
• B) Şu an ders çalışıyorum.
• C) Her sabah kahve içerim.
• D) Sınav sonuçları yarın açıklanacak. ✓
• E) Belki de uyumuştur.

'Açıklanacak': açıklan + acak (gelecek zaman eki '-acak/-ecek'). Gelecekte gerçekleşmesi beklenen eylemi bildirir.