Sözcükte Anlam

1. "Bu haberi duyunca yüreği dağ gibi oldu." cümlesinde altı çizili 'dağ' kelimesi hangi anlamda kullanılmıştır?

• A) Gerçek anlam
• B) Mecaz anlam ✓
• C) Yan anlam
• D) Terim anlam
• E) Sesteş anlam

'Dağ' kelimesinin gerçek anlamı yerden yükselen büyük doğal oluşumdur. Cümlede 'yüreği dağ gibi oldu' ifadesiyle yüreğin büyüklüğü, sağlamlığı, dayanıklılığı dağa benzetilerek anlatılmıştır; bu, kelimenin gerçek anlamından tamamen uzaklaşıp benzetme yoluyla yeni bir anlam kazanması, yani mecaz anlamda kullanılmasıdır.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili kelime yan anlamıyla kullanılmıştır?

• A) Sırtındaki çanta çok ağırdı.
• B) Dağın eteğinde küçük bir köy vardı. ✓
• C) Bahçedeki güller çok güzel kokuyordu.
• D) Sınıfın penceresi açıktı.
• E) Kitabı masanın üstüne bıraktı.

'Etek' kelimesinin gerçek anlamı bir giysinin alt kısmı veya insan vücudunun bel-diz arası bölgesidir. 'Dağın eteği' ifadesinde bu kelime, dağın alt/taban kısmını ifade etmek için benzetme yoluyla kullanılmış ve dilde yerleşmiş, kalıcı bir anlam kazanmıştır; bu bir yan anlam örneğidir. Diğer seçeneklerdeki kelimeler (çanta, gül, pencere, masa) gerçek anlamlarıyla kullanılmıştır.

3. "Yarın sınava gireceğim, kafam çok karışık." cümlesinde geçen 'kafa' kelimesi ile aşağıdaki cümlelerin hangisinde geçen 'kafa' kelimesi aynı anlamda kullanılmıştır?

• A) Kafasını masaya çarptı.
• B) Bu işin kafasını çok yordu.
• C) Kafasında bir sürü soru vardı. ✓
• D) Şapkasını kafasına taktı.
• E) Kafasını tıraş ettirdi.

İlk cümlede 'kafa' kelimesi zihin, düşünce anlamında mecaz olarak kullanılmıştır ('kafam karışık' = düşüncelerim karışık). 'Kafasında bir sürü soru vardı' cümlesinde de 'kafa' yine zihin, düşünce anlamında kullanılmıştır; bu nedenle anlamca örtüşen seçenek budur. Diğer seçeneklerde 'kafa' kelimesi kafatası/baş organının gerçek anlamıyla kullanılmıştır.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir deyim kullanılmıştır?

• A) Damlaya damlaya göl olur.
• B) Akşama kadar evde kaldı.
• C) İşi bitirince içi rahatladı.
• D) Komşu komşunun külüne muhtaçtır.
• E) Bu haberi duyunca içine atamadı, herkese anlattı. ✓

'İçine atmak' deyim olarak 'bir üzüntüyü/sıkıntıyı kimseye söylemeden kendi içinde saklamak' anlamına gelir; cümlede 'içine atamadı' biçiminde olumsuz çekimlenerek kullanılmıştır, bu da deyimlerin cümle içinde çekimlenebildiğinin bir göstergesidir. 'Damlaya damlaya göl olur' ve 'Komşu komşunun külüne muhtaçtır' ise atasözüdür; atasözleri kalıplaşmıştır ve değiştirilip çekimlenemez.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili kelime sesteş (eş sesli) olarak kullanılmıştır? "Çocuk top oynarken yüzünü kanattı." - "Nehirde yüzerek karşıya geçti."

• A) Yüz kelimesi her iki cümlede de aynı anlamdadır.
• B) Yüz kelimesi ilk cümlede organ, ikinci cümlede yüzme eylemiyle ilgili farklı bir anlamdadır. ✓
• C) Yüz kelimesi her iki cümlede de sayı anlamındadır.
• D) Yüz kelimesi ilk cümlede mecaz, ikincide gerçek anlamdadır.
• E) Yüz kelimesi ilk cümlede yan anlam, ikincide terim anlamdadır.

'Yüz' kelimesi Türkçede sesteş bir kelimedir: hem 'insan vücudunun ön kısmı' (organ adı) hem de 'yüzme eyleminden türeyen bir kullanım' hem de '100 sayısı' anlamlarına gelebilir. İlk cümlede 'yüzünü kanattı' ifadesinde organ anlamı, ikinci cümlede ise 'yüzerek' kelimesi yüzme eylemiyle ilgilidir; bu iki kullanım yazılış olarak aynı kökten görünse de anlamca birbirinden tamamen bağımsızdır, bu da sesteşliğin temel özelliğidir.

6. "Bu konuda kararsız kalmıştı, ne yapacağını bilmiyordu." cümlesindeki 'kararsız' kelimesinin zıt anlamlısı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Tedirgin
• B) Kararlı ✓
• C) Sakin
• D) Huzurlu
• E) Mutlu

'Kararsız' kelimesi bir konuda karar verememe, tereddüt içinde olma anlamına gelir. Bu kelimenin zıt anlamlısı, bir konuda net ve kesin bir tutuma sahip olma anlamındaki 'kararlı' kelimesidir. Diğer seçenekler (tedirgin, sakin, huzurlu, mutlu) farklı duygu durumlarını ifade eder ama 'kararsız' kelimesinin doğrudan karşıtı değildir.

7. Aşağıdaki kelime çiftlerinden hangisi eş (anlamdaş) anlamlı değildir?

• A) Kara - siyah
• B) Okul - mektep
• C) Büyük - küçük ✓
• D) Cevap - yanıt
• E) Sene - yıl

'Büyük' ve 'küçük' kelimeleri birbirinin eş anlamlısı değil, tam tersine zıt anlamlısıdır; biri bir niteliğin fazlalığını, diğeri azlığını ifade eder. Diğer seçeneklerdeki kelime çiftleri (kara-siyah, okul-mektep, cevap-yanıt, sene-yıl) yazılışları farklı olsa da aynı kavramı karşılayan eş anlamlı kelimelerdir.

8. "Çocuklar bahçede neşeyle oynuyordu." cümlesindeki 'neşe' kelimesi için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

• A) Somut bir kelimedir, beş duyuyla algılanır.
• B) Soyut bir kelimedir, beş duyu organıyla algılanamaz. ✓
• C) Mecaz anlamda kullanılmıştır.
• D) Yan anlamda kullanılmıştır.
• E) Terim anlamda kullanılmıştır.

'Neşe' bir duygu durumunu ifade eder; gözle görülemez, elle tutulamaz, kulakla duyulamaz. Beş duyu organıyla doğrudan algılanamayan bu tür kavramlara soyut kelime denir. Somut kelimeler ise masa, taş, ses gibi beş duyudan en az biriyle algılanabilen varlıkları ifade eder; 'neşe' bu tanıma girmediği için somut değil soyuttur.

9. "Meyve sepetinde elma, armut ve muz vardı." cümlesinde 'meyve' ve 'elma' kelimeleri arasındaki anlam ilişkisi nedir?

• A) Meyve genel, elma özel anlamlıdır. ✓
• B) Meyve özel, elma genel anlamlıdır.
• C) İkisi de genel anlamlıdır.
• D) İkisi de özel anlamlıdır.
• E) İkisi sesteştir.

'Meyve' kelimesi elma, armut, muz gibi birçok türü kapsayan geniş bir kavram alanını ifade eder; bu nedenle genel anlamlıdır. 'Elma' ise bu geniş kümenin içindeki belirli, somut bir üyeyi ifade ettiği için özel anlamlıdır. Genel anlamlı kelimeler bir kategoriyi, özel anlamlı kelimeler o kategorinin tek bir öğesini karşılar.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ağır' kelimesi mecaz anlamda kullanılmıştır?

• A) Çantası çok ağırdı, taşıyamadı.
• B) Bu valiz ağır geldi bana.
• C) Sınavın soruları çok ağırdı. ✓
• D) Demir ağır bir madendir.
• E) Ağır eşyaları kamyona yüklediler.

'Ağır' kelimesinin gerçek anlamı bir cismin kütlesinin fazla olması, taşınmasının zor olmasıdır. 'Sınavın soruları çok ağırdı' cümlesinde ise 'ağır' kelimesi somut bir ağırlık değil, soruların zorluk derecesinin yüksek olması anlamında kullanılmıştır; bu, kelimenin gerçek anlamından benzetme yoluyla uzaklaşması, yani mecaz kullanımıdır. Diğer seçeneklerde 'ağır' kelimesi fiziksel ağırlık anlamında, yani gerçek anlamıyla kullanılmıştır.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük mecaz anlamda kullanılmıştır?

• A) Elma __ağacı__ meyve verdi.
• B) Bu söz beni __yaktı__. ✓
• C) Sobayı __yaktık__.
• D) Araba __hızla__ gitti.
• E) Kitabı __masaya__ koydu.

'Bu söz beni yaktı.' cümlesinde 'yaktı' sözcüğü gerçek anlamda (ateşle yakmak) değil, mecaz anlamda (çok üzdü, incitti) kullanılmıştır.

12. Aşağıdaki sözcük çiftlerinden hangisi eş anlamlıdır?

• A) güzel – çirkin
• B) hızlı – yavaş
• C) mutlu – sevinçli ✓
• D) büyük – küçük
• E) açık – kapalı

'Mutlu' ve 'sevinçli' sözcükleri anlam bakımından birbirine yakın, eş anlamlı sözcüklerdir. Diğer çiftler zıt anlamlıdır.

13. Aşağıdaki sözcüklerin hangisi sesteş (eş sesli) değildir?

• A) yüz (sayı) – yüz (organ)
• B) kir (pislik) – kir (dal)
• C) güzel – hoş ✓
• D) bağ (bahçe) – bağ (bağlantı)
• E) kara (renk) – kara (toprak)

'Güzel' ve 'hoş' sözcükleri sesteş değil, eş anlamlıdır. Diğer çiftler aynı seslerden oluşan fakat farklı anlamlara gelen sesteş sözcüklerdir.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sözcük yan anlamda kullanılmıştır?

• A) Masanın __ayağı__ kırıldı. ✓
• B) Çocuk koştu.
• C) Kitap okundu.
• D) Hava soğuktu.
• E) Güneş battı.

'Masanın ayağı' ifadesinde 'ayak' sözcüğü insan ya da hayvan uzvu anlamında değil, masanın altındaki destek anlamında yan anlamda kullanılmıştır.

15. Aşağıdaki atasözlerinden hangisi 'aceleci davranmanın zararlı olduğu' anlamını taşır?

• A) Damlaya damlaya göl olur.
• B) Acele işe şeytan karışır. ✓
• C) Sakla samanı, gelir zamanı.
• D) Ağaç yaşken eğilir.
• E) İt ürür kervan yürür.

'Acele işe şeytan karışır.' atasözü, aceleci ve düşüncesiz davranmanın hatalara yol açacağını anlatır.