TURKCE - anlatim bozukluklari (Bölüm 1)

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'gereksiz sözcük kullanımı' yoktur?

• A) Toplantıya katılan iştirakçiler söz aldı.
• B) Hava çok soğuk olmasına rağmen dışarı çıktı. ✓
• C) Saat sabahın beşinde erken uyandı.
• D) Eski antika eşyaları müzeye bağışladı.
• E) Hayatını hayatta kaybetti.

'Toplantıya katılan iştirakçiler' ifadesinde 'iştirak' katılmak demek olduğundan 'katılan' sözcüğü gereksizdir. 'Eski antika' ifadesinde 'antika' zaten eskiyi ifade eder. 'Sabahın beşinde erken' ifadesinde 'erken' gereksizdir. 'Hayatını hayatta kaybetti' ifadesinde yinelenme vardır. Yalnızca B seçeneğinde anlatım bozukluğu yoktur.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne-yüklem uyumsuzluğu vardır?

• A) Çocuklar bahçede oynuyor.
• B) Herkes bu güzel tabloyu beğendi.
• C) Öğrenciler sınava hazırlandı.
• D) Kuşlar gökyüzünde uçuyor.
• E) Arkadaşlarım tatile gitmek istiyorlar. ✓

'Herkes' belirsiz zamiri tekil kabul edilir ve yüklemi de tekil olmalıdır; bu nedenle 'beğendi' doğrudur. D seçeneğinde ise 'arkadaşlarım' öznesi çoğul olduğundan 'gitmek istiyorlar' kullanımı dilbilgisel açıdan kabul edilebilir görünse de ÖSYM sınavlarında bu tür çoğul öznelerde tekil çekim de geçerlidir; ancak buradaki asıl sorun değerlendirme bağlamındadır. Diğer seçenekler arasında herhangi bir uyumsuzluk bulunmazken D seçeneğindeki 'gitmek istiyorlar' yapısı özne çoğulluğunu gereksiz yere vurgulamaktadır ve kapsam dışı bir çoğullama içermektedir.

3. "Müdür, personelin işe zamanında gelmesini __________." cümlesinde boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilirse anlatım bozukluğu oluşur?

• A) istedi
• B) hatırlattı
• C) zorunlu kıldı
• D) emretti
• E) söyledi ✓

'Söylemek' fiili, nesne olarak '-masını' ekiyle değil, doğrudan tırnak içi ifade ya da 'söyledi ki' yapısıyla kullanılır. 'Personelin işe zamanında gelmesini söyledi' cümlesi anlamca bozuktur; doğru kullanım 'gelmelerini söyledi' ya da 'gelmesi gerektiğini söyledi' biçiminde olmalıdır. Diğer seçeneklerde istemek, emretmek, zorunlu kılmak, hatırlatmak fiilleri '-masını' yapısıyla uyumlu şekilde kullanılabilir.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'çelişki (çelişen anlamlı sözcük kullanımı)' vardır?

• A) Az çok ne istediğini anladım.
• B) Bu kitabı çok sevdim, bir daha okuyacağım.
• C) Yavaş yavaş hızlandı. ✓
• D) Sabah erkenden kalkıp işe gitti.
• E) Tatilde hem dinlendi hem de gezdi.

'Yavaş yavaş hızlandı' cümlesinde 'yavaş yavaş' zarfı yavaşlık bildirirken 'hızlandı' fiili hız kazanmayı ifade eder. Bu iki anlam birbiriyle çelişmekte ve anlatım bozukluğuna yol açmaktadır. Diğer seçeneklerde böyle bir çelişki bulunmamaktadır.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'tamlayan eksikliği' anlatım bozukluğu vardır?

• A) Öğretmenin ve öğrencilerin kitapları sınıfta kaldı.
• B) Ali'nin ve Mehmet'in notları açıklandı.
• C) Ahmet'in dersleri ve sınavı çok iyiydi. ✓
• D) Kedinin ve köpeğin maması bitti.
• E) Annemin ve babamın beklentilerini karşılamaya çalıştım.

D seçeneğinde 'Ahmet'in dersleri ve sınavı' ifadesinde 'dersleri' sözcüğü 'Ahmet'in' tamlayanını alabilirken 'sınavı' sözcüğü de aynı tamlayanla kullanılmıştır. Ancak 'sınav' sözcüğünün iyelik eki üçüncü tekil kişiyi göstermektedir. Asıl sorun, 'dersleri' ile 'sınavı' sözcüklerinin farklı yapısal gereksinimleri olmasıdır: doğrusu 'Ahmet'in dersleri ve sınavı' değil 'Ahmet'in dersleri ve sınavları' ya da anlam bütünlüğünü sağlamak için yapının yeniden kurulması gerekir. Burada 'sınavı' için 'Ahmet'in' tamlayanı eksik bırakılmış, tamlayan ortaklığı yanlış kurulmuştur.

6. "Trafik kazasında yaralanan kişi, ambulansla ________ kaldırıldı." cümlesini anlatım bozukluğu olmadan tamamlayan seçenek aşağıdakilerden hangisidir?

• A) hastanenin
• B) hastaneydi
• C) hastanede
• D) hastaneye ✓
• E) hastaneden

'Kaldırılmak' fiili yön bildiren '-e/-a' durum ekiyle kullanılır; bir yerden bir yere taşıma anlamı taşıdığından 'hastaneye' doğru seçenektir. 'Hastanede' bulunma, 'hastaneden' ayrılma, 'hastaneydi' yüklem, 'hastanenin' tamlayan işlevi görür ve hiçbiri 'kaldırıldı' fiiliyle uyumlu değildir.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'yüklem eksikliği' yoktur?

• A) O, hem akıllı hem de çalışkan.
• B) Sınıftaki öğrenciler ve öğretmen.
• C) Bu şehir çok güzel ve temiz.
• D) Hava bugün bulutlu. ✓
• E) Kapılar açık, pencereler kapalı.

E seçeneğindeki 'Hava bugün bulutlu' cümlesinde 'bulutlu' sözcüğü yüklem görevini üstlenmiş, cümle yapısal olarak tamamdır. A, C ve D seçeneklerinde yüklem fiil değil sıfat ya da ad niteliğinde olsa da ek-fiil alarak yüklem işlevi görebilir; ancak B seçeneğinde belirgin yüklem eksikliği vardır. Seçenekler arasında en açık ve eksiksiz yükleme sahip cümle E'dir.

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'anlamca çelişen zarf kullanımı' anlatım bozukluğuna yol açmıştır?

• A) Koşarak yavaşça ilerledi.
• B) Gülerek ağladı.
• C) Hızlıca yürüdü.
• D) A, B ve C seçeneklerinin üçü de ✓
• E) Sessizce bağırdı.

A seçeneğinde 'koşarak' hız bildirirken 'yavaşça' yavaşlık bildirir; B seçeneğinde 'gülerek' ile 'ağladı' zıt duygular içerir; C seçeneğinde 'sessizce' ile 'bağırdı' birbiriyle çelişir. Bu üç cümlenin tamamında zarf ile yüklem arasında anlam çelişkisi bulunmaktadır. D seçeneğinde ise 'hızlıca yürüdü' uyumludur.

9. "Öğretmen, öğrencilere ders notlarını ve sınavdan önce çalışmalarını söyledi." cümlesindeki anlatım bozukluğunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Eylem aktarımında yapı uyumsuzluğu ✓
• B) Özne eksikliği
• C) Nesne eksikliği
• D) Gereksiz sözcük kullanımı
• E) Yüklem eksikliği

Cümlede 'öğrencilere ders notlarını söyledi' ve 'öğrencilere sınavdan önce çalışmalarını söyledi' iki ayrı yargı ortaklaştırılmıştır. Ancak 'ders notlarını söyledi' yapısı Türkçede doğal değildir; 'ders notlarını vermesini' ya da 'ders notlarına bakmasını' gibi tamamlayıcı bir yapı gerektirir. Dolayısıyla 'ders notlarını' ile 'söyledi' fiili arasındaki eylem aktarımında yapısal uyumsuzluk söz konusudur.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'özne' ve 'yüklem' arasında kişi uyumsuzluğu yoktur?

• A) Siz bu soruyu çözersin.
• B) Biz bu konuyu bilirim.
• C) Onlar toplantıya katıldı.
• D) Ben bu kitabı okudum. ✓
• E) Sen bu işi çok iyi yaparsınız.

A seçeneğinde 'sen' ikinci tekil kişi iken 'yaparsınız' çoğuldur. B'de 'biz' çoğul iken 'bilirim' tekildir. C'de 'onlar' çoğul iken 'katıldı' tekildir (dilbilgisel olarak kabul görebilir ancak standart yazı dilinde uyumsuzluk sayılır). E'de 'siz' çoğul iken 'çözersin' tekildir. Yalnızca D seçeneğinde 'ben' birinci tekil kişi ile 'okudum' birinci tekil yüklem uyumludur.

11. "Herkesin bu toplantıya katılmasını ve görüşlerini __________." cümlesinin anlatım bozukluğu olmadan tamamlanması için boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

• A) umuyorum
• B) diliyorum
• C) bekliyorum
• D) istiyorum
• E) paylaşmalarını istiyorum ✓

Cümlede iki nesne ortaklaştırılmıştır: 'katılmasını' ve 'görüşlerini'. Ancak 'görüşlerini istiyorum / bekliyorum' yapıları Türkçede doğal değildir; 'görüşlerini paylaşmasını istiyorum' demek gerekir. Bu nedenle ikinci öğenin kendi yüklemini alması, yani 'görüşlerini paylaşmalarını istiyorum' biçiminde tamamlanması doğrudur. B seçeneği cümleyi anlatım bozukluğu olmadan tamamlar.

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'gereksiz yineleme' anlatım bozukluğu vardır?

• A) Bu meseleyi tekrar bir daha ele alacağız. ✓
• B) Haber daha sonra açıklanacak.
• C) Konuyu yarın yeniden değerlendireceğiz.
• D) Kitabı en son şimdi okudum.
• E) Sınava ayrıca ek süre verildi.

'Tekrar' ve 'bir daha' sözcükleri ikisi de 'yeniden, yinelemeli' anlamı taşır. Bu iki sözcüğün aynı cümlede birlikte kullanılması gereksiz yinelemedir. B seçeneğinde 'yeniden' tek başına kullanılmış, C'de 'ayrıca' ile 'ek' birlikte kullanılmış olsa da 'ek süre' bir bütün tamlamadır. E'de 'en son' ve 'şimdi' çelişkili görünse de farklı bir bozukluktur. A seçeneği en belirgin gereksiz yinelemeyi içermektedir.

13. "Kitapları, dergiler ve gazeteler masanın üzerinde duruyordu." cümlesindeki anlatım bozukluğu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yüklem eksikliği
• B) Tamlama yanlışlığı
• C) Öge sıralamasında bozukluk ✓
• D) Gereksiz sözcük kullanımı
• E) Çoğul eki yanlışlığı

'Kitapları, dergiler ve gazeteler' sıralamada 'kitapları' belirtili nesne durumundayken 'dergiler' ve 'gazeteler' özne durumundadır. Bu yapıda 'kitapları' sözcüğü özne sırasına giremez; ya 'kitaplar, dergiler ve gazeteler' ya da bağlam farklıysa ayrı bir yüklem gerekir. Ögelerin sözdizimsel işlevleri birbiriyle uyumsuz sıralandığından bu bir öge sıralaması ve işlev uyumsuzluğu bozukluğudur.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'dolaylı tümleç eksikliği' anlatım bozukluğuna yol açmıştır?

• A) Kitabı rafa koydu.
• B) Çantayı astı. ✓
• C) Topu attı.
• D) Mektubu zarfa yerleştirdi.
• E) Parayı verdi.

'Astı' fiili bir dolaylı tümleç (nereye?) gerektiren bir geçişli fiildir: 'çantayı askıya astı / duvara astı' gibi. 'Çantayı astı' cümlesinde neye/nereye astığı belirsiz bırakılmıştır ve dolaylı tümleç eksikliği anlatım bozukluğu yaratmaktadır. Diğer seçeneklerde de eksiklik tartışılabilir olsa da D seçeneği bu bozukluğu en belirgin biçimde örneklemektedir.

15. "Ne kadar çok ders çalışırsan o kadar başarılı olacaksın." cümlesinin anlatım bozukluğu olmadan değiştirilen biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ders çalıştıkça başarılı olursun. ✓
• B) Ders çalışmak başarıyı getirir.
• C) Ne kadar çok ders çalışırsan o kadar çok başarılı olursun.
• D) Başarılı olmak için ders çalışmalısın.
• E) Çok ders çalışırsan başarılı olursun.

Özgün cümlede 'ne kadar... o kadar' bağıntılı yapısı doğru kurulmuştur; ciddi bir anlatım bozukluğu içermemektedir. Ancak zaman-kip uyumsuzluğu incelenirse 'çalışırsan... olacaksın' yapısında geniş zaman koşuluyla gelecek zaman sonucu tutarsızdır. B seçeneğindeki '-dikçe' ekiyle kurulan yapı, hem anlam hem de biçim bakımından en akıcı ve bozukluğu gidermiş ifadedir.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan anlatım bozukluğu vardır?

• A) Yarın okula gideceğim.
• B) Sonucu en son en geç yarın öğreniriz. ✓
• C) Toplantı saat üçte başladı.
• D) Bu sabah erken kalktım.
• E) Hayatında hiç yalan söylemedi.

'En son' ve 'en geç' aynı anlamı taşıyan iki ifadedir. Bu iki sözcükten birinin kullanılması yeterlidir; ikisinin birden kullanılması gereksiz tekrar anlatım bozukluğu oluşturur.

17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sözcüğün yanlış anlamda kullanılmasından kaynaklanan anlatım bozukluğu vardır?

• A) Sabah kahvaltısını bitirince çıktı.
• B) Yemekten evvel ellerini yıkadı. ✓
• C) Kazadan sonra hastaneye kaldırıldı.
• D) Bu kitabı geçen hafta okudum.
• E) Dişlerini fırçaladıktan sonra yattı.

'Evvel' sözcüğü 'önce' anlamına gelir. Ancak Türkçede 'yemekten evvel' yapısında 'evvel' sözcüğü ayrılma hâli ekiyle kullanıldığında 'sonra'nın zıddı olarak anlam vermektedir. Buradaki asıl sorun ise 'evvel' ile 'önce' sözcüklerinin birlikte kullanılmamasına karşın yanlış olan yapının 'evvel' sözcüğünün yaygın kullanımda 'önce' ile karıştırılmasıdır. Bu seçenekte 'yemekten evvel' doğru kullanımdır; soru, D seçeneğinin diğer seçeneklere kıyasla en doğal bağlamda kullanıldığını göstermek için değil, 'yanlış anlamda kullanım' bağlamında ayrıştırmak için seçilmiştir. Not: Bu soru klasik KPSS formatında 'evvel'in 'sonra' yerine kullanıldığı bir örnek cümle üzerinden sorulmaktadır; doğru cevap D'dir çünkü 'yemekten evvel ellerini yıkadı' cümlesinde 'evvel' doğru kullanılmış olup soru bağlamındaki yanıltıcı seçenek olarak tasarlanmıştır.

18. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tamlama yanlışlığından kaynaklanan anlatım bozukluğu vardır?

• A) Türkiye'nin doğal güzellikleri çoktur.
• B) Kızının saçları uzamış.
• C) Şehrin tarihi meydanı restore edildi. ✓
• D) Bu güzel çiçekler bahçede açmış.
• E) Ahmet'in kalemi masanın üzerinde.

'Şehrin tarihi meydanı' tamlamasında 'tarihi' sözcüğü hem sıfat hem de isim tamlamasının parçası gibi algılanmaktadır; ancak asıl anlatım bozukluğu, zincir tamlama kullanımında ortaya çıkan belirsizliktir. KPSS sınavlarında bu tür zincirleme tamlamalarda tamlayan-tamlanan ilişkisinin karışması anlatım bozukluğu sayılır.

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çelişkili anlatım bozukluğu vardır?

• A) Bu elbise sana çok yakışmış.
• B) Öğrenciler sınav sonuçlarını bekledi.
• C) Hava bugün oldukça sıcak.
• D) Bekar olan adam dün evlendi. ✓
• E) Yağmur yağdığı hâlde şemsiye almadı.

'Bekar olan adam' ifadesi zaten evli olmayan biri anlamına gelir; bu kişinin 'evlendi' denilmesi anlatım açısından bir sorun değil, aksine doğal bir durumdur. Ancak KPSS bağlamında çelişkili anlatım için klasik örnek şudur: Soru, A-E şıklarından 'evli olduğu anlaşılan biri için bekar denmesi' gibi bir mantık çelişkisi içerenin bulunmasını ister. Bu soruda D şıkkındaki çelişki, 'bekar olan' nitelendirmesiyle 'evlendi' eyleminin bir arada sunulmasının yarattığı totolojidir; bekar birinin evlenmesi zaten beklenen bir durum olup bu nitelendirme gereksizdir (dolaylı gereksiz sözcük/çelişki).

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eksik öge anlatım bozukluğu vardır?

• A) Öğretmen tahtaya yazdı. ✓
• B) Mehmet kitabı rafta bıraktı.
• C) Çocuk parkta oynadı.
• D) Sevinçten ne yapacağını bilemiyordu.
• E) Müdür toplantıya katıldı.

'Öğretmen tahtaya yazdı' cümlesinde tahtaya 'ne' yazdığı belirtilmemiştir; cümle nesne eksikliği nedeniyle anlam belirsizliğine yol açmaktadır. 'Yazmak' fiili geçişli bir fiil olduğundan nesne gerektirmekte, nesnenin bulunmaması anlatım bozukluğu oluşturmaktadır.

21. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlam belirsizliğine yol açan anlatım bozukluğu vardır?

• A) Güzel bir film izledik.
• B) Sabah erkenden uyandım.
• C) Yaşlı kadının torununun oyuncakları kırılmış. ✓
• D) Ali okula gitti.
• E) Kapı rüzgârla kapandı.

'Yaşlı kadının torununun oyuncakları kırılmış' cümlesinde zincirleme tamlama kullanımı belirsizlik yaratmaktadır. Oyuncakların kimin olduğu (yaşlı kadının mı, torununun mu?) tam olarak anlaşılamamaktadır. Bu tür zincirleme tamlamalar KPSS'de anlam belirsizliği anlatım bozukluğu kapsamında değerlendirilir.

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem eksikliğinden kaynaklanan anlatım bozukluğu yoktur?

• A) Hem uyudu hem de dinlendi.
• B) O hem futbol oynuyor hem de yüzme.
• C) Kitabı hem aldı hem de okudu.
• D) Hem şarkı söylüyor hem de dans ediyor. ✓
• E) Hem çalışıyor hem de okul.

B şıkkında 'hem şarkı söylüyor hem de dans ediyor' cümlesinde her iki öge de yüklem içermekte ve paralel bir yapı kurulmaktadır. Diğer şıklarda ise bağlaçla bağlanan ögelerden biri yükleme sahip değildir. Örneğin A şıkkında 'yüzme' fiilsiz bırakılmıştır; D şıkkında ise 'okul' sözcüğü yüklemden yoksundur.

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'gibi' bağlacının yanlış kullanımından kaynaklanan anlatım bozukluğu vardır?

• A) Yıldız gibi parlıyordu sahnede.
• B) Aslan gibi güçlü bir sporcu.
• C) Kar gibi beyaz bir elbise giydi.
• D) Tıpkı annesine benziyor gibi davranıyor. ✓
• E) Su gibi akıcı bir anlatımı var.

'Tıpkı annesine benziyor gibi davranıyor' cümlesinde 'tıpkı' ve 'gibi' sözcükleri anlam bakımından aynı işlevi üstlenmektedir. Her ikisi de benzetme bildirmekte olup birlikte kullanılmaları gereksiz tekrar anlatım bozukluğu oluşturur. Doğrusu 'Annesine benzer şekilde davranıyor' ya da 'Tıpkı annesi gibi davranıyor' olmalıdır.

24. Aşağıdaki cümlelerden hangisi anlatım bozukluğu taşımamaktadır?

• A) Aramızda hiçbir sorun yoktur.
• B) Bu kitabı okumadan geçemezsin.
• C) Bu olaydan etkilenmemek mümkün değildir. ✓
• D) Bu sorunun cevabı yoktur hiçbir zaman.
• E) Hiçbir zaman başarısızlığa uğramamıştır.

A şıkkındaki 'Bu olaydan etkilenmemek mümkün değildir' cümlesi, çift olumsuzlama yoluyla olumlu anlam vermekte ve dil bilgisi açısından doğrudur; anlatım bozukluğu taşımaz. Diğer şıklarda ise 'hiçbir zaman' ile olumsuz yüklemin birlikte kullanılması gerekirken bazı yapılarda anlam karmaşası doğmaktadır. Bu soru bağlamında A seçeneği kurallı ve doğru yapıyı temsil etmektedir.

25. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde deyim yanlış kullanılmıştır?

• A) İşlerin yolunda gitmesine sevindi.
• B) Sınavdan önce ayakları yere basmıyordu.
• C) Bu sözler canımı yaktı.
• D) Kardeşi onun her dediğine kulak verir.
• E) Başarısı herkesi dili tutulmuş bıraktı. ✓

'Dili tutulmuş' deyimi korkudan ya da şaşkınlıktan konuşamaz hâle gelmek anlamına gelir. Ancak bu deyim, özne konumundaki kişi için kullanılır; bir nesneyi (herkesi) 'dili tutulmuş bırakmak' yapısı deyimi özgün anlamından uzaklaştırarak yanlış bir kullanım oluşturur. Doğrusu 'Başarısı karşısında herkesin dili tutuldu' olmalıdır.