TURKCE - cumle ogeleri (Bölüm 6)

1. Türkçede 'iç içe girmiş' (gömülü) cümlelerde asıl yüklem ile yan cümlenin yüklemi zaman zaman birbirinin ögesi konumuna girebilir. Aşağıdakilerin hangisinde yan cümlenin yüklemi, temel cümlenin bir ögesi değil; aksine temel cümlenin yükleminin anlamsal önkoşulu durumundadır?

• A) Eve gelince haberi öğrendi.
• B) Koşan çocuk düştü.
• C) Yazdığı roman ödül aldı.
• D) Söylediklerini kimse anlamadı.
• E) Erken kalktığı için işe yetişebildi. ✓

C seçeneğinde 'Erken kalktığı için işe yetişebildi' cümlesinde 'erken kalktığı için' yan cümlesi, temel cümlenin zarf tümlecidir. Ancak yüklemdeki 'yetişebildi' eylemi, anlam bakımından 'kalktığı' eylemini önkoşul olarak zorunlu kılar; yani yan cümlenin yüklemi gerçekleşmeden temel yüklem anlam kazanamaz. Bu yapı diğer seçeneklerden farklıdır: A ve D'de yan yapı sıfat işlevi görmekte, B'de özneyi nitelendirmekte, E'de ise yan yapı yalnızca zaman bildirmektedir.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, yapısı itibarıyla hem isim hem fiil cümlesi özelliği taşıdığından cümlenin türünü belirlemek güçleşmektedir?

• A) Anlattıkları, dinleyenleri derinden etkiledi.
• B) Hayatının en zor sınavından geçmekte olan adam sustu.
• C) Sabahın köründe yola çıkmış olmak onu yormuştu. ✓
• D) O gün herkes yorgundu.
• E) Başarı, çalışmanın ürünüdür.

D seçeneğinde 'yola çıkmış olmak onu yormuştu' cümlesinde özne konumundaki 'yola çıkmış olmak' hem bir fiilimsi grubu (eylemsi) hem de isim işlevindedir; yüklem 'yormuştu' ise çekimli fiildir. Ancak 'yola çıkmış olmak' yapısı isim cümlesi mantığıyla değerlendirildiğinde özne-yüklem ilişkisini bulanıklaştırır. Asıl güçlük, öznedeki eylemsi grubunun cümleye hem isimsi hem fiilsi bir ağırlık katmasından kaynaklanır. Bu yapı, sınıf belirlemeyi zorlaştıran özgün bir örnektir.

3. Türkçede dolaylı tümleç ile yer tamlayıcısı kavramları zaman zaman karıştırılır. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde '-e' ekiyle kurulan öge, geleneksel anlamda dolaylı tümleç değil; yüklemin zorunlu tamamlayıcısı olan bir yer tamlayıcısıdır ve bu öge cümleden çıkarıldığında yüklem anlamsız kalır?

• A) Mektup, yanlış adrese gönderildi.
• B) Soruyu öğretmene sorduk.
• C) Kitabı kütüphaneye götürdü. ✓
• D) Arkadaşıma güzel bir hediye aldım.
• E) Çocuk, annesine sarıldı.

D seçeneğinde 'kitabı kütüphaneye götürdü' cümlesinde 'kütüphaneye' ögesi '-e' ekiyle kurulmuş olmakla birlikte bir dolaylı tümleç değil, 'götürmek' eyleminin zorunlu tamamlayıcısı olan yer tamlayıcısıdır. 'Götürmek' eylemi bir varış noktası olmadan anlam kazanamaz; bu nedenle öge çıkarıldığında cümle hem dilbilgisel hem anlamsal açıdan yetersiz kalır. A, C ve E seçeneklerindeki '-e'li ögeler ise dolaylı tümleci temsil etmekte olup yüklemin tamamlayıcısı zorunlu değildir.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne ile yüklem arasında sayı uyumu bulunmamakta; ancak bu durum bir dil yanlışı değil, Türkçenin belirli bir kullanım kuralının sonucudur?

• A) Öğrenciler, sınava girdi. ✓
• B) Çocuklar koştu, büyükler oturdu.
• C) Kuşlar göç etti.
• D) Kalabalık, meydana aktı.
• E) İnsanlar gittikçe birbirinden uzaklaşıyor.

B seçeneğinde 'öğrenciler' çoğul özneye karşın yüklem 'girdi' tekil çekimdedir. Bu bir yanlış değil; Türkçede insan dışı varlıklar için tekil yüklem zorunluyken insan özneleriyle de çoğul yüklem yerine tekil yüklem kullanımı yaygın ve kabul görmüş bir kuraldır. Ancak soru, sayı uyumsuzluğunun bilinçli ve kurala dayalı olduğu yapıyı sormaktadır. Türkçede çoğul özneyle tekil yüklem kullanımı hata değil, dil ekonomisinin doğal bir sonucudur. Diğer seçeneklerde de benzer yapı vardır, fakat B bu durumu en belirgin ve sorgulanan biçimde yansıtır.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sözdizimsel açıdan yüklem konumunda görünen öge, anlambilimsel açıdan nesnenin ya da öznenin bir yüklem tümleyeni (predicative complement) işlevi görmekte; bu nedenle cümlenin ögelerini çözümlemek farklı dilbilgisi yaklaşımlarında farklı sonuç vermektedir?

• A) Onu lider seçtiler. ✓
• B) Babam mühendistir.
• C) Adam hastalandı.
• D) Hava soğudu.
• E) Çiçekler solar.

C seçeneğinde 'Onu lider seçtiler' cümlesinde 'onu' belirtili nesne, 'lider' ise geleneksel dilbilgisinde nesnenin yüklem tümleyeni (nesne yüklemi / object complement) olarak değerlendirilir. 'Lider' sözcüğü hem nesneyi niteleyen bir tümleyici hem de yüklemin bir parçası gibi işlev görür. Bu yapı bazı dilbilgisi yaklaşımlarında ayrı bir öge ('nesne tümleci'), bazılarında ise yüklemin parçası olarak ele alınır. Bu çift yorumlanabilirlik, sözdizimsel ve anlambilimsel düzlemlerin kesiştiği bir noktayı oluşturur.

6. Türkçede bazı cümleler, yüzey yapıda tek bir yüklem içermesine karşın derin yapıda birden fazla önerme barındırır. Aşağıdaki cümlelerin hangisi, tek yüklemli görünmesine rağmen derin yapıda iki ayrı olayı eş zamanlı kodlayan ve bu nedenle iki farklı özne-yüklem ilişkisi içeren bir yapıya sahiptir?

• A) Bağırarak ağladı. ✓
• B) Gülerek kapıdan içeri girdi.
• C) Çalışarak başarıya ulaştı.
• D) Akşam yemeğini yiyip uyudu.
• E) Koşarak geldi.

C seçeneğinde 'Bağırarak ağladı' cümlesi yüzey yapıda tek yüklemlidir; 'ağladı' tek çekimli eylemdir. Ancak derin yapıda hem 'bağırma' hem de 'ağlama' aynı öznenin eş zamanlı gerçekleştirdiği iki ayrı eylemdir. 'Bağırarak' zarf-fiili bağımsız bir eylem olduğundan bu yapı, tek cümle içinde iki ayrı önermeyi eş zamanlılık ilişkisiyle kodlar. A seçeneğinde ise sıralı (art arda) iki eylem vardır; eş zamanlılık yoktur. B, D ve E'de ise zarf-fiil ile asıl eylem arasında araç-amaç ya da tarz ilişkisi bulunmakta, gerçek anlamda iki bağımsız önerme eş zamanlı kodlanmamaktadır.

7. "Yorgun öğrenci sınıfta uyuya kalmış." cümlesinde yüklem hangisidir?

• A) yorgun
• B) öğrenci
• C) uyuya kalmış ✓
• D) sınıfta
• E) yorgun öğrenci

Yüklem, cümlenin ana eylemidir ve cümlenin sonunda yer alır. 'Uyuya kalmış' birleşik fiil yüklemdir. 'Yorgun öğrenci' özne (yorgun sıfatı öğrenciyi nitelendiren sıfat tamlamasıdır), 'sınıfta' ise dolaylı tümleçtir.

8. "Kitapları masanın üzerine bıraktı." cümlesinde dolaylı tümleç hangisidir?

• A) kitapları
• B) üzerine
• C) masanın
• D) bıraktı
• E) masanın üzerine ✓

Dolaylı tümleç, yükleme 'nereye, nerede, nereden, kime, kimde, kimden, neye, nede, neden' sorularından biriyle bağlanan ögedir. 'Nereye bıraktı?' sorusunun yanıtı 'masanın üzerine'dir. 'Kitapları' belirtili nesnedir (neyi bıraktı?). Özne cümlede gizlidir (o).

9. "Dün akşam çok güzel bir film izledik." cümlesinde zarf tümleci hangisidir?

• A) güzel bir film
• B) çok güzel
• C) bir film
• D) izledik
• E) dün akşam ✓

Zarf tümleci, yüklemin zamanını, yerini, niteliğini, miktarını bildiren ögedir. 'Ne zaman izledik?' sorusuna 'dün akşam' cevabı gelir, bu nedenle 'dün akşam' zaman zarfı olarak zarf tümlecidir. 'Bir film' nesnedir, 'çok güzel' ise nesneyi niteleyen sıfat öbeğidir.

10. "Hızlı koşan atlar yarışı kazandı." cümlesinde özne hangisidir?

• A) hızlı koşan atlar ✓
• B) hızlı
• C) yarışı
• D) koşan
• E) kazandı

Özne yalnızca tek bir sözcük olmak zorunda değildir; bir sözcük öbeği de özne olabilir. 'Kim kazandı?' sorusuna 'hızlı koşan atlar' cevabı gelir. Burada 'hızlı koşan' sıfat-fiil grubu 'atlar'ı nitelendirmekte, tümü birlikte özne işlevi görmektedir.

11. "Kardeşim yarın İstanbul'a gidecek." cümlesinde kaç tane cümle ögesi vardır?

• A) 1
• B) 4 ✓
• C) 2
• D) 3
• E) 5

Cümledeki ögeler şunlardır: 'kardeşim' (özne), 'yarın' (zarf tümleci – ne zaman?), 'İstanbul'a' (dolaylı tümleç – nereye?), 'gidecek' (yüklem). Toplamda 4 cümle ögesi bulunmaktadır.

12. "Sessizce odadan çıktı." cümlesinin öznesi ile ilgili ne söylenebilir?

• A) Özne 'çıktı'dır.
• B) Cümlede özne yoktur.
• C) Özne 'sessizce'dir.
• D) Cümlede gizli özne vardır. ✓
• E) Özne 'odadan'dır.

Türkçede özne cümlede açıkça belirtilmeyip yüklemin şahıs ekinden anlaşılabilir; buna gizli (örtülü) özne denir. 'Çıktı' fiilinin ekinden öznenin 'o' (3. tekil şahıs) olduğu anlaşılmaktadır. 'Sessizce' zarf tümleci, 'odadan' ise dolaylı tümleçtir.

13. "Öğretmen öğrencilere konuyu anlattı." cümlesinde dolaylı tümleç hangisidir?

• A) öğrencilere ✓
• B) öğrencilere konuyu
• C) öğretmen
• D) konuyu
• E) anlattı

'Kime anlattı?' sorusuna 'öğrencilere' cevabı gelir; bu oge '-e' yönelme hal ekini almış ve yükleme dolaylı olarak bağlanmıştır. Dolayısıyla 'öğrencilere' dolaylı tümleçtir. 'Öğretmen' özne, 'konuyu' belirtili nesnedir (neyi anlattı?).

14. "Bahçedeki çiçekler çok güzel açmış." cümlesinde yüklem kaç sözcükten oluşmaktadır?

• A) 3
• B) 2
• C) 4
• D) 1 ✓
• E) Yüklem yoktur.

Yüklem, cümlenin son ögesidir. Bu cümlede yüklem 'açmış' fiilidir ve tek bir sözcükten oluşmaktadır. 'Çok güzel' zarf tümleci (nasıl açmış?), 'bahçedeki çiçekler' ise özne görevindedir.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde isim (ad) yüklemi vardır?

• A) Kitabı masaya koydu.
• B) Koşarak eve geldi.
• C) Sınıfta güldü.
• D) Arkadaşını aradı.
• E) Hava bugün çok soğuk. ✓

İsim yüklemi, yüklemin fiil değil isim ya da sıfat olduğu durumlardır; genellikle ek fiil alır. C seçeneğinde 'soğuk' sözcüğü sıfat olup ek fiil (-tur) gizli olarak yüklem görevindedir ('soğuktur' anlamında). Diğer seçeneklerin tümünde yüklem fiil soyludur.

16. "Ali, ağabeyine mektup yazdı." cümlesinin ögeleri sırasıyla hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) dolaylı tümleç – özne – nesne – yüklem
• B) özne – dolaylı tümleç – yüklem – nesne
• C) özne – zarf tümleci – nesne – yüklem
• D) özne – dolaylı tümleç – nesne – yüklem ✓
• E) özne – nesne – dolaylı tümleç – yüklem

'Ali' özne (kim yazdı?), 'ağabeyine' dolaylı tümleç (kime yazdı? – '-e' yönelme hali), 'mektup' belirtisiz nesne (ne yazdı?), 'yazdı' yüklem. Dolayısıyla sıralama: özne – dolaylı tümleç – nesne – yüklem şeklindedir.

17. "Saatler geçtikçe hava ısındı." cümlesinde aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) 'Hava' dolaylı tümleçtir.
• B) Cümlede nesne vardır.
• C) 'Saatler geçtikçe' zarf tümleci görevindedir. ✓
• D) Cümlede zarf tümleci yoktur.
• E) 'Isındı' sözcüğü öznedir.

'Saatler geçtikçe' bir zarf-fiil (ulaç) grubudur ve yüklem olan 'ısındı' fiiline zaman bildirerek bağlanmaktadır; bu nedenle zarf tümleci görevindedir. 'Hava' öznedir. 'Isındı' yüklemdir. Cümlede nesne bulunmamaktadır çünkü 'ısınmak' geçişsiz bir fiildir.

18. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne yoktur?

• A) Kediler sütten hoşlanır.
• B) Dışarıda yağmur yağıyor. ✓
• C) Öğretmen tahtaya bir şeyler yazdı.
• D) Sabah erken uyandım.
• E) Çocuklar bahçede koşuyordu.

"Dışarıda yağmur yağıyor" cümlesinde 'yağmur' sözcüğü özne gibi görünse de bu cümle kişisiz (doğa olayı bildiren) bir cümledir. Ancak daha doğru örnek: 'Yağıyor.' cümlesi gibi düşünülmelidir. Bu seçenekler arasında öznenin en belirsiz/gizli olduğu cümle C'dir çünkü 'yağmur' eylemin kendisi değil, olayın adıdır ve cümle yapısal olarak kişisiz eylem içermektedir. Diğer cümlelerde özne açıkça bellidir.

19. "Annem bana güzel bir kazak ördü." cümlesinde altı çizili sözcükler hangi ögeleri oluşturur?

• A) Özne – yüklem
• B) Özne – nesne
• C) Özne – dolaylı tümleç ✓
• D) Dolaylı tümleç – nesne
• E) Özne – zarf tümleci

'Annem' sorusu 'kim?' ile bulunur → öznedir. 'Bana' sorusu 'kime?' ile bulunur, yönelme hâli eki almıştır → dolaylı tümleçtir. 'Güzel bir kazak' ise belirtisiz nesnedir. Dolayısıyla 'annem' özne, 'bana' dolaylı tümleçtir.

20. "Sınıftaki öğrenciler sınavda çok zorlandı." cümlesinde yüklem hangisidir?

• A) Çok
• B) Zorlandı ✓
• C) Sınavda
• D) Sınıftaki
• E) Öğrenciler

Yüklem, cümlede işi, oluşu veya durumu bildiren ve çekimli eylem ya da ek eylem almış ad soylu sözcük olan ögedir. Cümlede 'ne yaptı?' sorusuna cevap veren sözcük 'zorlandı'dır. Bu sözcük çekimli eylem olduğundan yüklemdir.

21. "Dün sabah markete yürüyerek gittim." cümlesinde kaç tane zarf tümleci vardır?

• A) 2 ✓
• B) 3
• C) 1
• D) Hiç yok
• E) 4

Zarf tümleçleri, yüklemin zaman, yer-yön, miktar, durum gibi özelliklerini belirten ögelerdir. 'Dün sabah' zaman zarfı olarak tek bir zarf tümleci oluşturur (zaman); 'yürüyerek' ise durum zarfı olarak ikinci bir zarf tümlecidir. 'Markete' ise yönelme hâl eki almış dolaylı tümleçtir. Dolayısıyla cümlede 2 zarf tümleci vardır.

22. "Yorgun düşen işçiler fabrikadan erken çıktı." cümlesinde özne hangisidir?

• A) Düşen işçiler
• B) Fabrikadan
• C) Yorgun düşen işçiler ✓
• D) Yorgun
• E) Erken

'Kim çıktı?' sorusuna 'yorgun düşen işçiler' cevabı verir. Özne, yüklemi gerçekleştiren kişi ya da varlıktır. Burada 'yorgun düşen' sıfat-fiil grubu 'işçiler' sözcüğünü nitelediğinden tamamı birlikte özneyi oluşturur.

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dolaylı tümleç bulunmamaktadır?

• A) Sabahları parka gider.
• B) Annesine mektup yazdı.
• C) Hızlı koşarak birinci oldu. ✓
• D) Kitabı rafa koydu.
• E) Okula geç kaldı.

Dolaylı tümleç, yönelme (-e), bulunma (-de) veya ayrılma (-den) hâl eklerinden birini almış sözcüklerin oluşturduğu ögedir. A'da 'rafa' (-a), B'de 'parka' (-a), C'de 'annesine' (-e), E'de 'okula' (-a) dolaylı tümleçtir. D'de ise 'hızlı koşarak' bir durum zarfıdır, dolaylı tümleç yoktur.

24. "Bu şehirde yıllarca yaşadım." cümlesinin ögelerini doğru sıralayanı bulunuz.

• A) Özne – nesne – zarf tümleci – yüklem
• B) Dolaylı tümleç – nesne – yüklem
• C) Özne – dolaylı tümleç – zarf tümleci – yüklem
• D) Dolaylı tümleç – zarf tümleci – yüklem ✓
• E) Zarf tümleci – dolaylı tümleç – özne – yüklem

Cümlenin öznesi gizlidir (ben). 'Bu şehirde' bulunma hâli (-de) almış dolaylı tümleçtir. 'Yıllarca' zaman zarfı olduğundan zarf tümlecidir. 'Yaşadım' ise yüklemdir. Gizli özne cümle ögesi sayılırken şıklarda görünmediğinden en doğru sıralama C seçeneğidir.

25. "Çocuk, annesinin verdiği elmayı büyük bir iştahla yedi." cümlesinde nesne hangisidir?

• A) Annesinin verdiği elmayı ✓
• B) Çocuk
• C) Büyük bir iştahla
• D) Yedi
• E) Annesinin

'Neyi yedi?' sorusuna 'annesinin verdiği elmayı' cevabı verilir. Bu sözcük öbeği belirtme hâl eki (-yı) almış olup belirtili nesnedir. 'Büyük bir iştahla' ise durum bildiren zarf tümlecidir.