TURKCE - cumlede anlam (Bölüm 6)

1. Aşağıdaki cümlelerden hangisi, diğerleriyle anlam ilişkisi kurulmaksızın tek başına değerlendirildiğinde birden fazla yoruma açık değildir?

• A) Bütün öğrenciler sınava girmedi.
• B) Onu görmek istemiyorum.
• C) Kapıyı açık bıraktılar.
• D) Sabah erken uyandı. ✓
• E) Soruyu herkes yanıtlayamaz.

'Sabah erken uyandı.' cümlesi anlam bakımından tek yorumludur: özne sabah vakti erken saatte uyanmıştır. Diğer cümleler çok anlamlıdır: A, 'görmek istememe'nin nedenini ve nesnesini belirsiz bırakır; B, 'hiçbirinin girmediği mi yoksa bir kısmının girmediği mi' sorusunu açık bırakır (belirsizlik sınır sorunu); C, kasıtlı mı yoksa unutarak mı olduğu belirsizdir; E, 'herkes yanıtlayamaz' hem 'kimse yanıtlayamaz' hem de 'herkes yanıtlayabilir' anlamına gelebilir.

2. "Onun sessizliği, söylenmiş binlerce sözden daha gürültülüydü." Bu cümlenin yapısında aşağıdakilerden hangisi yoktur?

• A) Üçüncü tekil kişiye gönderme
• B) Somuttan soyuta geçiş ✓
• C) Abartma (mübalağa)
• D) Niteleme sıfatı
• E) Karşıtlığa dayalı anlam kurma

Cümlede 'gürültülü' niteleme sıfatı (A) vardır. 'Binlerce sözden daha gürültülü' abartma (B) içermektedir. 'Sessizlik' ile 'gürültü' karşıt kavramlar üzerine anlam kurulmaktadır (C). 'Onun' ifadesi üçüncü tekil kişiye gönderme (E) yapmaktadır. Ancak cümlede soyuttan somuta geçiş söz konusudur ('sessizlik' soyutken 'gürültü' somuta yakındır), somuttan soyuta geçiş (D) değil; dolayısıyla D seçeneğindeki öge cümlede yoktur.

3. Bir eleştirmen, bir roman hakkında şunları söylüyor: "Yazar, karakterlerin iç dünyasını o denli derinden işlemiş ki okuyucu, sayfa sayfa ilerlerken kendini değil karakteri sorgulamaya başlıyor." Bu değerlendirmeye göre romanın temel başarısı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Karakterlerin gerçek hayattan alınmış olması
• B) Okuyucunun karakterle özdeşleşerek kendini sorgulamasını sağlaması ✓
• C) Olayların okuyucuda merak uyandıracak biçimde sıralanması
• D) Psikolojik çözümlemelerin bilimsel bir temele oturtulması
• E) Kurgunun okuyucuyu kendi yerine başkasını yargılamaya yönlendirmesi

Eleştirmenin ifadesinde kritik nokta şudur: okuyucu 'kendini değil karakteri sorgulamaya başlıyor.' Bu, okuyucunun karakterle o kadar güçlü özdeşleştiğini; karakterin sorgulanmasının aslında dolaylı olarak okuyucunun kendi iç dünyasını sorgulamasına dönüştüğünü anlatmaktadır. Yani C şıkkı, bu dolaylı özdeşleşme mekanizmasını doğru biçimde açıklamaktadır. B şıkkı ise tam tersini, yani okuyucunun kendini değil başkasını yargıladığını söylemektedir ki bu yüzeysel bir okumadır.

4. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde zaman zarfı, eylemin gerçekleşme zamanını değil eylemin niteliğini belirtmektedir?

• A) Yarın bu saatte uçakta olacağım.
• B) Sabahları düzenli yürüyüş yapar.
• C) Dün bütün gün çalıştı.
• D) Geçen yıl bu evi aldılar.
• E) Aniden fırlayıp kapıya koştu. ✓

'Aniden fırlayıp kapıya koştu.' cümlesinde 'aniden' sözcüğü, eylemin ne zaman gerçekleştiğini değil nasıl gerçekleştiğini, yani eylemin niteliğini (hızlı, beklenmedik biçimde) belirtmektedir; bu nedenle işlevsel olarak zarf-fiil niteleyicisi gibi davranmaktadır. A, C ve E'de zaman zarfları (dün, yarın, geçen yıl) eylemin gerçekleştiği zamanı belirtir. D'de 'sabahları' hem zamanı hem alışkanlığı belirtse de eylemin niteliği değil dilimi söz konusudur.

5. Aşağıdaki cümleler anlamca incelendiğinde hangisinin diğerlerinden farklı bir ilişki içerdiği görülür?

• A) Bugünün işini yarına bırakma. ✓
• B) Kitap okuyan insan bilge olur.
• C) Çalışmadan başarıya ulaşılmaz.
• D) Erken kalkan yol alır.
• E) Çok konuşan az iş yapar.

A, B, D ve E seçenekleri 'neden-sonuç' ya da 'koşul-sonuç' ilişkisi içeren cümlelerdir; birinin varlığı ya da yokluğu bir sonucu doğurmaktadır. C seçeneği ise bir 'uyarı/emir' bildiren cümledir; herhangi bir neden-sonuç bağı kurmak yerine doğrudan bir tavsiye vermektedir.

6. 'Ahmet, söylediği sözlerden kısa süre sonra döndü.' cümlesinde 'sözünden dönmek' deyimiyle anlatılmak istenen nedir?

• A) Konuşmayı geri almak
• B) Söylediği karardan vazgeçmek ✓
• C) Söylediği şeyi inkâr etmek
• D) Verdiği sözü unutmak
• E) Söylediklerini başkasına anlatmak

'Sözünden dönmek' deyimi, kişinin daha önce söylediği, vaat ettiği ya da karar verdiği şeyden vazgeçmesi anlamına gelir. Bu seçenekte en doğru karşılık C seçeneğidir. 'Unutmak' ya da 'inkâr etmek' farklı anlamlara işaret ettiğinden diğer seçenekler doğru değildir.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir 'abartma (mübalağa)' söz konusudur?

• A) Arkadaşım bana güzel bir hediye aldı.
• B) Marketten ekmek ve süt aldım.
• C) Sabahları erken kalkmayı seviyorum.
• D) Bu kitabı iki günde okudum.
• E) Seni görmek için dağları aştım, denizleri geçtim. ✓

B seçeneğinde 'dağları aştım, denizleri geçtim' ifadesi gerçekte yaşanması pek mümkün olmayan ya da olduğundan çok daha büyük gösterilen bir durumu anlatmaktadır. Bu durum edebiyatta 'mübalağa (abartma)' olarak adlandırılır. Diğer seçeneklerde gerçekçi ve olağan ifadeler bulunmaktadır.

8. Aşağıdaki cümlelerden hangisi 'kesin bir yargı' bildirmektedir?

• A) Galiba toplantı iptal edildi.
• B) Sanırım yarın hava güzel olacak.
• C) Belki bu yol daha kısa olabilir.
• D) Su, 100 derecede kaynar. ✓
• E) Bu işi tamamlamış olabilirsiniz.

C seçeneğindeki 'Su, 100 derecede kaynar.' cümlesi bilimsel bir gerçeği ifade etmekte ve kesin bir yargı bildirmektedir. A seçeneğinde 'belki', B'de 'sanırım', D'de 'olabilir', E'de 'galiba' kelimeleri olasılık, tahmin ya da şüphe bildirdiğinden bu cümleler kesin yargı içermez.

9. 'Ne kadar erken kalksan da geç kalacaksın.' cümlesinde aşağıdakilerden hangisi anlatılmak istenmiştir?

• A) Erken kalkmak hiçbir işe yaramamaktadır.
• B) Geç kalmamak için erken kalkılmalıdır.
• C) Erken kalkan işlerini zamanında bitirir.
• D) Ne yapılırsa yapılsın sonuç değişmeyecektir. ✓
• E) Kalkış saati gecikmenin nedenidir.

'Ne kadar erken kalksan da geç kalacaksın.' cümlesindeki 'ne kadar... da' yapısı bir koşulun hiçbir şeyi değiştirmeyeceğini anlatır. Yani ne yapılırsa yapılsın, hangi önlem alınırsa alınsın sonuç aynı olacaktır. Bu nedenle doğru yanıt B seçeneğidir.

10. 'Kitaplarını aldı gitti.' cümlesinde 'gitmek' fiilinin cümleye kattığı ek anlam nedir?

• A) Hareketin tekrarlandığını anlatır.
• B) Hareketin plansız gerçekleştiğini ifade eder.
• C) Hareketin zorla yapıldığını belirtir.
• D) Hareketin kesin ve geri dönüşsüz olduğunu vurgular. ✓
• E) Hareketin yavaş gerçekleştiğini anlatır.

'Aldı gitti' yapısında 'gitmek' yardımcı fiil işleviyle kullanılmış ve eylemin kesin, geri dönüşsüz ve tamamlanmış biçimde gerçekleştiğini vurgulamıştır. Bu tür yapılar Türkçede eylemin kalıcı ve kararlı bir şekilde sonuçlandığını anlatmak için kullanılır.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'zaman' anlamı taşıyan bir sözcük yoktur?

• A) Kitabı masanın üzerine koydum. ✓
• B) Şimdi ne yapmamı istersin?
• C) Çocukken çok yaramazdım.
• D) Dün gece çok güzel bir rüya gördüm.
• E) Yarın seni arayacağım.

A seçeneğinde 'çocukken', B'de 'yarın', C'de 'şimdi', E'de 'dün gece' zaman anlamı taşıyan sözcüklerdir. D seçeneğinde ise 'masanın üzerine' yer/yön bildiren bir sözcük öbeği yer almaktadır; cümlede herhangi bir zaman anlamı taşıyan sözcük bulunmamaktadır.

12. 'Bu işi sen de yapabilirdin.' cümlesinde 'de' sözcüğünün işlevi nedir?

• A) Neden-sonuç ilişkisi kurar.
• B) Koşul bildirir.
• C) Pekiştirme görevi üstlenir.
• D) Dahil etme ve vurgu bildirir. ✓
• E) Karşıtlık anlamı katar.

'de/da' bağlacı bu cümlede 'sen' sözcüğüyle birlikte kullanılmış ve özneyi başka bir kişiyle birlikte değerlendirme, yani 'dahil etme ve vurgulama' işlevi görmektedir. Cümlede 'sen de' ifadesi 'başkaları gibi sen de' anlamını taşımakta, kişiyi bir gruba ya da duruma katmaktadır.

13. Aşağıdaki atasözlerinden hangisi 'sabırlı olmanın erdemine' vurgu yapar?

• A) Komşu komşunun külüne muhtaçtır.
• B) Dost başa, düşman kazığa bakar.
• C) Damlaya damlaya göl olur. ✓
• D) İt ürür, kervan yürür.
• E) Sakla samanı, gelir zamanı.

'Damlaya damlaya göl olur.' atasözü, küçük çabaların zamanla büyük sonuçlara ulaştıracağını anlatır; bu da sabır ve kararlılığın erdemini vurgular. B'de eleştirilere aldırış etmemek, C'de ilerisini düşünmek, D'de komşuluk ilişkileri, E'de ise dostluk ve düşmanlık ele alınmaktadır.

14. 'Konuşurken sözcükleri dikkatli seçmeli.' cümlesinde anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yabancı sözcüklerden kaçınılmalıdır.
• B) Konuşma hızına dikkat edilmelidir.
• C) Söylenen sözlerin etkisinin farkında olunmalıdır. ✓
• D) Konuşmak yerine yazmayı tercih etmek gerekir.
• E) İnsanlar çok az konuşmalıdır.

'Sözcükleri dikkatli seçmek' ifadesi, konuşurken kullanılan kelimelerin karşı taraf üzerindeki etkisi göz önünde bulundurularak özenli bir dil kullanılması gerektiği anlamına gelir. Bu da sözlerin gücünün ve sonuçlarının farkında olmakla doğrudan ilgilidir; dolayısıyla doğru yanıt C'dir.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'koşul-sonuç' ilişkisi vardır?

• A) Ne kitap okudu ne de ders çalıştı.
• B) Erken yatarsan dinlenmiş kalkarsın. ✓
• C) Hava soğuktu ve palto giydim.
• D) Hem çalıştı hem de uyudu.
• E) Yağmur yağdı, sokaklar ıslandı.

C seçeneğindeki 'erken yatarsan... kalkarsın' yapısı, bir koşulun (erken yatmak) gerçekleşmesi durumunda ortaya çıkacak sonucu (dinlenmiş kalkmak) bildirmektedir. Bu 'koşul-sonuç' ilişkisidir. A'da art arda gerçekleşen iki olay (neden-sonuç), B ve D'de birliktelik, E'de olumsuzluk anlamı taşıyan bağlaçlar söz konusudur.

16. 'Eli açık biri olduğu için çevresinde hep sevildi.' cümlesinde 'eli açık' sözüyle anlatılmak istenen nedir?

• A) Çok çalışan ve üretken olan
• B) Fiziksel olarak güçlü olan
• C) Cömert ve paylaşımcı olan ✓
• D) Ellerini sık sık yıkayan
• E) Dürüst ve şeffaf davranan

'Eli açık' deyimi Türkçede sahip olduklarını başkalarıyla paylaşmaktan çekinmeyen, cömert davranan kişileri tanımlamak için kullanılır. Cümlede de kişinin bu özelliği sayesinde çevresince sevildiği anlatılmaktadır. Doğru yanıt C'dir.

17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'geçmek' fiili 'bir durumdan başka bir duruma girmek' anlamında kullanılmıştır?

• A) Yolun karşısına geçmek için köprüyü kullandı.
• B) Trenin penceresinden manzara süratle geçiyordu.
• C) Bu yaz tatilini Antalya'da geçirmeyi planlıyor.
• D) Babası ona geçen ay yeni bir bisiklet aldı.
• E) Sınav sonuçları açıklanınca büyük bir sevince geçti. ✓

'Büyük bir sevince geçti' ifadesinde kişi bir ruh hâlinden başka bir ruh hâline girmiştir; bu da 'bir durumdan başka bir duruma girmek' anlamına karşılık gelir. Diğer seçeneklerde sırasıyla yer değiştirme, zaman harcama, hızla gitme ve geçmiş zaman anlamları kullanılmıştır.

18. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük mecaz anlamıyla kullanılmıştır? (Altı çizili sözcük büyük harfle gösterilmiştir.)

• A) Toplantıda söylediği sözler herkesi YIKTI. ✓
• B) Bahçedeki AĞAÇLAR sonbaharda yapraklarını döktü.
• C) Marketten aldığı SUT bozulmuş çıktı.
• D) Annem her sabah ÇAYI demlenmeye bırakır.
• E) Çocuk okula gitmek için ERKEN uyandı.

'Yıktı' sözcüğü temel anlamıyla bir yapıyı yerle bir etmek demektir; ancak bu cümlede söylenen sözlerin insanları şaşkına çevirdiği, derinden etkilediği anlatılmaktadır. Bu kullanım mecaz anlamdır. Diğer seçeneklerdeki sözcükler gerçek anlamlarıyla kullanılmıştır.

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'kesmek' fiili 'bir şeyi sona erdirmek' anlamında kullanılmıştır?

• A) Bıçakla ekmek keserken elini kesti.
• B) Müzisyen konserde müziği aniden kesti. ✓
• C) Marangoz tahtayı ikiye kesti.
• D) Kasap eti ince ince kesti.
• E) Berber saçını makasla kesti.

'Müziği aniden kesti' ifadesinde müzik çalmayı sona erdirme, durdurma söz konusudur. Bu, 'bir şeyi sona erdirmek' anlamına karşılık gelir. Diğer seçeneklerin tamamında 'kesmek' fiili bölme, yarma, ayırma gibi temel anlamlarında kullanılmıştır.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem olumlu hem de olumsuz anlam bir arada verilmektedir?

• A) Sınava çalışmadı, bu yüzden başaramadı.
• B) Arkadaşına yardım etmek istedi, hemen koştu.
• C) Kitabı severek okudu ama bitiremedi. ✓
• D) Bugün hava çok güzel ve sıcaktı.
• E) Tatile gidecekti fakat vazgeçmedi.

A seçeneğinde 'severek okudu' olumlu, 'bitiremedi' olumsuz bir durum bildirmektedir. Böylece cümlede hem olumlu hem olumsuz anlam bir arada yer almaktadır. Diğer seçeneklerde ya yalnızca olumlu ya da yalnızca olumsuz anlam bulunmaktadır; E seçeneğindeki 'vazgeçmedi' çift olumsuz yapısı farklı bir anlam taşır.

21. Aşağıdaki cümlelerden hangisi 'dolaylı anlatım' (aktarma cümle) örneğidir?

• A) Yarın gelmemesi mümkün değildi.
• B) Yarın gelmeyebilirdi.
• C) Yarın gelip gelmeyeceği belliydi.
• D) 'Yarın gelmeyeceğim.' dedi.
• E) Yarın gelmeyeceğini söyledi. ✓

Dolaylı anlatımda başkasının söyledikleri, tırnak işareti kullanılmadan cümle yapısı içinde aktarılır. B seçeneğinde konuşanın sözleri '-dığını söyledi' kalıbıyla cümleye dönüştürülmüş, doğrudan aktarım yapılmamıştır. A seçeneği ise doğrudan (direkt) anlatım örneğidir.

22. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde 'zaman' anlamı taşıyan bir sözcük öbeği vardır?

• A) Bahçedeki çiçekler rüzgârla birlikte sallandı.
• B) Çocuklar sınıfın en arka sırasına oturdu.
• C) Annem mutfakta akşam yemeği hazırlıyordu.
• D) Güneş battıktan sonra hava hızla soğudu. ✓
• E) Kapının önünde uzun boylu bir adam duruyordu.

'Güneş battıktan sonra' ifadesi, belirli bir olayın gerçekleştiği zaman dilimini bildiren bir zaman zarfı görevindedir. Bu öbek cümleye zaman anlamı katmaktadır. Diğer seçeneklerde yer (A, D), beraberlik (C) ve eylem bildirme (E) anlamları ön plandadır.

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir koşul anlamı vardır?

• A) Erken yatarsan sabah dinç uyanırsın. ✓
• B) Müzik dinlemekten hoşlanır.
• C) Kitabı bitirince arkadaşına verdi.
• D) Dışarıda çok soğuk olduğu için eve döndü.
• E) Dün gece çok yağmur yağdı.

Koşul cümlesinde bir şeyin gerçekleşmesi başka bir şeyin gerçekleşmesine bağlıdır. B seçeneğinde 'erken yatarsan' koşulu sağlanırsa 'dinç uyanırsın' sonucu elde edilir. '-sa/-se' eki koşul anlamının en belirgin göstergesidir. A seçeneğinde neden-sonuç, D seçeneğinde ise sıralama anlamı bulunmaktadır.

24. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde 'pekiştirme' anlamı taşıyan bir kullanım vardır?

• A) Sanırım yarın yağmur yağacak.
• B) Belirli bir miktar para biriktirdi.
• C) Biraz yoruldum, oturmam gerekiyor.
• D) Bu elbise çok ama çok pahalıydı. ✓
• E) Belki akşama kadar dönerim.

'Çok ama çok' yapısı, bir sıfatı tekrarlayarak anlamı güçlendirmek ve pekiştirmek için kullanılmaktadır. Bu tür tekrar yapıları Türkçede pekiştirme amacıyla başvurulan yaygın bir anlatım biçimidir. Diğer seçeneklerde kesinlik dışı tahmin (C, D), olağan derece belirtme (A, E) anlamları söz konusudur.

25. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'küçümseme' anlamı vardır?

• A) Onun yaptığı iş gerçekten takdire değerdi.
• B) Arkadaşı ona büyük destek oldu.
• C) Sınavda oldukça başarılı bir sonuç elde etti.
• D) Bu kadar basit bir soruyu bile çözemedi. ✓
• E) Öğretmeni çalışkanlığından dolayı onu övdü.

'Bu kadar basit bir soruyu bile çözemedi' cümlesinde 'bu kadar basit' ifadesi soruyu önemsizleştirmekte, kişinin bunu başaramaması ise onu küçük düşürmektedir. Cümle bütünü küçümseme anlamı taşımaktadır. Diğer seçeneklerde övme, destek ve takdir anlamları bulunmaktadır.