TURKCE - deyim ve atasozleri (Bölüm 6)

1. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde verilen iki atasözü anlam bakımından birbirini tamamlamakta, aralarında bir çelişki bulunmamaktadır?

• A) 'Söz gümüşse sükût altındır.' – 'Konuşmak gümüş, susmak altındır.'
• B) 'Bir elin nesi var, iki elin sesi var.' – 'Az adam çok iş başaramaz.'
• C) 'Körle yatan şaşı kalkar.' – 'Üzüm üzüme baka baka kararır.' ✓
• D) 'Acele işe şeytan karışır.' – 'Vakit nakittir.'
• E) 'Çok bilen çok yanılır.' – 'Bilgi güçtür.'

A'da acele etme ile vakti iyi kullan mesajları çelişir. B'de iki atasözü birbirini destekler gibi görünse de 'Az adam çok iş başaramaz.' ifadesi özgün bir atasözü değildir ve anlam kayması yaratır. C'deki iki atasözü aslında aynı atasözünün iki farklı dile getirilişidir, bu yüzden 'tamamlama' değil 'tekrar' söz konusudur. D'de bilginin hem yanıltıcı hem güçlendirici olduğu söylenmekte, bu çelişkiyi 'tamamlama' saymak tartışmalıdır. E seçeneğinde ise her iki atasözü de kötü/olumsuz ortamın ya da çevrenin kişiyi olumsuz etkileyeceği ortak temasını farklı imgelerle ifade eder; anlam bakımından birbirini tamamlarlar.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili iki deyim arasında anlam ilişkisi kurulamamaktadır?

• A) Patron, toplantıda çalışanlara önce göz dağı verdi; ardından hepsinin gönlünü almaya çalıştı.
• B) Siyasetçi, seçim öncesi halka köprüler vaat etti; seçimden sonra ise bu sözleri söylemiş olmaktan bile tüy dikti. ✓
• C) Tartışmada geri adım atmayan avukat önce dişini sıktı, ardından altından kalkamayacağı bir duruma gelince pes etti.
• D) Uzun süre kuyruğa giren müşteri, sırası gelince dili dolaştı; sonra lafı döndürüp dolaştırarak istediğini söyledi.
• E) Eleştirilen romancı, önce kulağına küpe etmesi gereken önerileri hiçe saydı; sonunda pişman olarak dört elle sarıldı bu önerilere.

'Köprüler vaat etmek' gerçekleştirilemeyecek büyük sözler vermek anlamına gelir. 'Tüy dikmek' ise bir şeyi yapmaktan ya da söylemiş olmaktan utanmak, mahcup olmak anlamındadır. Bu iki deyim arasında neden-sonuç ya da karşıtlık ilişkisi kurulabilir gibi görünse de 'vaat etmek' eylemi sonrasında utanma beklenirken 'tüy dikmek' söylemiş olmaktan utanmayı ifade eder; bu çelişkili kullanım cümle içinde anlam bütünlüğünü bozmaktadır. Diğer seçeneklerde deyimler arasında mantıklı bir ardışıklık ya da nedensellik ilişkisi kurulabilmektedir.

3. Aşağıdaki parçada boş bırakılan yere, anlam bütünlüğünü en iyi sağlayan atasözü hangisidir? 'Deneyimli mimar, genç meslektaşına projenin teknik detaylarını anlatırken şöyle dedi: "Bütçe hesabını yaparken her kalemi tek tek incele. Küçük gider kalemlerini görmezden gelme; bunlar zamanla birikerek dev bir rakam oluşturur. ______"'

• A) Ağaç yaşken eğilir.
• B) Hesapsız iş başa bela açar.
• C) Az tamah çok ziyan getirir.
• D) Damlaya damlaya göl olur. ✓
• E) Küçük balık büyük balığı yutar.

'Damlaya damlaya göl olur.' atasözü, küçük şeylerin birikerek büyük bir sonuç doğurduğunu ifade eder. Parçada küçük gider kalemlerinin zamanla büyük bir rakam oluşturduğu vurgulanmaktadır; bu anlam doğrudan bu atasözüyle örtüşür. A seçeneği esneklik ve öğrenmeyle ilgilidir. C seçeneği hesapsız davranmayı eleştirir ama birikimsel etkiyi anlatmaz. D seçeneği açgözlülükle ilgilidir. E seçeneği ise güçlü olanın zayıfı ezmesiyle ilgilidir.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde deyim, mecaz anlamından sıyrılarak gerçek (temel) anlamında kullanılmıştır?

• A) Yıllardır biriktirdiği parayı kaybeden yaşlı kadın, acısını içine gömdü.
• B) Patron, eleştirilerini iletmek için asistanını çağırdı; asistan da bunları sindiremeyerek odadan çıktı.
• C) Tartışma sırasında sözleri üst üste gelen iki arkadaş, birbirinin ağzından laf aldı.
• D) Mahkeme salonunda sanığa gözlerini dikerek bakan hâkim, uzun süre hiç konuşmadı.
• E) Komşularla olan anlaşmazlıkta taraf olmak istemeyen Adam, iki tarafın arasına girdi. ✓

C seçeneğinde 'iki tarafın arasına girmek' ifadesi gerçek anlamda kullanılmıştır: kişi fiziksel olarak iki tarafın arasındaki konuma girmiştir. Oysa 'arasına girmek' deyimsel kullanımda iki kişi ya da grubu birbirine düşürmek ya da aralarını açmak anlamı taşır. Burada bağlamdan fiziksel anlamın kastedildiği açıkça anlaşılmaktadır. Diğer seçeneklerde ise deyimler mecaz anlamlarıyla kullanılmıştır: 'sindiremedi' (kabullenemedi), 'acısını içine gömdü' (bastırdı), 'ağzından laf aldı' (konuşturmak).

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, atasözünün verildiği bağlamla anlam uyuşmazlığı yoktur?

• A) Yıllarca çalışıp ev alan kişi için 'Ter dökmeden para kazanılmaz.' atasözü kullanıldı.
• B) Bir konuda çok aceleci davrandığı için başarısız olan kişiye 'Sabırla koruk helva olur.' yerine 'Acele giden ecele gider.' atasözü söylendi.
• C) Uzun süre birlikte çalıştıkları için birbirini çok iyi tanıyan iki meslektaş için 'Ciğeri beş para etmez.' atasözü kullanıldı.
• D) Sürekli işyeri değiştirip hep yeni başlangıçlar yapan biri için 'Armut piş ağzıma düş.' atasözü söylendi.
• E) İş hayatında yıllarca çok zahmet çekmiş olan biri için 'Emek olmadan yemek olmaz.' atasözü kullanıldı. ✓

D seçeneğinde 'Emek olmadan yemek olmaz.' atasözü, emek harcamadan kazanç elde edilemeyeceğini anlatır ve yıllarca çok zahmet çekmiş biri için kullanıldığında anlam uyuşmazlığı yoktur; aksine tam olarak yerine oturur. A seçeneğinde atasözü doğrudur ama 'Ter dökmeden para kazanılmaz.' özgün bir atasözü değildir. B seçeneğinde 'Armut piş ağzıma düş.' tembelliği yererken bağlam çalışkan birini anlatır, uyuşmazlık vardır. C seçeneğinde 'Ciğeri beş para etmez.' değersizliği anlatır, iş arkadaşlığı bağlamıyla örtüşmez. E seçeneğindeki kullanım doğru görünse de 'Sabırla koruk helva olur.' ile karşılaştırma yapılması analizi karmaşıklaştırır.

6. Aşağıdaki parçada anlam akışına göre numaralanmış boşluklara sırasıyla hangi deyim ve atasözü getirilmelidir? 'Ahmet Bey, yıllarca emek verdiği şirketten herhangi bir kıdem tazminatı almadan çıkarılınca (I)___. Yakın çevresindekiler onu teselli etmeye çalışırken en yaşlı meslektaşı şu sözü söyledi: (II)___'

• A) (I) kan ağladı – (II) Mum dibine ışık vermez.
• B) (I) dili tutuldu – (II) Kimse malını dağa taşa bağışlamaz.
• C) (I) içi sızladı – (II) Sabreden derviş muradına ermiş. ✓
• D) (I) eli böğründe kaldı – (II) Benden iyisini Allah göstersin.
• E) (I) yüreği ezildi – (II) Taşıma su ile değirmen dönmez.

'İçi sızladı' deyimi derin bir üzüntü ve acı duymak anlamına gelir; haksızlığa uğrayan ve büyük emek kaybeden Ahmet Bey için son derece uygun bir ifadedir. 'Sabreden derviş muradına ermiş.' atasözü ise sabredenin sonunda isteğine kavuşacağını anlatır ve teselli bağlamında yaşlı bir meslektaşın söyleyeceği öğüt niteliğinde mükemmel bir şekilde yerine oturur. Diğer seçeneklerde ya deyim bağlamla örtüşmez (A'da 'kan ağlamak' aşırı bir ifadedir, D'de 'dili tutulmak' şaşkınlığı anlatır) ya da atasözü yanlış mesaj verir (C'de 'Taşıma su ile değirmen dönmez.' sürdürülebilirlikle ilgilidir, E'de ise atasözü beddua niteliğindedir).

7. "Göz gezdirmek" deyiminin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Bir şeye kısaca ve hızlıca bakmak ✓
• B) Bir şeye dikkatlice ve uzun süre bakmak
• C) Bir şeyi hayranlıkla seyretmek
• D) Bir şeyi merakla incelemek
• E) Bir şeyi görmezden gelmek

"Göz gezdirmek" deyimi, bir şeye hızlıca ve yüzeysel biçimde bakmak anlamına gelir. Örneğin 'Gazeteye göz gezdirdi' cümlesinde gazeteyi baştan sona ayrıntılı okumak değil, kısaca göz atmak kastedilmektedir.

8. "Dayanıklı olmak, zorluklara göğüs germek" anlamına gelen atasözü hangisidir?

• A) Dost kara günde belli olur.
• B) Ağaç yaşken eğilir.
• C) İt ürür, kervan yürür.
• D) Yiğit düştüğü yerden kalkar. ✓
• E) Taşıma su ile değirmen dönmez.

"Yiğit düştüğü yerden kalkar" atasözü, cesaretli ve güçlü kişilerin başarısızlık ya da zorluklardan yılmayıp tekrar ayağa kalktığını anlatır. Bu nedenle dayanıklılık ve mücadele azmiyle doğrudan ilişkilidir.

9. "Eli açık" deyimiyle anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Çok çalışkan olan
• B) Cömert, eli sıkı olmayan ✓
• C) Becerikli ve yetenekli olan
• D) Dürüst ve güvenilir olan
• E) Herkese yardım etmeye hazır olan

"Eli açık" deyimi, parasını ve sahip olduklarını başkalarıyla kolayca paylaşan, cömert kişiler için kullanılır. Bunun zıddı "eli sıkı" deyimidir; eli sıkı kişi ise cimri demektir.

10. Aşağıdaki atasözlerinden hangisi "acele karar vermenin zararlı olduğunu" vurgular?

• A) Acele giden ecele gider. ✓
• B) Vakit nakittir.
• C) Bugünün işini yarına bırakma.
• D) İşleyen demir ışıldar.
• E) Erken kalkan yol alır.

"Acele giden ecele gider" atasözü, çok hızlı ve düşünmeden hareket etmenin tehlikeli sonuçlar doğurabileceğini anlatır. Burada "ecele gitmek" ölmek ya da büyük zarar görmek anlamında mecazi olarak kullanılmıştır.

11. "Kılı kırk yarmak" deyimi hangi anlama gelmektedir?

• A) Çok yorulmak ve tükenmek
• B) Bir işi yavaş ve tembelce yapmak
• C) Bir şeyi gizlice yapmak
• D) Bir işten vazgeçmek
• E) Bir konuyu gereğinden fazla ince eleyip sık dokumak ✓

"Kılı kırk yarmak", bir konuyu ya da işi gereksiz yere çok ayrıntılı biçimde incelemek, her şeyi titizlikle sorgulamak anlamına gelir. Çok titiz ve aşırı dikkatli davranan kişiler için kullanılır.

12. "Dost kara günde belli olur" atasözüyle anlatılmak istenen düşünce hangisidir?

• A) Bir insanın değeri zor zamanlarda ortaya çıkar. ✓
• B) Kötü günler dostluğu bitirir.
• C) Gerçek dostlar her zaman yanımızda olur.
• D) Dostluk kurmak için güzel günleri beklemek gerekir.
• E) İnsanlar yalnız kaldıklarında dost edinebilir.

"Dost kara günde belli olur" atasözü, gerçek anlamda dost olan kişilerin iyi günde değil, sıkıntılı ve zor zamanlarda yanımızda durduğunu ifade eder. Asıl dostluğun zorlu anlarda sınandığını vurgular.

13. "Ağzı sıkı" deyimi aşağıdaki anlamlardan hangisini karşılar?

• A) Yemek konusunda seçici olan
• B) Sır saklayan, bildiklerini başkalarına söylemeyen ✓
• C) Çok az konuşmayı seven
• D) Çok açgözlü olan
• E) Kaba ve saygısız konuşan

"Ağzı sıkı" deyimi, kendisine anlatılanları başkalarına aktarmayan, sır saklayabilen kişiler için kullanılır. Bu özellik genellikle olumlu bir nitelik olarak değerlendirilir.

14. "Ağaç yaşken eğilir" atasözünün vermek istediği mesaj aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Doğa kanunları değiştirilemez.
• B) Gençler her zaman büyüklerinden üstündür.
• C) Bitkiler yetişkinlikte daha güçlüdür.
• D) İnsan küçük yaşta iyi alışkanlıklar edinmelidir. ✓
• E) Yaşlı insanlar esnekliklerini yitirir.

"Ağaç yaşken eğilir" atasözü, insanların küçük yaşta öğrendikleri alışkanlıkların kalıcı olduğunu, eğitim ve terbiyenin küçük yaşta verilmesi gerektiğini anlatır. Olgunlaştıkça insanı değiştirmenin zorlaştığına dikkat çeker.

15. "Kan ter içinde kalmak" deyimi ne anlama gelir?

• A) Bir kavgada yaralanmak
• B) Ağır bir hastalığa yakalanmak
• C) Utançtan yüzü kızarmak
• D) Çok yorularak, büyük efor sarf ederek çalışmak ✓
• E) Çok korkarak titremek

"Kan ter içinde kalmak" deyimi, bir işi tamamlamak için olağanüstü çaba göstermek, çok yorulmak anlamına gelir. Mecazi bir anlatım olup gerçek bir fiziksel durumu değil, yoğun emeği simgeler.

16. "İt ürür, kervan yürür" atasözü hangi durum için kullanılır?

• A) Toplulukların birlikte hareket etmesini övmek için
• B) Asılsız eleştirilere aldırış etmeden yoluna devam edildiğinde ✓
• C) Güçlünün her zaman kazandığını anlatmak için
• D) Yolculukların tehlikeli olduğunu anlatmak için
• E) Hayvanlara karşı sabırlı olmak gerektiğinde

"İt ürür, kervan yürür" atasözü, boş ve kötü niyetli eleştirilere, dedikodulara aldırmadan hedefine doğru ilerlemeyi anlatır. Amaçlı ve kararlı kişilerin gereksiz engellerle zaman kaybetmediğini vurgular.

17. "Baş başa vermek" deyimi aşağıdakilerden hangisini ifade eder?

• A) Bir konuda tartışmaya girmek
• B) Birisine danışmadan karar vermek
• C) Birlikte düşünüp fikir alışverişinde bulunmak ✓
• D) Yalnız başına bir işi üstlenmek
• E) Bir kişiye bağımlı hale gelmek

"Baş başa vermek" deyimi, iki ya da daha fazla kişinin bir araya gelerek ortak bir konu üzerinde düşünmesi, fikir paylaşmasıdır. Genellikle bir sorunu çözmek amacıyla birlikte kafa yorma anlamında kullanılır.

18. "Taşıma su ile değirmen dönmez" atasözünün en uygun açıklaması hangisidir?

• A) Değirmenlerin su kenarında kurulması gerektiği
• B) Su kaynağı olmayan yerlerde yaşanamaz.
• C) Zahmetli işler her zaman sonuçsuz kalır.
• D) Dışarıdan sağlanan geçici desteklerle bir işin sürdürülemeyeceği ✓
• E) Başkasının yardımıyla büyük işler başarılır.

"Taşıma su ile değirmen dönmez" atasözü, kendi öz kaynakları olmadan yalnızca dışarıdan gelen geçici desteklerle bir işin ya da kurumun uzun süre ayakta kalamayacağını anlatır. Özkaynakların önemine dikkat çeker.

19. "Gözden düşmek" deyimi ne anlama gelir?

• A) Birinin sevgi ve güvenini yitirmek ✓
• B) Bir yerden düşerek yaralanmak
• C) Bir şeyi kaybetmek
• D) Dikkatsizlik yüzünden hata yapmak
• E) Topluluktan uzaklaşmak

"Gözden düşmek" deyimi, daha önce değer verilen ve güvenilen bir kişinin çeşitli sebeplerle o ilgi, sevgi veya saygıyı yitirmesi anlamına gelir. Birisinin gözünden düşmek; o kişinin gözündeki itibarı ve değeri kaybetmektir.

20. "Körü körüne" deyimi aşağıdaki hangi anlamı taşır?

• A) Bir işi çok hızlı yapmak
• B) Hiçbir şey göremeyecek kadar karanlıkta olmak
• C) Gözleri kapalı şekilde hareket etmek
• D) Çok dikkatli ve temkinli davranmak
• E) Düşünmeden, sorgulamadan, eleştirmeden bağlanmak ya da itaat etmek ✓

"Körü körüne" deyimi, bir şeyi ya da kişiyi sorgulamadan, düşünmeden, eleştirmeden kabul etmek veya onlara koşulsuz bağlanmak anlamına gelir. Bilinçsizce, akılcı bir değerlendirme yapmaksızın hareket etmeyi ifade eder.

21. "Bir taşla iki kuş vurmak" deyimiyle anlatılmak istenen düşünce hangisidir?

• A) Rakipleri birbirine düşürmek
• B) Küçük çabalarla büyük sonuçlar elde etmek
• C) Çok başarılı bir avcı olmak
• D) İki kişiyle aynı anda mücadele etmek
• E) Tek bir hareketle iki farklı amacı birden gerçekleştirmek ✓

"Bir taşla iki kuş vurmak" deyimi, tek bir eylem ya da girişimle aynı anda iki farklı amacı ya da sorunu çözmek anlamına gelir. Zaman ve kaynak açısından verimli bir hareket yapıldığında bu deyim kullanılır.

22. "Bugün işini yarına bırakma" cümlesiyle anlamca en yakın atasözü hangisidir?

• A) Sabır acıdır meyvesi tatlıdır.
• B) İşleyen demir pas tutmaz.
• C) Erken kalkan yol alır.
• D) Bugünün işini yarına bırakma. ✓
• E) Damlaya damlaya göl olur.

"Bugün işinin yarına bırakma" atasözü, yapılması gereken işleri ertelememe gerektiğini öğütler. Seçenekler arasında bu anlamı doğrudan karşılayan atasözü B şıkkıdır.

23. Bir kişinin sürekli konuşup hiçbir şey yapmadığını anlatmak için aşağıdaki deyimlerden hangisi kullanılır?

• A) Ağzını aramak.
• B) Ağzından baklayı çıkarmak.
• C) Ağzı var dili yok.
• D) Lafı gevelemek. ✓
• E) Diline dolamak.

"Lafı gevelemek" deyimi, bir konuyu sürekli konuşmak ama hiçbir işe yarar sonuç çıkarmamak anlamında kullanılır. Diğer seçenekler farklı anlamlar taşımaktadır.

24. "Dostlar alışverişte görsün" deyimi hangi durumda kullanılır?

• A) Gerçek bir alışveriş teklifi yaparken
• B) Görünüşte iyi niyetli davranıp aslında işi ciddiye almadığını belirtmek için ✓
• C) Arkadaşlarla alışverişe gitmek istendiğinde
• D) Alışveriş yaparken pazarlık edilmesi gerektiğini belirtmek için
• E) Bir ürünün çok pahalı olduğunu anlatmak için

"Dostlar alışverişte görsün" deyimi, yapılan işin göstermelik olduğunu, gerçek bir çaba harcanmadığını anlatmak için kullanılır. Bir işi ciddiye almadan, sadece yapıyormuş gibi görünme durumunu ifade eder.

25. "Taşıma su ile değirmen dönmez" atasözünün anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Değirmenlerin suya ihtiyacı vardır.
• B) Bir işin kalıcı olması için kendi özüne ait kaynaklara dayanması gerekir. ✓
• C) Ödünç alınan şeyler her zaman işe yaramaz.
• D) Su olmadan tarım yapılamaz.
• E) Zahmetli işler her zaman sonuç vermez.

"Taşıma su ile değirmen dönmez" atasözü; bir kurumun, işletmenin ya da durumun, dışarıdan sağlanan geçici kaynaklarla değil, kendi öz kaynaklarıyla ayakta durması gerektiğini anlatır.