TURKCE - fiil catisi (Bölüm 1)

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde geçişli bir fiil kullanılmıştır?

• A) Çocuklar bahçede koştu.
• B) Öğrenci kitabı okudu. ✓
• C) Kuşlar güneye göç etti.
• D) Bebek bütün gece ağladı.
• E) Yaşlı adam yavaşça yürüdü.

Geçişli fiiller, nesne alabilen fiillerdir. 'Okudu' fiili 'kitabı' nesnesini aldığı için geçişlidir. Diğer seçeneklerdeki fiiller (koştu, yürüdü, göç etti, ağladı) nesne almaz, dolayısıyla geçişsizdir.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dönüşlü çatılı bir fiil vardır?

• A) Ayşe saçını taradı. ✓
• B) Kardeşim ütüyü açtı.
• C) Öğretmen tahtayı sildi.
• D) Berber müşteriyi tıraş etti.
• E) Anne çocuğunu taradı.

Dönüşlü çatıda özne, eylemi kendi üzerinde gerçekleştirir; yani özne hem etken hem de edilgen konumdadır. 'Ayşe saçını taradı' cümlesinde Ayşe, tarama eylemini kendi üzerinde gerçekleştirmiştir. A seçeneğinde ise özne (anne) eylemi başkasına (çocuğuna) uygulamaktadır.

3. Aşağıdaki fiillerden hangisi işteş çatıdadır?

• A) tarandı
• B) uyutuldu
• C) kucaklaştı ✓
• D) giydirildi
• E) silindi

İşteş çatıda eylem birden fazla özne tarafından karşılıklı ya da birlikte yapılır. 'Kucaklaştı' fiili, birden fazla kişinin birbirini kucaklaması anlamı taşıdığından işteş çatıdadır. Diğer seçenekler: silindi ve tarandı (dönüşlü/edilgen), giydirildi ve uyutuldu (ettirgen+edilgen) çatılarındadır.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ettirgen çatılı bir fiil kullanılmıştır?

• A) Öğrenciler tartıştı.
• B) Ali pencereyi kapattı.
• C) Kedi süt içti.
• D) Çamaşırlar yıkandı.
• E) Müdür raporu yazdırdı. ✓

Ettirgen çatıda özne, eylemi bizzat yapmaz; başkasına yaptırır. 'Müdür raporu yazdırdı' cümlesinde müdür, yazmayı bizzat yapmamış; başkasına yaptırmıştır. '-dır-' eki ettirgenlik eki olarak kullanılmıştır. Diğer seçenekler sırasıyla edilgen, işteş, etken ve etken çatıdadır.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde edilgen çatılı bir fiil vardır?

• A) Çocuklar birbirleriyle güreşti.
• B) Yollar kar tarafından kapandı. ✓
• C) Köpek bahçede koştu.
• D) Annem bana kazak ördü.
• E) Bahçıvan çiçekleri suladı.

Edilgen çatıda fiilin gerçek öznesi belirsiz ya da önemsizdir; nesne özne konumuna geçer. 'Yollar kar tarafından kapandı' cümlesinde özne 'kar' arka planda bırakılmış, nesne durumundaki 'yollar' özne konumuna geçmiştir. 'Kapandı' fiili '-n-' eki ile edilgen çatı kazanmıştır.

6. Fiil çatısı bakımından aşağıdaki cümlelerin hangisi diğerlerinden farklıdır?

• A) Mektup postacı tarafından getirildi.
• B) Pencereler temizlendi.
• C) Kitaplar rafa dizildi.
• D) Çocuk bahçede oynadı. ✓
• E) Yemekler masaya servise konuldu.

A, B, C ve E seçeneklerindeki fiiller (getirildi, temizlendi, dizildi, konuldu) edilgen çatıdadır; çünkü bu cümlelerde özne eylemi yapan değil, eylemin yöneldiği varlıktır. D seçeneğindeki 'oynadı' fiili ise etken çatıdadır; özne (çocuk) eylemi bizzat gerçekleştirmektedir.

7. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde hem ettirgen hem de edilgen çatı eki almış bir fiil vardır?

• A) okuttu
• B) koşuştu
• C) yıkatıldı ✓
• D) giyindi
• E) silindi

'Yıkatıldı' fiili incelendiğinde; 'yıka-' köküne önce ettirgenlik eki '-t-' (yıkat-), ardından edilgenlik eki '-ıl-' getirilmiştir (yıkatıl-dı). Bu yapı, eylemin önce başkasına yaptırıldığını, sonra o öznenin de edilgen konuma düştüğünü gösterir. Diğer seçenekler: giyindi (dönüşlü), koşuştu (işteş), silindi (edilgen), okuttu (ettirgen) çatılarındadır.

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde işteş çatı söz konusudur?

• A) Hasta ilaç içirildi.
• B) Öğrenci sınava hazırlandı.
• C) Ressam tabloyu boyadı.
• D) Kitap raftan düştü.
• E) Çocuklar parkta buluştu. ✓

İşteş çatıda birden fazla özne eylemi birlikte ya da birbirine karşılıklı olarak yapar. 'Çocuklar parkta buluştu' cümlesinde birden fazla özne (çocuklar) aynı eylemi karşılıklı olarak gerçekleştirmiştir. '-ş-' eki işteşlik ekidir. Diğer seçenekler sırasıyla etken, geçişsiz/etken, dönüşlü ve edilgen çatıdadır.

9. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde geçişsiz bir fiil kullanılmıştır?

• A) Kuş dallara kondu. ✓
• B) Çocuk elmasını yedi.
• C) Yazar romanını bitirdi.
• D) Tamirci arabayı onardı.
• E) Öğretmen soruyu sordu.

Geçişsiz fiiller nesne alamaz; yani 'ne/neyi/kimi' sorularına cevap verilemeyen fiillerdir. 'Kondu' fiili için 'neye kondu?' diye sorulabilir ancak bu dolaylı tümleç sorusudur. 'Neyi kondu?' sorusuna cevap yoktur; dolayısıyla 'kondu' geçişsizdir. A, B, C ve E'deki fiiller birer nesne aldığından geçişlidir.

10. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde dönüşlü çatıya örnek verilebilecek bir cümle vardır?

• A) Müdür raporu okuttu.
• B) Takımlar kupayı paylaştı.
• C) Sporcu yarışmaya hazırlandı. ✓
• D) Asker düşmana saldırdı.
• E) Elbise dikiliyor.

Dönüşlü çatıda özne eylemi kendi üzerinde gerçekleştirir. 'Sporcu yarışmaya hazırlandı' cümlesinde sporcu, hazırlanma eylemini kendi üzerinde gerçekleştirmiştir; özne hem etken hem edilgen konumdadır. '-n-' eki burada dönüşlülük işlevi üstlenmiştir. Diğerleri: edilgen (A), etken (B), işteş (D), ettirgen (E) çatıdadır.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil çatısı yanlış tanımlanmıştır?

• A) 'Ağaçlar budandı.' → Edilgen çatı
• B) 'Çocuklar kucaklaştı.' → İşteş çatı
• C) 'Ali saçını taradı.' → Dönüşlü çatı
• D) 'Bebek uyudu.' → Geçişli çatı ✓
• E) 'Öğretmen ödev yaptırdı.' → Ettirgen çatı

'Bebek uyudu' cümlesinde 'uyudu' fiili nesne almaz; 'bebeği ne uyudu?' sorusu anlamsızdır. Bu fiil geçişsiz çatıdadır, geçişli değil. Geçişli fiiller nesne alabilenlerdir. Diğer seçeneklerdeki tanımlamalar doğrudur: budandı (edilgen), kucaklaştı (işteş), saçını taradı (dönüşlü), yaptırdı (ettirgen).

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde etken çatılı bir fiil kullanılmıştır?

• A) Öğrenci kitabı okudu. ✓
• B) Yemekler pişirildi.
• C) Ev yıkılacak.
• D) Çiçekler sulandı.
• E) Sınav soruları dağıtıldı.

Etken çatıda özne eylemi bizzat gerçekleştiren ve belli bir varlıktır. 'Öğrenci kitabı okudu' cümlesinde özne (öğrenci) eylemi (okuma) doğrudan ve bizzat kendisi yapmaktadır; bu nedenle etken çatıdadır. Diğer seçeneklerdeki fiiller (dağıtıldı, yıkılacak, pişirildi, sulandı) hepsi edilgen çatıdadır.

13. Ettirgen çatıyı oluşturmak için kullanılan ekler aşağıdakilerin hangisinde tam ve doğru olarak verilmiştir?

• A) -mış-, -miş-, -muş-, -müş-
• B) -ş-, -iş-, -uş-, -üş-
• C) -ıl-, -il-, -ul-, -ül-
• D) -t-, -dır-, -tır-, -ir-, -er-, -ar-, -ür- ✓
• E) -n-, -in-, -un-, -ün-

Ettirgen çatı, öznenin eylemi başkasına yaptırmasını ifade eder ve çeşitli eklerle kurulur: '-t-' (yap-t-ır), '-dır/-dir/-dur/-dür-' (bil-dir), '-tır/-tir/-tur/-tür-' (götür-tür), '-ir/-ır/-ur/-ür-' (çık-ar), '-er/-ar-' (git-er), '-ür-' gibi ekler. A seçeneği edilgenlik, B seçeneği edilgenlik/dönüşlülük, C seçeneği işteşlik, E seçeneği zaman eki içindir.

14. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde birden fazla çatı eki üst üste kullanılmıştır?

• A) Çocuğa elbise giydirildi. ✓
• B) Öğrenciler tartıştı.
• C) Kitap okundu.
• D) Ali koştu.
• E) Ayşe saçını taradı.

'Giydirildi' fiili incelendiğinde: 'giyi-' köküne önce ettirgenlik eki '-dir-' (giydir-), ardından edilgenlik eki '-il-' (giydiril-) getirilmiştir. Bu, iki çatı ekinin üst üste kullanılmasına örnektir; önce 'birine giydirme' eylemi, sonra bu eylemin edilgen hâle getirilmesi söz konusudur. Diğer cümlelerde tek bir çatı eki ya da hiç çatı eki yoktur.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil, öznesinden bağımsız olarak gerçekleşmiş; yani eylemin kimin tarafından yapıldığı belirsiz bırakılmıştır?

• A) Hasan bahçeyi suladı.
• B) Fabrikada çok ürün üretildi. ✓
• C) Çocuk top oynadı.
• D) Kuşlar göç etti.
• E) Anneler çocuklarını sevdi.

Edilgen çatıda eylemin gerçek öznesi ya belirsizdir ya da önemsizdir; cümlede öne çıkan, eylemin yapıldığı nesnedir. 'Fabrikada çok ürün üretildi' cümlesinde kimin ürettiği belirtilmemiş; asıl özne geri planda bırakılmıştır. 'Üretildi' fiilindeki '-il-' eki edilgenlik eki olup bu cümlenin edilgen çatılı olduğunu göstermektedir.

16. "Kapı rüzgârda kapandı." cümlesindeki fiilin çatısı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Dönüşlü
• B) Ettirgen
• C) Geçişli
• D) İşteş
• E) Edilgen ✓

Edilgen çatıda eylemin gerçek öznesi yoktur ya da belirtilmez; nesne özne konumuna geçer. 'Kapı kapandı' cümlesinde 'kapı' gerçek özne değil, sözde öznedir; fiili yapan belli değildir. Bu nedenle fiil edilgen çatıdadır.

17. "Mektup sekreter tarafından yazıldı." cümlesinde fiilin çatısı nedir?

• A) Ettirgen
• B) İşteş
• C) Geçişsiz
• D) Dönüşlü
• E) Edilgen ✓

'Yazıldı' fiili '-ıl' edilgenlik ekini almıştır. Cümlede gerçek özne 'sekreter' 'tarafından' edatıyla verilmiş, 'mektup' ise sözde özne konumuna geçmiştir. Bu yapı edilgen çatının temel özelliğidir.

18. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde geçişsiz bir fiil örneği verilmiştir?

• A) Kitabı kapattı.
• B) Evi boyadı.
• C) Dağa tırmandı. ✓
• D) Mektubu gönderdi.
• E) Arabayı sürdü.

Geçişsiz fiiller nesne alamaz. 'Tırmandı' fiili nesne alamaz; diğer seçeneklerdeki fiiller ise (sürdü, boyadı, gönderdi, kapattı) belirtme hâlinde nesne almaktadır. Bu nedenle doğru yanıt C'dir.

19. "Öğrenciler sınıfta tartıştı." cümlesindeki fiilin çatısı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ettirgen
• B) İşteş ✓
• C) Edilgen
• D) Dönüşlü
• E) Geçişli

'Tartıştı' fiili '-ış' işteşlik ekini almıştır. Birden fazla özne (öğrenciler) bu eylemi karşılıklı olarak birbirine uygulamaktadır. Bu durum işteş çatının temel özelliğidir.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ettirgenlik eki kullanılmıştır?

• A) Ahmet bahçeyi temizletti. ✓
• B) Ahmet bahçeyi temizledi.
• C) Ahmet bahçeyle ilgilendi.
• D) Bahçe temizdir.
• E) Bahçe temizlendi.

'Temizletti' fiilinde '-t' ettirgenlik eki kullanılmıştır. Bu cümlede Ahmet temizleme eylemini kendisi yapmamış, birine yaptırmıştır. B seçeneğinde '-n' edilgenlik eki, diğerlerinde ise herhangi bir çatı eki yoktur.

21. Dönüşlü fiillerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Öznenin eylemi kendi üzerinde gerçekleştirmesini ifade eder. ✓
• B) Birden fazla özne tarafından karşılıklı yapılan eylemleri ifade eder.
• C) Nesne almayan fiilleri ifade eder.
• D) Gerçek öznenin belli olmadığı eylemleri ifade eder.
• E) Öznenin eylemi başkasına yaptırmasını ifade eder.

Dönüşlü çatıda özne, eylemi kendi üzerinde uygular; eylemden yine kendisi etkilenir. Örneğin 'yıkandı, tarandı, giyindi' fiillerinde özne hem eylemi yapan hem de etkilenendir. A işteş, B ettirgen, D edilgen çatıyı tanımlar.

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem ettirgen hem de edilgen çatı bir arada kullanılmıştır?

• A) Araba yıkandı.
• B) Adam kendini savundu.
• C) Çocuklar oynaştı.
• D) Mühendis köprüyü yaptırdı.
• E) Ödev yaptırıldı. ✓

'Yaptırıldı' fiili 'yap-tır-ıl-dı' şeklinde çözümlenir. '-tır' ettirgenlik, '-ıl' ise edilgenlik ekidir. Böylece fiil önce ettirgen, ardından edilgen çatıya sokulmuştur. Bu tür fiillere birden fazla çatı eki alan fiiller denir.

23. "Sevinmek" fiilinin çatısı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Dönüşlü
• B) Ettirgen
• C) Geçişsiz ✓
• D) Geçişli
• E) İşteş

'Sevinmek' fiilindeki '-in' eki dönüşlülük eki gibi görünse de bu fiil gerçek anlamda dönüşlü değildir; özne bu eylemden kendiliğinden etkilenmektedir ve nesne almaz. Sözlük anlamı itibarıyla geçişsiz bir eylem olan 'sevinmek', nesne kabul etmez ve geçişsiz çatı grubunda değerlendirilir.

24. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde işteş çatının özelliği doğru biçimde açıklanmıştır?

• A) Özne başkasını eylem yapmaya zorlar.
• B) Özne eylemi kendine uygular.
• C) Birden fazla özne eylemi birlikte ya da karşılıklı gerçekleştirir. ✓
• D) Özne gerçek anlamda belli değildir.
• E) Fiil nesne alamaz hâle gelir.

İşteş çatı, '-ış / -iş / -uş / -üş' ekiyle kurulur ve birden fazla öznenin eylemi ya karşılıklı (kavuşmak, tartışmak) ya da birlikte (yürüşmek, ağlaşmak) gerçekleştirdiğini gösterir. A dönüşlü, B edilgen, D ettirgen çatıyı tanımlar.

25. "Müdür toplantıyı yönetiyor." cümlesindeki fiilin çatısı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) İşteş
• B) Edilgen
• C) Geçişsiz
• D) Dönüşlü
• E) Geçişli ✓

'Yönetiyor' fiili 'toplantıyı' belirtme hâli ekli nesnesini almaktadır. Nesne alabilen fiiller geçişli çatıdadır. Özne (müdür) eylemi bizzat kendisi gerçekleştirmekte ve belirli bir nesneye (toplantıyı) yöneltmektedir.