TURKCE - fiil catisi (Bölüm 2)

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde işteş çatılı bir fiil kullanılmıştır?

• A) Çocuklar parkta oynadı.
• B) Kardeşler tartıştı. ✓
• C) Öğrenci sınavdan geçti.
• D) Yaşlı adam hastaneye yatırıldı.
• E) Annesini özledi.

'Tartıştı' fiili '-ış-' işteşlik ekini almış olup birden fazla öznenin eylemi karşılıklı yaptığını göstermektedir. İşteş çatıda eylem karşılıklı ya da birlikte yapılır.

2. "Usta, çırağa tahtayı kestirdi." cümlesindeki fiilin çatısı nedir?

• A) Ettirgen ✓
• B) Dönüşlü
• C) Geçişli
• D) Geçişsiz
• E) İşteş

'Kestirdi' fiili '-tir-' ettirgenlik ekini almıştır. Ettirgen çatıda özne (usta) eylemi bizzat yapmaz, başkasına (çırağa) yaptırır. Ayrıca fiil nesne (tahtayı) aldığından geçişlilik de söz konusudur; ancak çatı türü ettirgendir.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde edilgen çatılı bir fiil kullanılmıştır?

• A) Yemek annem tarafından pişirildi. ✓
• B) Kedi fareyi kovaladı.
• C) Arkadaşlar sinemaya gitti.
• D) Öğrenci ödevi bitirdi.
• E) Çocuk pencereyi açtı.

'Pişirildi' fiili '-il-' edilgenlik ekini almıştır. Edilgen çatıda gerçek özne belirsizleşir ya da gizlenir; eylemi yapan değil, eylemden etkilenen ön plana çıkar.

4. Aşağıdakilerden hangisi geçişsiz bir fiildir?

• A) taşımak
• B) yazmak
• C) kesmek
• D) uyumak ✓
• E) okumak

'Uyumak' fiili nesne almaz; yani geçişsizdir. Diğer seçeneklerdeki fiiller (yazmak, okumak, kesmek, taşımak) nesne alabildiğinden geçişlidir.

5. "Duvarlar boyandı." cümlesinin çatısı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Dönüşlü
• B) Geçişli
• C) Edilgen ✓
• D) Ettirgen
• E) İşteş

'Boyandı' fiili '-an-' edilgenlik ekini almıştır. Cümlede eylemi yapan özne belli değildir; 'duvarlar' ise özne gibi görünse de aslında eylemden etkilenendir. Bu yapı edilgen çatının temel özelliğidir.

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dönüşlü ve edilgen çatı birbirine karıştırılmadan, yalnızca dönüşlü çatı kullanılmıştır?

• A) Çocuk sabah uyandı. ✓
• B) Ödev teslim edildi.
• C) Kapı açıldı.
• D) Mektup gönderildi.
• E) Araba yıkandı.

'Uyandı' fiilinde '-an-' eki dönüşlülük işlevi taşır; özne eylemi kendiliğinden yapmıştır. 'Kapı açıldı' ve 'Araba yıkandı' cümlelerinde ise aynı ek edilgenlik işleviyle kullanılmıştır çünkü eylemi gerçekleştiren insan öznesi gizlenmiştir.

7. "Çocuklar bahçede birbirleriyle kovalandı." cümlesindeki fiilin çatısı nedir?

• A) Geçişsiz
• B) Ettirgen
• C) İşteş ✓
• D) Dönüşlü
• E) Edilgen

'Kovalandı' fiili bu cümlede '-an-' eki ile işteş anlamda kullanılmıştır; birden fazla özne eylemi birbirine karşı gerçekleştirmiştir. 'Birbirleriyle' ifadesi de işteşliği pekiştirmektedir.

8. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde ettirgen çatılı bir fiil vardır?

• A) Arkadaşım sınıfı temizledi.
• B) Kardeşim yavaşça uyudu.
• C) Öğretmen öğrenciye şiiri ezberlettti. ✓
• D) Annem çorbayı içti.
• E) Yaşlı adam köyde yaşadı.

'Ezberlettti' fiili '-let-' ettirgenlik ekini almıştır. Özne (öğretmen) eylemi kendisi yapmayıp başkasına (öğrenciye) yaptırmaktadır. Bu, ettirgen çatının temel özelliğidir.

9. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde fiil çatısı yanlış eşleştirilmiştir?

• A) gülmek – geçişli ✓
• B) koşturmak – ettirgen
• C) sevilmek – edilgen
• D) giyinmek – dönüşlü
• E) yarışmak – işteş

'Gülmek' fiili nesne almaz; bu nedenle geçişsiz bir fiildir, geçişli değil. Diğer eşleştirmeler doğrudur: 'sevilmek' edilgen, 'giyinmek' dönüşlü, 'yarışmak' işteş, 'koşturmak' ettirgendir.

10. "Ressam tabloyu sergiledi." cümlesinin çatısını koruyarak yeniden kurmak için aşağıdaki cümlelerden hangisi uygundur?

• A) Tablolar ressam tarafından incelendi.
• B) Ressam tabloyu sergiletti.
• C) Tablo sergilendi.
• D) Ressam, tablo sergilemede ustalaştı.
• E) Ressam tabloyu çizdi. ✓

Özgün cümle geçişli çatıdadır; özne eylemi kendisi yapmakta ve nesne (tabloyu) almaktadır. 'Ressam tabloyu çizdi' de aynı çatı yapısını korumaktadır: geçişli, özne eylemde etkin. Diğer seçenekler farklı çatılara (edilgen, ettirgen) geçer.

11. Aşağıdaki fiillerden hangisi hem dönüşlü hem de edilgen anlamda kullanılabilir?

• A) yazmak
• B) yıkanmak ✓
• C) koşmak
• D) gülmek
• E) okumak

'Yıkanmak' fiili 'Ahmet yıkandı' cümlesinde dönüşlü (özne eylemi kendine yaptı), 'Araba yıkandı' cümlesinde ise edilgen (eylem yapan belirsiz, nesne özne konumunda) anlamında kullanılabilir. Bu çift işlevlilik Türkçede sıkça görülür.

12. "Müdür, öğrencilere formu imzalattı." cümlesinde kaç tane çatı eki vardır?

• A) 3
• B) 4
• C) 0
• D) 1 ✓
• E) 2

'İmzalattı' fiilinde '-t-' eki ettirgenlik çatısını oluşturmaktadır. Kök 'imzala-' zaten geçişli olduğundan yalnızca bir çatı eki (-t-) kullanılmıştır. Dolayısıyla fiilde bir adet çatı eki bulunmaktadır.

13. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde fiil çatısı açısından diğerlerinden farklı bir yapı vardır?

• A) Kardeşler uzun süre tartıştı.
• B) Çocuklar parkta buluştu.
• C) İki takım sahada yarıştı.
• D) Öğrenci derste uyudu. ✓
• E) Arkadaşlar el sıkıştı.

'Uyudu' fiili geçişsiz bir eylem olup yalnızca tek bir özne tarafından gerçekleştirilir; işteş değildir. Diğer seçeneklerdeki fiiller ('buluştu', 'tartıştı', 'yarıştı', 'el sıkıştı') birden fazla öznenin karşılıklı ya da birlikte gerçekleştirdiği işteş çatılı fiillerdir.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde geçişsiz bir fiil kullanılmıştır?

• A) Bahçıvan çiçekleri suladı.
• B) Usta, tahtayı ustalıkla kesti.
• C) Öğretmen konuyu tahtaya yazdı.
• D) Annesi ona güzel bir elbise dikti.
• E) Çocuk bahçede saatlerce koştu. ✓

Geçişsiz fiiller, nesne almayan fiillerdir. 'Koştu' fiili nesne alamaz; 'neyi/kimi koştu?' sorusunun yanıtı yoktur. Diğer seçeneklerde sırasıyla 'tahtayı', 'elbise', 'konuyu', 'çiçekleri' nesneleri bulunmaktadır; bu fiiller geçişlidir.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil, hem ettirgen hem de edilgen çatı eklerini birlikte taşımaktadır?

• A) Duvarlar ustaya boyattırıldı. ✓
• B) Çocuklar parkta oynatıldı.
• C) Saçlar kuaförde güzelce tarandı.
• D) Ev bu yıl yeniden boyandı.
• E) Kitaplar rafta sıralandı.

'Boyattırıldı' fiili 'boya-t-tır-ıl-dı' biçiminde çözümlenir. '-t-' eki ettirgen, '-tır-' eki de ettirgen, '-ıl-' eki ise edilgen çatı ekidir. Dolayısıyla bu fiil ettirgenlik ve edilgenlik eklerini birlikte taşımaktadır. Diğer seçeneklerde yalnızca tek bir çatı eki bulunmaktadır.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dönüşlü çatılı bir fiil kullanılmıştır?

• A) Fırtınadan önce bulutlar hızla birikti.
• B) Yaşlı adam her sabah sakalını tıraş eder. ✓
• C) Müdür toplantı için öğretmenleri topladı.
• D) Çocuklar bahçede top oynadı.
• E) Ders kitapları sınıflara dağıtıldı.

Dönüşlü çatıda özne eylemi kendine yapar. 'Tıraş eder' fiilinde özne olan yaşlı adam, tıraş etme eylemini bizzat kendine uygulamaktadır. Bu nedenle dönüşlü çatılıdır. A geçişsiz, C edilgen, D geçişli, E geçişsiz çatılıdır.

17. Aşağıdakilerin hangisinde altı çizili fiilin çatısı yanlış verilmiştir?

• A) Öğrenci cevabı tahtaya yazdırttı. → Ettirgen
• B) Köprü geçen hafta onarıldı. → Edilgen
• C) Sabahları erken kalkar, kendini hazırlar. → Ettirgen ✓
• D) Çocuklar birbirleriyle yarıştı. → İşteş
• E) Sevinçten yüzü kızardı. → Geçişsiz

'Hazırlar' fiilinde özne 'kendini' nesnesini hazırlamaktadır, yani eylemi kendine uygulamaktadır. Bu dönüşlü çatıdır, ettirgen değildir. Ettirgen çatıda özne, eylemi başkasına yaptırır; oysa burada 'kendini' ifadesi eylemin özneye dönüklüğünü göstermektedir.

18. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde yüklemi geçişli olan bir fiil, edilgen çatıya getirilmiştir?

• A) Kapılar yüzyıllardır ayakta duruyordu.
• B) Şehrin kapıları düşman tarafından yıkıldı. ✓
• C) Düşman, şehrin kapılarını yıktı.
• D) Askerler kapıları yıkmak için ilerledi.
• E) Kapılar savaş sırasında çöktü.

Edilgen çatıda geçişli bir fiil, nesnesini özne konumuna getirecek biçimde dönüştürülür. A'daki 'yıktı' fiili geçişlidir; B'de bu fiil 'yıkıldı' biçimiyle edilgen çatıya getirilmiş, 'kapılar' nesnesi özne konumuna alınmıştır. Bu, geçişli fiilin edilgenleştirilmesine en iyi örnektir.

19. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde verilen açıklama doğrudur?

• A) Ettirgen çatılı fiiller öznenin eylemi bizzat yapmasını ifade eder.
• B) Edilgen çatılı fiiller nesne alabilir.
• C) İşteş çatılı fiiller yalnızca '-ş-' ekini alır.
• D) Geçişsiz fiiller edilgen çatıya giremez.
• E) Dönüşlü çatılı fiiller her zaman geçişsizdir. ✓

Dönüşlü çatılı fiillerde özne eylemi kendine yapar; bu durumda nesne almaz, yani fiil geçişsiz konuma gelir. A yanlıştır çünkü edilgen fiiller nesne almaz. C yanlıştır; işteş çatı '-ş-' dışında '-leş-' gibi ekler de alabilir. D yanlıştır; ettirgende özne eylemi başkasına yaptırır. E yanlıştır; geçişsiz fiiller edilgen çatıya girebilir (öznesi belli olmayan yapılar).

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil çatısı bakımından diğerlerinden farklı bir yapı vardır?

• A) Duvarlar her yıl boyanır.
• B) Çocuklar bahçede koşuşturdu. ✓
• C) Sınav kâğıtları öğretmen tarafından toplandı.
• D) Mektuplar postaneye bırakıldı.
• E) Pencereler dün akşam kapatıldı.

'Koşuşturdu' fiili işteş çatılıdır; '-uş-' eki işteşlik bildirmekte, birden fazla kişinin birlikte koştuğunu ifade etmektedir. Diğer seçeneklerin tamamında ise edilgen çatılı fiiller yer almaktadır. Bu soru çatı eklerinin sesçe değişmesine dikkat çekmektedir.

21. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ettirgenlik zinciri (birden fazla ettirgen eki) söz konusudur?

• A) Hasta, ilacını düzenli içti.
• B) Patron, müdüre raporu yazdırttı. ✓
• C) Anne çocuğuna süt içirdi.
• D) Öğretmen tahtayı sildi.
• E) Müdür, sekretere mektubu yazdırdı.

'Yazdırttı' fiili 'yaz-dır-t-tı' biçiminde çözümlenir; '-dır-' ve '-t-' olmak üzere iki ettirgen eki taşımaktadır. Bu, 'patron'ın raporu bizzat yazmadığını, müdüre yazdırtması için birini yönlendirdiğini ya da birinin birini yazdırmasını sağladığını gösterir. Diğer seçeneklerde yalnızca tek ettirgenlik eki bulunmaktadır.

22. Aşağıdakilerden hangisinde fiil, hem işteş hem de ettirgen çatı eklerini birlikte almıştır?

• A) Öğrenciler birbirleriyle yarıştırıldı. ✓
• B) İki takım aynı anda sahaya çıktı.
• C) Rekabeti kışkırtmak kimseye fayda sağlamaz.
• D) Arkadaşlar uzun süre konuştu.
• E) Köylüler barajı birlikte inşa etti.

'Yarıştırıldı' fiili 'yarış-tır-ıl-dı' biçiminde çözümlenir. '-ş-' işteş çatı eki, '-tır-' ettirgen çatı eki, '-ıl-' ise edilgen çatı ekidir. Dolayısıyla bu fiil aynı anda hem işteş hem ettirgen hem de edilgen çatı eklerini taşımaktadır. Bu tür üst üste çatı eki alan fiiller ÖSYM sınavlarında sıklıkla sorulmaktadır.

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne ile nesne aynı varlığı karşılamaktadır?

• A) Yönetmen, oyuncuları sahnede yönlendirdi.
• B) Çocuk, köpeğini bahçede koşturdu.
• C) Ressam, tabloyu müzeye bağışladı.
• D) Öğrenci, ödevini öğretmenine sundu.
• E) Sporcu, her sabah kendini ağır bir tempoya alıştırıyor. ✓

Dönüşlü çatıda özne ve nesne aynı varlığı gösterir. 'Kendini alıştırıyor' cümlesinde özne 'sporcu', nesne ise 'kendini'dir; her ikisi de aynı kişiyi karşılamaktadır. Bu yapı dönüşlü çatının temel özelliğidir. Diğer seçeneklerde özne ve nesne farklı varlıklardır.

24. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eylem, özne tarafından değil de belirsiz ya da örtülü bir fail tarafından yapılmaktadır?

• A) Yaşlı adam her sabah onu uyandırır.
• B) İşçiler köprüyü bitirmek üzere.
• C) Çocuklar, karda birbirleriyle kovaladı.
• D) Yollar çok uzun zamandır yapılmıyor. ✓
• E) Rüzgâr ağaçları saatlerce salladı.

Edilgen çatılı fiillerde eylemi yapan fail ya belirsizdir ya da cümlede özne olarak yer almaz. 'Yapılmıyor' fiilinde eylemi kimin yapmadığı/yapmaktan vazgeçtiği belirsizdir; 'yollar' gerçek fail değil, gramer öznesidir. Bu yapı edilgen çatının temel özelliğidir. Diğer seçeneklerde fail bellidir.

25. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili fiilin çatısı, kökteki fiilin çatısından farklılaşmamıştır; yani fiile çatı eki getirilmemiştir?

• A) Öğrenciler sınava hazırlandı.
• B) Müdür raporu sekreterine yazdırdı.
• C) Bütün gece yağmur yağdı. ✓
• D) İki takım finalde karşılaştı.
• E) Ev sabahtan beri temizleniyor.

'Yağdı' fiili 'yağ-' kökünden gelir ve doğrudan zaman ekini almıştır; herhangi bir çatı eki bulunmamaktadır. Bu fiil zaten geçişsiz bir fiildir ve çatısı değiştirilmemiştir. A'da '-n-' (edilgen/dönüşlü), C'de '-n-' (dönüşlü), D'de '-dır-' (ettirgen), E'de '-ş-' (işteş) çatı ekleri görülmektedir.