TURKCE - fiil catisi (Bölüm 3)

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil çatısı bakımından yanlış bir değerlendirme yapılmıştır?

• A) 'Toplantı ertelendi.' → Edilgen çatı; özne gerçek fail değildir.
• B) 'Asker düşmanı korkuttu.' → Dönüşlü çatı; özne kendini korkutmuştur. ✓
• C) 'Çocuk yavaşça uyudu.' → Geçişsiz çatı; nesne almaz.
• D) 'Ressam tablosunu sergiletti.' → Ettirgen çatı; eylemi başkasına yaptırmıştır.
• E) 'Arkadaşlar tokalaştı.' → İşteş çatı; eylem karşılıklı yapılmaktadır.

'Korkuttu' fiili 'kork-ut-tu' biçiminde çözümlenir; '-ut-' eki ettirgen çatı ekidir. Cümlede özne 'asker', nesne ise 'düşman'dır; asker, korku eylemini düşmana yaptırmaktadır (yani düşmanın korkmasına neden olmaktadır). Bu yapı ettirgen çatıdır, dönüşlü değildir. Dönüşlü çatıda özne eylemi kendine yapar; bu cümlede ise farklı özneler söz konusudur.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem etken hem de dönüşlü çatı özelliği taşıyan bir fiil kullanılmıştır?

• A) Rüzgâr ağaçları sarstı.
• B) Çocuk sabah erken uyandı.
• C) Öğrenci sınav sonuçlarını öğrendi.
• D) Yaralı asker hastanede tedavi edildi.
• E) Sporcu her sabah soğuk suda yıkandı. ✓

"Yıkandı" fiili hem dönüşlü çatıyı (özne eylemi kendine yapar, -n- eki) taşır hem de öznenin kendi iradesiyle gerçekleştirdiği etken bir eylem içerir. Dönüşlü fiillerde özne hem özne hem nesnedir ve fiil etken yapı gösterir. A'daki 'uyandı' edilgen-dönüşlü sınırda değerlendirilebilir ancak irade içermez; C'deki 'yıkandı' ise iradenin açıkça belirtilmesiyle dönüşlü çatının en tipik örneğidir.

3. "Bardaklar mutfakta yıkandı." cümlesindeki fiil çatısı, aşağıdaki cümlelerin hangisiyle aynıdır?

• A) Öğrenciler sınıfta oturtuldu.
• B) Kapı rüzgârla açıldı.
• C) Elbiseler sabah ütülendi. ✓
• D) Perde dikkatle çizildi.
• E) Çocuk bahçede koşturuldu.

"Yıkandı" fiili edilgen çatıdadır; özne eylemi yapan değil, eylemden etkilenendir ve gerçek özne cümlede belirtilmemiştir. Aynı yapı B'de "ütülendi" fiiline aittir: elbiseler ütüleyen değil ütülenendir. A'daki 'koşturuldu' ettirgen+edilgen (çift çatılı), D'deki 'oturtuldu' yine çift çatılıdır. C'deki 'açıldı' görünüşte edilgen gibi dursa da özerk eylem içerdiğinden dönüşlü-edilgen sınırında değerlendirilir. E'deki 'çizildi' edilgen olmakla birlikte soru cümlesindeki çatıyla örtüşme bağlamı B'de daha nettir.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil, ettirgen çatıda kullanılmıştır?

• A) Yönetici raporu sekreterine yazdırdı. ✓
• B) Köylüler sabah erkenden kalktı.
• C) Çocuklar parkta oynadı.
• D) Öğretmen tahtaya bir şeyler çizdi.
• E) Hastalar koridorda bekledi.

Ettirgen çatıda özne, eylemi bizzat yapmaz; başkasına yaptırır. "Yazdırdı" fiilinde yönetici raporu kendisi yazmamış, sekreterine yazdırmıştır. '-dır-' ettirgenlik ekiyle türetilen bu fiil, "Yazdı" fiiline göre çatıyı değiştirmiştir. Diğer seçeneklerin hepsinde özne eylemi bizzat gerçekleştirmektedir; dolayısıyla bunlar etken çatıdadır.

5. "Küçük kız aynada kendine baktı." cümlesindeki fiil çatısı aşağıdakilerin hangisinde açıklanmıştır?

• A) Özne hem özne hem nesne konumunda olduğu için dönüşlü çatıdadır.
• B) Eylemin sonucundan özne etkilendiği için edilgen çatıdadır.
• C) Özne eylemi başkasına yaptırdığı için ettirgen çatıdadır.
• D) Birden fazla özne aynı eylemi paylaştığı için işteş çatıdadır.
• E) Fiil herhangi bir çatı eki almadığı için etken çatıdadır. ✓

"Baktı" fiili herhangi bir çatı eki (-n-, -ş-, -l-, -il-, -dır- vb.) almamıştır. Cümlede "kendine" zarfı anlamsal açıdan dönüşlülük hissi verse de bu bir çatı eki değildir. Çatı, fiilin aldığı morfemler aracılığıyla belirlenir; anlamsal çağrışım çatıyı değiştirmez. Bu nedenle fiil etken çatıdadır.

6. Aşağıdakilerden hangisinde altı çizili fiilin çatısı yanlış belirlenmiştir?

• A) Çocuklar birbirleriyle güreşti. → İşteş
• B) O sabah çok erken uyandım. → Dönüşlü
• C) Köpek zincire bağlandı. → Ettirgen ✓
• D) Annem bize pasta yaptırdı. → Ettirgen
• E) Mektup postaneye götürüldü. → Edilgen

"Bağlandı" fiili '-n-' ekini almıştır. Köpek eylemi kendine yapmamıştır (dönüşlü değil); eylemi başkası gerçekleştirmiştir ve özne bu eylemden etkilenmektedir. Dolayısıyla fiil edilgen çatıdadır, ettirgen değildir. Ettirgen çatıda '-dır-, -tır-, -ır-, -t-' gibi ekler kullanılır ve özne eylemi başkasına yaptırır. E seçeneğinde hem ek hem anlam edilgene işaret etmektedir; bu nedenle "Ettirgen" etiketi yanlıştır.

7. "Saçlarını taradı." ve "Saçları tarandı." cümleleri karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) İlk cümlede fiil etken, ikinci cümlede edilgen çatıdadır.
• B) İkinci cümlede gerçek özne cümlede yer almamaktadır.
• C) İkinci cümlede '-n-' eki fiili edilgenleştirmiştir.
• D) İlk cümlede özne eylemi başkasına yaptırmaktadır. ✓
• E) İki cümle arasında hem çatı hem de anlam farkı vardır.

"Saçlarını taradı" cümlesinde özne eylemi bizzat kendisi gerçekleştirmektedir; "başkasına yaptırmak" ettirgen çatının özelliğidir. Bu cümlede ettirgenlik eki (-dır- vb.) yoktur; fiil etken çatıdadır. Dolayısıyla "özne eylemi başkasına yaptırmaktadır" ifadesi bu cümle için doğru değildir. Diğer seçenekler doğrudur: A'da çatı farkı, B'de edilgendeki sıfır-özne, D'de anlam+çatı farkı, E'de '-n-' ekinin işlevi doğru tanımlanmıştır.

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil, hem ettirgen hem de edilgen çatı ekini birlikte taşımaktadır?

• A) Yaşlı adam eve götürüldü.
• B) Kitap rafına kaldırıldı.
• C) Öğrenciler ders çalıştı.
• D) Araba tamirciye tamir ettirildi.
• E) Çocuk bahçede oynatıldı. ✓

"Oynatıldı" fiili incelendiğinde "oyna-" kök fiiline önce ettirgenlik eki '-t-' (oynat-), ardından edilgenlik eki '-ıl-' (oynatıl-) getirildiği görülür. Bu yapıda bir özne çocuğu oynattırmış (ettirgen), ancak bu özne cümlede belirtilmemiştir (edilgen). B'deki "tamir ettirildi" de ettirgen+edilgen görünse de bu sözcük öbeği bileşik yapıdadır; morfolojik olarak tek kök fiil değildir. En saf çift çatı örneği C'dedir.

9. "Çiçekler sulama saatinde sulandı." cümlesindeki fiilin çatısıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) '-n-' eki edilgen çatı oluşturduğundan fiil edilgendir. ✓
• B) Özne eylemi kendine yaptığından fiil dönüşlüdür.
• C) '-n-' eki dönüşlü çatı oluşturduğundan fiil dönüşlüdür.
• D) Fiil çatı eki almadığından etkendir.
• E) Özne eylemi başkasına yaptırdığından fiil ettirgendir.

"Sulandı" fiilinde '-n-' eki kullanılmıştır. Dönüşlü çatıda özne eylemi kendine yapar (insanlar için); ancak "çiçekler" için bu mümkün değildir. İnsan dışı varlıklar '-n-' ekini aldığında çatı edilgen olur çünkü çiçekler kendini sulayamaz; birisi tarafından sulanmıştır. Bu nedenle fiil edilgen çatıdadır. '-n-' ekinin dönüşlü mü yoksa edilgen mi oluşturduğu öznenin insan/insan-dışı olmasına ve eylemin anlam yapısına göre belirlenir.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ettirgen çatılı bir fiil bulunmaktadır?

• A) Öğretmen öğrencileri sevdi.
• B) Çocuklar bahçede koştu.
• C) Müdür toplantıyı erteledi.
• D) Yaralı kuş iyileştirildi.
• E) Fabrika işçilere yeni elbise diktirdi. ✓

"Diktirdi" fiilinde '-tir-' ettirgenlik eki bulunmaktadır; fabrika elbiseyi kendisi dikmemiş, işçilere diktirmiştir. A'daki "iyileştirildi" fiili ise ettirgen+edilgen yapısındadır (ettirgen olarak kurgulanabilir); ancak ön planda edilgen anlam taşır. B'deki "erteledi" etken çatıdadır; herhangi bir çatı eki yoktur. Ettirgen çatının temel ölçütü, öznenin eylemi bir aracı aracılığıyla yaptırmasıdır.

11. "Çocuklar bahçede güzel oynaştı." cümlesindeki fiilin çatısı aşağıdakilerden hangisiyle doğru açıklanmıştır?

• A) Birden fazla özne eylemi birlikte yaptığı için işteş çatıdadır. ✓
• B) Fiil '-ş-' eki alsa da anlamca etken çatıda değerlendirilir.
• C) Özne eylemi kendine yaptığı için dönüşlü çatıdadır.
• D) Gerçek özne belirtilmediği için edilgen çatıdadır.
• E) Özne eylemi başkasına yaptırdığı için ettirgen çatıdadır.

"Oynaştı" fiili '-ş-' işteşlik ekini almıştır ve birden fazla öznenin (çocuklar) eylemi birlikte gerçekleştirdiğini ifade eder. İşteş çatıda eylem karşılıklı ya da ortaklaşa yapılır. "Oynaştı" fiilinde çocukların birbirleriyle oynadığı, eylemin ortak paylaşıldığı anlamı mevcuttur. Bu nedenle fiil işteş çatıdadır. '-ş-' eki her zaman işteşliği garanti etmez (bkz. 'yatıştı'), ancak burada anlamsal koşul da karşılanmaktadır.

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde etken çatılı bir fiil vardır?

• A) Annem sabah çok erken kalktı. ✓
• B) Araba serviste tamir ettirildi.
• C) Çocuklar parkta birbirini itti.
• D) Ders kitapları öğrencilere dağıtıldı.
• E) Yollar karla kaplandı.

"Kalktı" fiili herhangi bir çatı eki almamıştır; özne olan "annem" eylemi bizzat kendisi gerçekleştirmiştir. Bu nedenle fiil etken çatıdadır. A'daki "kaplandı" edilgen, B'deki "dağıtıldı" edilgen, D'deki "tamir ettirildi" ettirgen+edilgen çift çatılıdır. E'deki "itti" etken görünse de "birbirini" ifadesi işteş ilişki kurar; ancak '-ş-' eki almadığı için tartışmalıdır. En net etken çatı C seçeneğindedir.

13. "Usta,徒弟ye çivi çaktırdı." cümlesindeki ettirgen çatı ile aynı yapıyı taşıyan cümle aşağıdakilerden hangisidir? (Türkçe yeniden yazılmış hâli: "Usta, çırağa çivi çaktırdı.")

• A) Müdür raporu asistanına hazırlattı. ✓
• B) Öğretmen ödevleri kontrol etti.
• C) Misafirler salona alındı.
• D) Fatura muhasebede ödendi.
• E) Çocuk parkta koşturuldu.

"Çaktırdı" fiilinde usta çiviyi bizzat çakmamış, çırağa çaktırmıştır; bu ettirgen çatıdır ('-tır-' eki). Aynı yapı C'deki "hazırlattı" fiilinde karşımıza çıkar: müdür raporu kendisi hazırlamamış, asistanına hazırlatmıştır ('-t-' eki). A'daki "koşturuldu" ettirgen+edilgen çift çatılıdır. B'deki "kontrol etti" etken, D'deki "ödendi" edilgen, E'deki "alındı" edilgendir.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilin çatısı, cümlenin anlamıyla çelişmektedir?

• A) Kediler birbirine bakıştı. (İşteş çatı)
• B) Kitap raftan düşürüldü. (Ettirgen çatı) ✓
• C) Çocuk annesine sarıldı. (Dönüşlü çatı)
• D) Sporcu kendini hazırladı. (Dönüşlü çatı)
• E) Mektup yırtıldı. (Edilgen çatı)

"Düşürüldü" fiili '-ül-' edilgenlik ekini içerir; bu nedenle fiil edilgen çatıdadır, ettirgen değildir. Ettirgen çatıda '-dür-, -tür-' gibi ettirgenlik ekleri yer alır ve özne eylemi başkasına yaptırır. C seçeneğinde verilen "Ettirgen çatı" etiketi yanlıştır; doğru etiket "Edilgen çatı" olmalıdır. Diğer seçeneklerde çatı adı ile fiil yapısı örtüşmektedir.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dönüşlü ve edilgen çatı arasındaki ayrımı belirleyen temel ölçüt doğru uygulanmıştır?

• A) "Kapı kilitlendi" — Özne eylemi kendine yaptığından dönüşlüdür.
• B) "Adam tıraş oldu" — Özne insan olup eylemi kendine yaptığından dönüşlüdür. ✓
• C) "Ağaç büküldü" — Özne insan olduğundan dönüşlüdür.
• D) "Çocuk yıkandı" — Gerçek özne belirtilmediğinden edilgendir.
• E) "Tarak kayboldu" — Özne eylemi kendine yaptığından dönüşlüdür.

Dönüşlü ve edilgen çatıyı ayıran temel ölçüt, öznenin insan/bilinçli varlık olup olmadığı ve eylemi irade ile kendine yöneltip yöneltmediğidir. "Adam tıraş oldu" cümlesinde özne insandır ve eylemi iradesini kullanarak kendine uygulamaktadır; bu dönüşlü çatının tanımıyla örtüşür. A'daki "kayboldu" özerk bir oluş ifade eder ve özne eylemi kendine yöneltmez; edilgen-özerk yapıdadır. C'deki "kapı" insan dışıdır; dolayısıyla kilitlendi edilgendir. D'deki "çocuk yıkandı" dönüşlüdür çünkü özne insan olup eylemi kendine yapmaktadır.

16. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde altı çizili fiilin çatısı, diğerlerinden farklıdır?

• A) Çocuklar parkta <u>toplandı</u>.
• B) Mektup akşam <u>gönderildi</u>.
• C) Kitaplar rafa <u>dizildi</u>.
• D) Yaralılar hastaneye <u>taşındı</u>. ✓
• E) Kapılar gece <u>kilitlendi</u>.

A, B ve D seçeneklerinde fiiller edilgen çatıdadır; özne eylemi yapan değil, üzerinde gerçekleşendir ve fiilin mantıksal öznesi cümlede belirtilmemiştir ('dizildi' = edilgen, 'gönderildi' = edilgen, 'kilitlendi' = edilgen). E seçeneğinde 'toplandı' fiili edilgen görünümlüdür ancak bu fiilde dönüşlülük/işteşlik yorumu da yapılabilir. C seçeneğinde 'taşındı' fiili ise 'taşı-n-' yapısıyla dönüşlü çatıdadır; ancak anlam bakımından özne hem taşıyan hem de taşınan konumundadır. Görünüş olarak edilgen gibi görünse de '-n-' eki burada dönüşlülük işleviyle kullanılmış olup mantıksal özne (yaralılar) eylemi kendi üzerinde gerçekleştirmiştir.

17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil çatısı bakımından bir yanlışlık yapılmıştır?

• A) Pencereler rüzgârda kapandı.
• B) Asker yaralıları taşıttı.
• C) Meyve bahçede toplatıldı.
• D) Öğrenciler sınıfta oturtturuldu. ✓
• E) Bu roman bir haftada okunabilir.

'Oturtturuldu' fiili 'otur-t-tur-ul-' biçiminde çözümlenmektedir: 'otur-' (geçişsiz) + '-t-' (ettirgen) = 'oturт-' + '-tur-' (ikinci ettirgen) = 'oturttur-' + '-ul-' (edilgen) = 'oturtturul-'. Buradaki sorun, '-tur-' ettirgen ekinin '-t-' ettirgen ekinin üzerine gelmesiyle oluşan çift ettirgenlik yapısının dil bilgisi açısından çok katmanlı olmasıdır. Ancak asıl yanlışlık; cümlede hem ettirgenlik (birinin aracılığıyla) hem de edilgenlik (üzerinde işlem yapılma) iç içe geçirilmiş ve mantıksal özne belirsiz bırakılmıştır. 'Öğrenciler oturtturuldu' yerine 'Öğrenciler oturtuldu' kullanılması gerekir; '-t-' ile '-tur-' aynı anda kullanıldığında anlatım bozukluğu oluşur.

18. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde işteş çatılı bir fiil, işteşlik anlamı dışında kullanılmıştır?

• A) İki takım finalde karşılaştı.
• B) Çocuklar bahçede koşuştular. ✓
• C) Kuşlar gökyüzünde uçuştular.
• D) İki kardeş saatler boyunca tartıştı.
• E) Futbolcular sahada çarpıştı.

İşteş çatı, eylemin birden fazla özne tarafından karşılıklı ya da birlikte yapıldığını ifade eder. B, C ve E'de 'tartıştı', 'çarpıştı', 'karşılaştı' fiilleri karşılıklılık anlamı taşımaktadır: iki taraf birbirine karşı bu eylemi gerçekleştirmiştir. D'de 'uçuştular' birliktelik anlamındadır. A seçeneğinde 'koşuştular' fiili ise '-ş-' işteşlik ekini almış olmasına rağmen burada ne karşılıklılık ne de gerçek bir işteşlik anlamı vardır; bu fiil 'oradan oraya koşma, çok koşma' anlamında yoğunluk (sürüp gitme) ifade etmektedir. Dolayısıyla '-ş-' eki burada işteşlik değil, anlam yoğunluğu işleviyle kullanılmıştır.

19. Türkçede bir fiilin hem ettirgen hem de edilgen çatıda kullanılması durumuna 'çatı yığılması' denir. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde bu yapı YOKTUR?

• A) Araba tamirciye tamir ettirildi.
• B) Çocuklar anneleri tarafından uyutuldu. ✓
• C) Ödevler öğrencilere yazdırıldı.
• D) Elbiseler terziye diktirildi.
• E) Duvarlar işçilere boyatıldı.

A, B, C ve D seçeneklerinde ettirgen ek (-tir-, -at-, -ttir-, -dır-) ve ardından edilgen ek (-il-) birlikte kullanılmış, yani çatı yığılması mevcuttur: 'dik-tir-il-di', 'boya-t-ıl-dı', 'tamir et-tir-il-di', 'yaz-dır-ıl-dı'. E seçeneğinde ise 'uyutuldu' fiili 'uyu-t-ul-' yapısındadır ve ettirgen + edilgen yığılması içerdiği düşünülebilir; ancak cümlede 'anneleri tarafından' ifadesi mantıksal özneyi gösterdiğinden bu cümle sıradan bir edilgen yapısıyla da açıklanabilir. Daha önemlisi: E'de ettirgen anlam kaybolmuş, fiil salt edilgen işleviyle kullanılmaktadır; yani 'çocukları uyutma işini başkasına yaptırma' anlamı değil, doğrudan 'annelerin uyutma işini yapması' anlamı öne çıkmaktadır.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dönüşlü çatılı bir fiil, dönüşlülük anlamı dışında edilgen anlam kazanmıştır?

• A) Yaşlı adam yıkandı. ✓
• B) Asker kendini gizledi.
• C) Çocuk kendini topladı.
• D) Bu iş bugün yapılamaz.
• E) Kovalar fırlatıldı.

Dönüşlü çatıda fiil '-n-' ekini alır ve özne eylemi kendi üzerinde gerçekleştirir. A ve C'de dönüşlülük anlamı açıkça vardır. D ve E'de ise zaten edilgen çatı kullanılmıştır. B seçeneğinde 'yıkandı' fiili biçimsel olarak dönüşlü çatıdadır ('yıka-n-dı'). Ancak bu cümlede öznenin eylemi kendiliğinden mi yoksa bir başkasının yardımıyla mı gerçekleştirdiği belirsizdir; özellikle yaşlılık bağlamı düşünüldüğünde 'yıkandı' ifadesi 'birileri tarafından yıkandı' anlamı da taşıyabilmektedir. Bu nedenle dil bilgiciler 'yıkandı' fiilinin bağlama göre hem dönüşlü hem de örtük edilgen anlam kazanabileceğini kabul etmektedir. Seçenekler arasında dönüşlü çatının edilgen anlam kazandığı tek örnek budur.

21. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde geçişli fiil, geçişsiz anlam kazanmıştır?

• A) Terzi elbiseyi dikti.
• B) Çocuk bardakları kırdı.
• C) Ocaktaki su kaynamaya başladı. ✓
• D) Annem güzel yemekler pişirir.
• E) Öğretmen tahtayı sildi.

Bir fiilin geçişli mi geçişsiz mi olduğu hem yapısına hem de cümledeki kullanımına göre belirlenir. 'Kaynat-' fiili geçişlidir (suyu kaynatmak), 'kayna-' fiili ise geçişsizdir. B seçeneğinde 'kaynamak' fiili geçişsiz kullanımıyla yer almaktadır; özne (su) eylemi kendi içinde gerçekleştirmekte, bir nesneye geçiş söz konusu değildir. Diğer seçeneklerde ise 'pişirir' (yemekler → nesne alıyor), 'kırdı' (bardakları → nesne alıyor), 'dikti' (elbiseyi → nesne alıyor), 'sildi' (tahtayı → nesne alıyor) fiillerinin hepsi nesne almış, dolayısıyla geçişli kullanımdadır. B'de 'su' özne konumundadır ve fiil nesne almamıştır.

22. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde ettirgen çatıya getirilen yorum yanlıştır?

• A) 'Koşturdu' fiilinde özne, başka bir varlığın koşmasını sağlamıştır.
• B) 'Ağlattı' fiilinde özne, eylemi doğrudan değil başkası aracılığıyla gerçekleştirmiştir.
• C) 'Okuttu' fiilinde özne, okuma eylemini bir başkasına yaptırmıştır.
• D) 'Yaptırdı' fiilinde özne, eylemi bizzat kendisi gerçekleştirmiştir. ✓
• E) 'Yazdırdı' fiilinde mantıksal özne, bu sözcüğün dilbilgisel öznesiyle örtüşmez.

Ettirgen çatının temel özelliği, dilbilgisel öznenin eylemi bizzat yapmayıp bir başkasına yaptırmasıdır. A, B, C ve E seçeneklerinde ettirgen çatı doğru biçimde açıklanmıştır. D seçeneğinde ise 'Yaptırdı fiilinde özne eylemi bizzat kendisi gerçekleştirmiştir' ifadesi yanlıştır; çünkü 'yaptırdı' fiili 'yap-tır-dı' biçiminde ettirgen çatıdadır ve özne eylemi kendisi yapmamış, başkasına yaptırmıştır. Öznenin eylemi bizzat gerçekleştirdiği söylenebilmesi için 'yaptı' (ettirgen ek olmadan) kullanılması gerekirdi. Bu seçenekteki yorum ettirgen ve etken çatıyı birbirine karıştırmaktadır.

23. Türkçede '-l-' eki kimi zaman edilgen, kimi zaman dönüşlü çatı oluşturur. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde '-l-' eki dönüşlü değil, edilgen çatı oluşturmuştur?

• A) Adam yıkandı.
• B) Bebek battaniyeye sarıldı.
• C) Yaralı asker sarıldı.
• D) Yara temizlendi. ✓
• E) Küçük kız annesiyle kucaklaştı.

'-l-' eki Türkçede çoğunlukla edilgen çatı oluştururken bazı fiillerde dönüşlülük anlamı da taşıyabilir. A ve B'de 'sarıldı' fiili '-l-' ile türetilmiştir; ancak burada dönüşlülük anlamı öne çıkar (özne bir şeye sarılıyor = kendi hareketi). E'de 'yıkandı' dönüşlü çatıdadır. C seçeneğinde 'temizlendi' fiili 'temizle-n-di' biçiminde ayrıştırılır; ancak soru '-l-' ekini sorduğuna göre dikkatli incelemek gerekir. 'Yara temizlendi' cümlesinde özne olan 'yara', eylemi kendisi yapmamakta; temizleme işlemi özne üzerinde gerçekleşmektedir. Bu nedenle bu kullanım edilgen anlamlıdır. Öznenin iradi bir katılımı yoktur; işlem dışarıdan yapılmıştır. Bu seçenek '-n-' + edilgen anlam bileşimiyle en belirgin edilgen çatı örneğini oluşturmaktadır.

24. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde özne aynı zamanda fiilin hem mantıksal öznesi hem de mantıksal nesnesidir?

• A) Genç adam aynada kendine baktı.
• B) Sporcu kendini yordu. ✓
• C) Sular aktı.
• D) Öğretmen kitabı okudu.
• E) Çocuklar parkta oynaştı.

Bir cümlede öznenin hem mantıksal özne (eylemi yapan) hem de mantıksal nesne (eylemden etkilenen) konumunda olması dönüşlü çatının temel özelliğidir. A'da 'oynaştı' işteş çatıdadır. B'de özne ve nesne farklı varlıklardır. C'de 'aynada kendine baktı' ifadesinde dolaylı tümleç vardır ancak 'bak-' fiili dönüşlü ek almamıştır. E'de 'aktı' geçişsiz etken çatıdadır. D seçeneğinde 'yordu' fiili etken ve geçişli kullanılmış olsa da 'kendini' sözcüğü dönüşlü zamir olarak nesne görevindedir. Böylece özne (sporcu) hem eylemi yapan hem de eylemin üzerinde gerçekleştiği kişi konumundadır. Dilbilgisel yapı etken görünse de anlam bakımından özne hem mantıksal özne hem de mantıksal nesnedir.

25. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil, görünüşte edilgen çatılı olmasına rağmen gerçekte etken anlamlıdır?

• A) Kapı rüzgârda kapandı. ✓
• B) Bu ilaç günde iki defa içilir.
• C) Mektup postaneye verildi.
• D) Ödüller dağıtıldı.
• E) Toplantı ertelendi.

Edilgen çatıda özne eylemi yapmaz, eylem özne üzerinde gerçekleşir ve genellikle eylemin gerçek faili cümlede belirtilmez ya da 'tarafından' ile verilir. A, B, C ve E'de bu yapı geçerlidir: mektup verilmiştir (biri tarafından), toplantı ertelenmiştir (biri tarafından), ilaç içilir (genel özne), ödüller dağıtılmıştır (biri tarafından). D seçeneğinde ise 'kapandı' fiili 'kapa-n-dı' biçiminde biçimsel olarak dönüşlü çatı eki almıştır; anlam bakımından ise eylemi gerçekleştiren gizli bir fail yoktur, kapı kendiliğinden kapanmıştır. Bu kullanımda fiil görünüşte edilgen gibi yorumlanabilir; ancak eylemin özneye içkin bir biçimde (rüzgârın etkisiyle, otomatik olarak) gerçekleşmesi onu etken-geçişsiz kategorisine yaklaştırır. Dilbilgiciler bu tür fiilleri 'kendiliğinden oluş' anlamlı etken fiiller olarak değerlendirir.