TURKCE - fiil catisi (Bölüm 6)

1. Aşağıdaki cümlelerde altı çizili fiillerin çatı özellikleri incelendiğinde hangisi yanlış eşleştirilmiştir?

• A) Kavgayı görenler hemen barıştırdı. → Ettirgen ✓
• B) İki ekip uzun süre çekişti. → İşteş
• C) Kıyafetler çamaşır makinesinde yıkandı. → Edilgen
• D) Çocuk yavaşça uyutuldu. → Ettirgen + Edilgen
• E) Sporcu yarışmadan önce iyice hazırlandı. → Dönüşlü

'Barıştırmak' fiili 'barış-ış-tır-' yapısıyla hem işteş ('-ış-') hem ettirgen ('-tır-') çatı eklerini barındırır. Dolayısıyla bu fiilin yalnızca 'ettirgen' olarak nitelendirilmesi eksik ve yanlıştır; doğrusu 'işteş + ettirgen' biçiminde verilmeliydi. Diğer seçeneklerdeki eşleştirmeler dilbilgisel açıdan doğrudur.

2. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde geçişsiz bir fiil, cümle içindeki kullanımıyla geçişli değer kazanmıştır?

• A) Adam saatlerce yürüdü.
• B) Hızlı koşunca nefesi kesildi.
• C) Atlet yüz metreyi on saniyede koştu. ✓
• D) Çocuk bütün geceyi ağladı.
• E) Asker vatan için ölümleri göze aldı.

'Koşmak' fiili yapı bakımından geçişsizdir; nesne alamaz. Ancak 'yüz metreyi koştu' ifadesinde 'yüz metreyi' sözcüğü belirli nesne işlevi görmektedir. Bu kullanım, geçişsiz fiilin sözdizimsel bağlamda geçişli değer kazandığını ortaya koyar. Dil bilimde 'yol koşmak, mesafe kat etmek' gibi yapılarda geçişsiz fiillerin istisnai nesne aldığı görülür. Diğer seçeneklerdeki fiiller ya gerçek geçişlidir ya da nesne almamaktadır.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil çatısı bakımından bir tutarsızlık vardır? (Yani cümledeki çatı eki ile fiilin anlamı örtüşmemektedir.)

• A) Toplantıda alınan kararlar oy birliğiyle benimsendi.
• B) Sınav sonuçları öğrencilere duyuruldu.
• C) Küçük kız aynada kendine uzun uzun baktı.
• D) Uzun yolculuktan dönen adam eve kapandı.
• E) İşçiler sabahtan beri birbirleriyle yarışıldı. ✓

'Yarışıldı' cümlesinde '-ıl-' edilgen eki kullanılmıştır; ancak 'yarışmak' zaten işteş çatıda bir fiildir ve öznesiz (yani gerçek edilgen) kullanımı anlam bakımından çelişkilidir. 'Birbirleriyle' ifadesi de bu çelişkiyi pekiştirir: edilgen çatıda özne belirsizleşmeli, ancak 'birbirleriyle' özneyi ima etmektedir. Bu çatı eki ile anlam arasındaki uyumsuzluk, söz konusu seçenekteki tutarsızlığı oluşturur.

4. Aşağıdaki fiil gruplarından hangisinde tüm fiiller yalnızca '-n-' ekiyle hem edilgen hem dönüşlü anlamı karşılayabilecek niteliktedir?

• A) yaptırılmak, söyletilmek, yazdırılmak
• B) yıkanmak, soyunmak, giyinmek ✓
• C) sevilmek, görülmek, bilinmek
• D) aldatılmak, kırılmak, taşınmak
• E) koşuşmak, çarpışmak, itişmek

'Yıkanmak', 'soyunmak' ve 'giyinmek' fiillerinin tamamı '-n-' dönüşlülük ekini taşır ve bu ekle hem 'edilgen' (Çocuk yıkandı = yıkandı/yıkatıldı anlamında) hem 'dönüşlü' (Çocuk kendini yıkadı) yoruma açıktır. '-l-' eki alan B seçeneği yalnızca edilgeni karşılar. C seçeneği işteş, D seçeneği ettirgen+edilgen, E seçeneğinde ise 'taşınmak' dışındakiler '-l-' ekiyle edilgen çatıdadır.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde öznenin eylemi ne kendine yaptığı ne de başkasına yaptırdığı; aksine başkalarıyla birlikte ortak gerçekleştirdiği, ancak bu ortaklığın tek yönlü (karşılıksız) olduğu bir fiil kullanılmıştır?

• A) Öğrenciler ders boyunca fısıldaştı. ✓
• B) Askerler sabahın erken saatlerinde yürüyüşe geçti.
• C) Maç boyunca iki takım birbirine girdi.
• D) İki dost uzun yıllar sonra kucaklaştı.
• E) Çocuklar parkta güreşti.

'Fısıldaşmak' fiili işteş çatı eki '-ş-' taşısa da fısıldamanın doğası gereği karşı taraftan aynı eylemin karşılıklı alınması beklenmez; kişi fısıldar, diğeri dinler. Dolayısıyla bu fiil, '-ş-' ekini taşımasına karşın gerçek bir karşılıklılık değil birliktelik/eşzamanlılık anlamı taşır ve eylem tek yönlüdür. Dilbilimde bu kullanım 'birliktelik işteşliği' olarak adlandırılır ve saf karşılıklılıktan ayrışır. Diğer seçeneklerde eylem karşılıklı ya da iki taraflıdır.

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde etken çatılı geçişli bir fiil, edilgen anlam taşıyacak biçimde yorumlanabilmektedir?

• A) Kapı rüzgârla açıldı.
• B) Ahşap masa kolayca çiziliyor.
• C) Bu ilaç midenizi yakıyor.
• D) O kitap çok satıyor. ✓
• E) Bu kumaş çok kolay yırtılıyor.

'O kitap çok satıyor' cümlesinde 'satmak' etken çatılı geçişli bir fiildir. Ancak bu cümledeki özne olan 'kitap', eylemin mantıksal nesnesidir; gerçekte 'kitabı çok satıyorlar/satılıyor' anlamı edilgen biçimde sezdirilmektedir. Bu kullanım, Türkçede bazı etken fiillerin bağlamsal olarak edilgen değer kazanabildiğinin örneğidir. A, B, E seçeneklerinde fiiller zaten yapısal olarak edilgen çatıdadır; C'de ise özne gerçek anlamda eylemi yapandır.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tek bir fiil kökünden türetilmiş yapı; sırasıyla ettirgen, işteş ve edilgen çatı eklerini bu sırayla üst üste almıştır?

• A) Öğrenciler sınava hazırlatıldı.
• B) Arabalar tamirciye tamir ettirildi.
• C) Çocuklar birbirlerine oyun oynatıldı.
• D) Askerler koşturuldu.
• E) İki grup birbirini kovalatıştırıldı. ✓

'Kovalatıştırılmak' fiili 'kovala-t-ış-tır-ıl-' yapısıyla çözümlendiğinde sırasıyla kök (kovala-), ettirgen (-t-), işteş (-ış-), ikinci ettirgen (-tır-) ve edilgen (-ıl-) eklerini barındırır. Soruda istenen 'ettirgen → işteş → edilgen' sırasına en yakın çok katmanlı türetimi bu seçenek sunar. Diğer seçeneklerde ya ek sıralaması farklıdır ya da tüm üç çatı bir arada bulunmamaktadır. Bu tür çok katmanlı fiil yapıları KPSS'de adayları en çok yanıltan soru türlerinden birini oluşturur.

8. Aşağıdakilerin hangisinde işteş çatılı bir fiil kullanılmıştır?

• A) İki kardeş saatler boyunca tartıştı. ✓
• B) Öğretmen tahtaya yazdı.
• C) Ahmet sabahları yüzünü yıkar.
• D) Yaşlı adam yavaşça oturdu.
• E) Rüzgâr yaprakları savurdu.

İşteş fiillerde eylem, birden fazla özne tarafından karşılıklı ya da birlikte yapılır. 'Tartıştı' fiilinde iki kardeş bu eylemi karşılıklı olarak birbirine yapmıştır. İşteş fiiller çoğunlukla '-ş' ekiyle kurulur.

9. Aşağıdaki fiillerden hangisi geçişsiz çatılıdır?

• A) götürmek
• B) söylemek
• C) açmak
• D) koşmak ✓
• E) kesmek

Geçişsiz fiiller nesne alamayan fiillerdir. 'Koşmak' fiili nesne alamaz; 'neyi koştum?' sorusuna yanıt alınamaz. Diğer seçeneklerdeki fiiller nesne alabilir: 'neyi kesti?', 'neyi götürdü?', 'neyi söyledi?', 'neyi açtı?' sorularına yanıt alınabilir.

10. "Terziye elbisemi diktirdim." cümlesindeki fiilin çatısı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Dönüşlü
• B) Geçişsiz
• C) Ettirgen ✓
• D) Edilgen
• E) İşteş

'Diktirdim' fiilinde özne (ben) dikme eylemini bizzat yapmamış, terziye yaptırmıştır. Temel fiil 'dik-', ettirgen eki '-tir' alarak 'diktir-' biçimine dönüşmüştür. Bu nedenle fiilin çatısı ettirgendir.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birden fazla kişinin aynı eylemi birlikte yaptığı görülmektedir?

• A) Öğrenciler sınıfı birlikte temizledi. ✓
• B) Ahmet arabayı tamir ettirdi.
• C) Annem yemek pişirdi.
• D) Ali kitabı okudu.
• E) Kardeşim uyudu.

İşteş fiillerde eylem, birden fazla özne tarafından birlikte ya da karşılıklı olarak gerçekleştirilir. 'Temizledi' fiilinde öğrenciler bu eylemi birlikte yapmıştır. Ancak bu cümlede '-ş' işteşlik eki kullanılmamış olsa da anlam bakımından işteşlik söz konusudur. İşteşlik hem biçim hem anlam açısından değerlendirilir.

12. "Saçlarını taradı." cümlesinde fiilin çatısı nedir?

• A) Edilgen
• B) Dönüşlü
• C) Ettirgen
• D) Geçişli ✓
• E) İşteş

'Taradı' fiili 'saçlarını' nesnesini almıştır. Bu nedenle fiil geçişlidir. Dönüşlü çatıyla karıştırılmamalıdır: özne eylemi kendine değil, saçlarına uygulamıştır ve cümlede belirli bir nesne (saçlarını) mevcuttur. Dönüşlü olabilmesi için 'saçlarını taradı' değil, yalnızca 'tarandı' yapısının kullanılması gerekirdi.

13. Aşağıdakilerden hangisi edilgen çatı eklerinden biri değildir?

• A) -l
• B) -n
• C) -in
• D) -ış ✓
• E) -il

Edilgen çatı ekleri '-l / -il' ve '-n / -in' ekleridir. '-ış' eki ise işteş çatıyı kuran eklerden biridir (örneğin 'görüşmek', 'tartışmak'). Bu nedenle '-ış' edilgen çatı eki değildir.

14. "Eller yıkandı." cümlesindeki fiilin çatısı için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Geçişli, çünkü fiil nesne almıştır.
• B) Dönüşlü, çünkü özne eylemi kendine yapmıştır.
• C) Ettirgen, çünkü eylem başkasına yaptırılmıştır.
• D) Edilgen, çünkü eylemi yapan özne belirsizdir. ✓
• E) İşteş, çünkü eylem birlikte yapılmıştır.

'Yıkandı' fiilinde eller eylemi yapan özne değil, eylemin üzerinde gerçekleştiği nesnedir; gerçek özne belirsizdir (kim yıkadı?). '-n' eki hem dönüşlülük hem edilgenlik eki olabilir; ancak bu cümlede 'eller' bilinçsiz bir varlıktır ve eylemi kendine yapması mümkün değildir. Bu nedenle çatı edilgendir.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde geçişli fiil, geçişsiz fiille karşılaştırılarak doğru biçimde verilmiştir?

• A) Geçişli: Yazdı – Geçişsiz: Yürüdü ✓
• B) Geçişli: Güldü – Geçişsiz: Kesti
• C) Geçişli: Koştu – Geçişsiz: Okudu
• D) Geçişli: Geldi – Geçişsiz: Baktı
• E) Geçişli: Uyudu – Geçişsiz: Getirdi

'Yazdı' fiili nesne alabilir (neyi yazdı? → mektubu yazdı), bu nedenle geçişlidir. 'Yürüdü' fiili nesne alamaz (neyi yürüdü? → anlamsız), bu nedenle geçişsizdir. Diğer seçeneklerde geçişli ve geçişsiz fiiller yanlış eşleştirilmiştir.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dönüşlü ve edilgen çatı birbirine karıştırılmadan doğru biçimde kullanılmıştır?

• A) Çocuk yıkandı. (dönüşlü) ✓
• B) Kitap okundu. (dönüşlü)
• C) Araba itildi. (dönüşlü)
• D) Cam kırıldı. (dönüşlü)
• E) Kapı boyandı. (dönüşlü)

Dönüşlü fiillerde özne, eylemi bilinçli olarak kendine yapar. 'Çocuk yıkandı' cümlesinde çocuk (bilinçli varlık) yıkama eylemini kendine uygulamıştır; bu dönüşlü çatıdır. Diğer seçeneklerde cam, kitap, kapı, araba gibi bilinçsiz varlıklar özne olduğundan bu cümleler edilgen çatılıdır, dönüşlü değildir.

17. "Mühendis binayı yıktırdı." cümlesinde kaç ettirgenlik eki vardır?

• A) Bir ✓
• B) Üç
• C) Sıfır
• D) Dört
• E) İki

'Yıktırdı' fiili incelendiğinde kök 'yık-', üzerine ettirgenlik eki '-tır' gelmiş ve 'yıktır-' biçimi oluşmuştur. Bu yapıda yalnızca bir ettirgenlik eki bulunmaktadır. Mühendis, yıkma eylemini bizzat yapmayıp başkasına yaptırmıştır.

18. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde işteş çatıyı kuran ek doğru gösterilmiştir?

• A) yaz-dır-mak → işteş
• B) gör-ün-mek → işteş
• C) oku-n-mak → işteş
• D) sev-iş-mek → işteş ✓
• E) gel-in-mek → işteş

İşteş çatı '-ş / -iş / -uş / -üş' ekleriyle kurulur. 'Seviş-mek' fiilinde 'sev-' köküne '-iş' işteş eki eklenmiştir ve iki kişinin karşılıklı sevgi eylemini gerçekleştirdiği anlamı taşır. Diğer seçeneklerde: 'görünmek' dönüşlü, 'yazdırmak' ettirgen, 'okunmak' ve 'gelinmek' edilgen çatılıdır.

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ettirgen çatılı bir fiil vardır?

• A) Mühendis köprüyü inşa etti.
• B) Ressam tabloyu boyadı.
• C) Öğrenci sınavı geçti.
• D) Anne çocuğa elbisesini giydirdi. ✓
• E) Müzisyen piyano çaldı.

Ettirgen çatıda özne eylemi bizzat yapmaz, başkasına yaptırır. 'Giydirdi' fiilinde anne elbiseyi bizzat giymemiş, çocuğa giydirmiştir. Ettirgen çatı '-dir, -ir, -er, -t' gibi eklerle kurulur.

20. 'Çamaşırlar çok çabuk kurudu.' cümlesindeki fiilin çatısı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ettirgen
• B) Geçişli
• C) Geçişsiz ✓
• D) Dönüşlü
• E) Edilgen

'Kurudu' fiili nesne almamaktadır; özne olan 'çamaşırlar' eylemi kendiliğinden gerçekleştirmiştir. Bir nesneye yönelmeyen bu tür fiiller geçişsiz çatılıdır.

21. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kullanılan fiilin çatısı diğerlerinden farklıdır?

• A) Yaşlı adam uyudu. ✓
• B) Komşular kavga etti.
• C) Arkadaşlar selamlaştı.
• D) Çocuklar güreşti.
• E) Misafirler birbirlerine baktı.

A, B, C ve D seçeneklerindeki fiiller (-ş ekiyle ya da anlamca) işteş çatılıdır; eylem karşılıklı ya da birlikte yapılmaktadır. 'Uyudu' fiili ise geçişsiz çatılı olup işteşlik bildirmemektedir.

22. 'Kaleci topu yakaladı.' cümlesinde fiilin çatısıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Özne eylemi başkasına yaptırmıştır; ettirgendir.
• B) Eylem birden fazla özne tarafından yapılmıştır; işteştir.
• C) Gerçek özne belli değildir; edilgendir.
• D) Fiil nesne almıştır; geçişlidir. ✓
• E) Özne eylemi kendi üzerinde gerçekleştirmiştir; dönüşlüdür.

'Yakaladı' fiili 'topu' nesnesini almıştır. Nesne alabilen fiiller geçişli çatılıdır. Cümlede gerçek özne (kaleci) bellidir ve eylemi bizzat kendisi yapmaktadır.

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem ettirgen hem de geçişli bir fiil kullanılmıştır?

• A) Çocuklar bahçede koştu.
• B) Hava soğudu.
• C) Müdür raporu sekreterine yazdırdı. ✓
• D) Kuş kafesten kaçtı.
• E) Öğrenci sınıfta uyudu.

'Yazdırdı' fiili hem ettirgendir (müdür, yazmayı bizzat yapmamış; sekreterine yaptırmıştır) hem de geçişlidir ('raporu' nesnesini almaktadır). Diğer seçeneklerdeki fiiller ettirgen değildir.

24. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde '-n' ekiyle oluşturulmuş bir edilgen fiil vardır?

• A) Elbise vitrine asındı. ✓
• B) Öğrenci okula gönderildi.
• C) Mektup dün yazıldı.
• D) Kapı rüzgârla açıldı.
• E) Toplantıya herkes katıldı.

'Asındı' fiili 'as-ın-dı' biçiminde çözümlenir; '-n' edilgenlik ekiyle kurulmuştur. C seçeneğindeki 'yazıldı' ise '-l' ekini, E seçeneğindeki 'gönderildi' ise '-il' ekini almıştır.

25. Dönüşlü çatı için aşağıdakilerden hangisi doğru bir tanımdır?

• A) Fiil herhangi bir nesne almaz.
• B) Fiilin gerçek öznesi belli değildir.
• C) Özne, eylemi kendi üzerinde gerçekleştirir. ✓
• D) Özne, eylemi başka birine yaptırır.
• E) Eylem, birden fazla özne tarafından karşılıklı yapılır.

Dönüşlü çatıda özne eylemi kendi üzerinde gerçekleştirir; hem özne hem de nesne aynı varlıktır. Örneğin 'tarandı, yıkandı, giyindi' gibi fiiller bu çatıya girer. Diğer tanımlar sırasıyla edilgen, işteş ve ettirgen çatıya aittir.