TURKCE - fiil catisi (Bölüm 7)

1. 'Tablo müzeye taşındı.' cümlesinde fiilin çatısı aşağıdakilerden hangisi olabilir?

• A) Yalnızca işteş
• B) Yalnızca ettirgen
• C) Yalnızca dönüşlü
• D) Edilgen ya da dönüşlü ✓
• E) Yalnızca geçişli

'Taşındı' fiili '-n' ekini almıştır. Bu ek hem dönüşlü (özne eylemi kendine yapıyor) hem edilgen (gerçek özne belirsiz) çatı kurabilir. Cümleden gerçek özne belli olmadığından fiil edilgen çatılıdır; ancak biçim bakımından dönüşlü çatıyla karışabilir.

2. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde işteş çatı eki yanlış gösterilmiştir?

• A) gör-üş-tü
• B) çarp-ış-tı
• C) bak-ış-tı
• D) sev-iş-ti
• E) yap-tır-dı ✓

'Yaptırdı' fiilindeki '-tır' eki ettirgenlik ekidir, işteşlik eki değildir. A, B, C ve D seçeneklerindeki fiiller '-ş' ekini alarak işteş çatı kurmuştur.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne, eylemi hem kendisi yapmakta hem de başkasına yaptırmaktadır?

• A) Müdür binayı boyattırdı. ✓
• B) Kapı kendiliğinden kapandı.
• C) Öğretmen tahtaya yazdı.
• D) Çocuklar birbirleriyle oynadı.
• E) Ahmet arabasını yıkadı.

'Boyattırdı' fiili çift ettirgenlik içermektedir: '-t' ve '-tır' eklerinin üst üste gelmesiyle öznenin eylemi başkasına yaptırtması anlamı oluşmuştur. Müdür boyamayı ne kendisi yapmış ne de yalnızca birine yaptırmış; bir aracı vasıtasıyla yaptırtmıştır.

4. Aşağıdaki cümlelerden hangisi edilgen çatı bakımından yanlış bir örnek verilmiştir?

• A) Kitap raftan alındı.
• B) Haberler akşam duyuruldu.
• C) Mektup zarfa konuldu.
• D) Yemekler mutfakta pişirildi.
• E) Çocuk annesine sarıldı. ✓

'Sarıldı' fiili '-n' ekini almış olsa da burada özne eylemi kendi üzerinde/kendisi aracılığıyla gerçekleştirmektedir; bu nedenle fiil dönüşlü çatılıdır, edilgen değildir. Gerçek özne bellidir ve fiilin gerçek bir nesnesi yoktur. Diğer seçeneklerdeki fiiller gerçek anlamda edilgendir.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde geçişli bir fiil, geçişsiz olarak kullanılmıştır?

• A) Öğretmen tahtaya bir şeyler yazdı.
• B) Adam arabayı garaja çekti.
• C) Kapı kendiliğinden açıldı. ✓
• D) Anne bebeği emzirdi.
• E) Çocuk bardağı masaya koydu.

'Açmak' fiili nesne alabilen geçişli bir fiildir (kapıyı açmak). Ancak 'Kapı kendiliğinden açıldı.' cümlesinde '-ıl' dönüşlülük/edilgenlik eki alarak nesnesiz, yani geçişsiz biçimde kullanılmıştır. Diğer seçeneklerde fiiller doğal geçişli yapılarını korumaktadır.

6. Aşağıdaki fiillerin hangisi hem dönüşlü hem de edilgen anlamda yorumlanabilir?

• A) Sevilmek
• B) Söylenmek
• C) Yıkanmak ✓
• D) Giyinmek
• E) Gizlenmek

'Yıkanmak' fiili iki farklı anlamda kullanılabilir: 'Çocuk yıkandı' cümlesinde çocuk kendini yıkadığı için dönüşlü; 'Kirli çamaşırlar yıkandı' cümlesinde nesne özne konumuna geçtiği için edilgen çatıdadır. Bu çift yorum özelliği sorunun odak noktasıdır. Diğer seçenekler yalnızca tek bir çatı anlamı taşır.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi geçişsiz çatıdadır?

• A) Garson masayı sildi.
• B) Öğretmen öğrenciyi uyardı.
• C) Hava birden soğudu. ✓
• D) Mühendis köprüyü ölçtü.
• E) Çocuk annesine mektup yazdı.

'Soğumak' fiili nesne almaz; öznenin içinde bulunduğu bir değişim durumunu ifade eder. Bu nedenle geçişsiz çatıdadır. Diğer seçeneklerde fiiller belirgin birer nesne almaktadır: mektup (A), köprüyü (C), öğrenciyi (D), masayı (E).

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde aynı fiilin hem ettirgen hem de edilgen eki aldığı görülmektedir?

• A) Müzik dinlenildi.
• B) Yara sarıldı.
• C) Saçlar kurutturuldu. ✓
• D) Çiçekler her sabah sulandı.
• E) Kitap okutuldu.

'Kurutturuldu' fiili şu şekilde çözümlenir: kuru-t (ettirgen) + -tur (ettirgen) + -ul (edilgen) + -du. Yani hem ettirgenlik hem edilgenlik eki birlikte kullanılmıştır. Bu yapı 'bir kişi başkasına kurutturdu, o da iş gerçekleştirildi' anlamını verir. Diğer seçeneklerde ya yalnızca ettirgen ya da yalnızca edilgen ek vardır.

9. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi dönüşlü çatıdadır?

• A) Uzun süre dinlendi.
• B) Sabah erken uyandı.
• C) Koşarak nefes nefese kaldı.
• D) Genç adam aynaya baktı.
• E) Askere gitmeden önce tıraş oldu. ✓

Dönüşlü çatıda özne eylemi kendine yapar. 'Tıraş oldu' ifadesinde özne kendini tıraş etmiştir; bu nedenle dönüşlü çatıdadır. 'Dinlendi' (B) ise edilgen ya da dönüşlü yorumlanabilirse de günlük kullanımda 'dinlenmek' fiili kalıplaşmış geçişsiz bir anlam kazanmıştır. 'Uyandı' (D) da geçişsiz bir oluş bildirmektedir. En belirgin dönüşlü örnek C'dir.

10. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde verilen cümle ile çatı türü eşleşmesi yanlıştır?

• A) 'Çiçekler soldu.' – geçişsiz çatı
• B) 'Köpek suya atladı.' – dönüşlü çatı ✓
• C) 'Elbise boyandı.' – edilgen çatı
• D) 'Müdür raporu imzalattı.' – ettirgen çatı
• E) 'Çocuklar tartıştı.' – işteş çatı

'Atlamak' fiili nesne almayan, öznenin kendi iradesiyle yaptığı bir hareketi ifade eden geçişsiz bir fiildir. 'Köpek suya atladı' cümlesinde dönüşlülük eki yoktur ve eylem özneye dönük değildir. Bu cümle geçişsiz çatıdadır, dönüşlü değil. Dolayısıyla C seçeneğindeki eşleşme yanlıştır.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne, eylemi başkasına yaptırmaktadır?

• A) Annem her akşam yemek pişirir.
• B) Usta duvara çivi çaktı.
• C) Mimar binayı tasarladı.
• D) Öğrenci sınavı başarıyla geçti.
• E) Babam arabayı servise pişirdi. ✓

Ettirgen çatıda özne eylemi kendisi yapmaz, yaptırır. B seçeneğinde 'babam arabayı servise götürüp tamir ettirdi' anlamı örtük olarak verilmiştir; ancak bu seçenek daha çok bağlam içi yoruma dayanır. Alternatif bir bakışla, bu soruyu çözmek için ettirgenlik eki aramak gerekir. 'Pişirdi' (B) → 'servis' sözcüğüyle birlikte yaptırma anlamı verilmektedir. Diğer seçeneklerde özne eylemi bizzat gerçekleştirmektedir.

12. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde edilgen çatılı fiil kullanılmıştır ve özne cümlede yer almamaktadır?

• A) Çocuk annesi tarafından uyarıldı.
• B) Bu yollar geçen yıl asfaltlandı. ✓
• C) Kitap raftan düştü.
• D) Araba kendiliğinden durdu.
• E) Pencere rüzgârda sallandı.

Edilgen çatıda gerçek özne (eylemi yapan kişi) cümlede yer almaz, sözde özne bulunur. B seçeneğinde 'yollar' sözde öznedir; eylemi gerçekleştiren kişi (işçiler, belediye vb.) cümlede yoktur. C seçeneğinde ise 'annesi tarafından' ifadesiyle gerçek özne açıkça belirtilmiştir. Bu nedenle B en uygun seçenektir.

13. Aşağıdaki fiil eklerinin hangisi tek başına hem ettirgenlik hem de dönüşlülük işlevi göremez?

• A) -ır
• B) -dır
• C) -ıl
• D) -ın
• E) -ış ✓

'-ış' eki yalnızca işteşlik (karşılıklılık/birliktelik) çatısını kurar; ettirgenlik ya da dönüşlülük işlevi görmez. '-ın' dönüşlülük ve bazen edilgenlik, '-dır' ettirgenlik, '-ıl' edilgenlik ve dönüşlülük, '-ır' ise ettirgenlik işlevi taşıyabilir. Bu nedenle D seçeneği olan '-ış' eki, sorulan işlevleri yerine getiremez.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı bakımından bir tutarsızlık (yanlış çatı kullanımı) vardır?

• A) Depo taşınmadan önce boşaltıldı.
• B) Çocuk oyuncağını kırdı.
• C) Öğrenciler birbirlerine yardım ettiler.
• D) Hasta ilaçlarını bizzat içirildi. ✓
• E) Duvarlar boyacı tarafından boyandı.

'İçirildi' fiili ettirgen + edilgen yapısıyla 'birine içirtildi' anlamını taşır. Ancak cümlede 'hasta bizzat' ifadesi hem öznenin eylemi kendisinin yaptığını hem de bir başkası tarafından yaptırıldığını aynı anda söylemektedir; bu anlam çelişkisi çatı tutarsızlığı oluşturur. 'Bizzat' zarfı ettirgen yapıyla çelişmektedir.

15. Aşağıdakilerden hangisinde altı çizili sözcük, işteş çatı özelliği taşımaktadır?

• A) Öğrenciler sınava çalıştı.
• B) Adam kapıyı kapattı.
• C) Çocuk okuldan dönünce hemen yıkandı.
• D) Takım kaptanı sahaya çıktı.
• E) İki kardeş bir saat konuştu. ✓

'Konuştu' fiili '-uş' işteş ekini taşır (konuş-tu). İki kişinin karşılıklı eylem gerçekleştirdiğini, yani iki kardeşin birbirlerine konuştuğunu ifade eder. Bu yapı işteş çatının karşılıklılık özelliğini yansıtmaktadır. Diğer seçeneklerde işteş çatı eki bulunmamaktadır.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne, aynı zamanda eylemin hem yapıcısı hem de etkilenenidir?

• A) İşçiler sabah erkenden kalktı.
• B) Yaşlı adam uzun süre yürüdü.
• C) Bebek ninni dinleyerek uyudu.
• D) Genç kız aynada süslendi. ✓
• E) Öğrenci dersten sonra dinlendi.

Dönüşlü çatıda özne eylemi kendine yaptığı için hem eylemin öznesi hem de nesnesi (etkileneni) konumundadır. 'Süslendi' fiilinde genç kız kendini süslemiştir; yani eylemin hem yapıcısı hem de etkilenenidir. Diğer seçeneklerdeki fiiller ya geçişsiz (uyumak, kalkmak, yürümek) ya da farklı bir çatı özelliği taşımaktadır.

17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde geçişli bir fiil, edilgen çatıya sokularak sözde özne türetilmiştir?

• A) Hava erken karardı.
• B) Bebek güldü.
• C) Sınav soruları öğretmen tarafından hazırlandı. ✓
• D) Adam ağır yükü taşıdı.
• E) Çocuklar bahçede koştu.

Edilgen çatıda geçişli bir fiilin nesnesi özne konumuna geçerek 'sözde özne' oluşturulur. 'Hazırlamak' geçişli bir fiildir (soruları hazırlamak). 'Sınav soruları hazırlandı' cümlesinde 'sorular' sözde öznedir; gerçek özne olan öğretmen 'tarafından' edatıyla verilmiştir. A, B, E seçeneklerindeki fiiller zaten geçişsizdir; D'de ise edilgen yapı yoktur.

18. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde dönüşlü çatılı bir fiil vardır?

• A) Rüzgâr yaprakları savurdu.
• B) Sporcu yarışmaya hazırlandı. ✓
• C) Öğrenciler birbirlerine baktı.
• D) Fabrika dumanları gökyüzünü kapladı.
• E) Annem çocukları yıkadı.

'Hazırlandı' fiilinde özne (sporcu) eylemi kendi üzerinde gerçekleştirmiştir; yani özne hem etken hem de nesne konumundadır. Bu özellik dönüşlü çatının tanımıdır. A ve C seçeneklerinde geçişli etken çatı, D seçeneğinde işteş çatı vardır.

19. "Çocuklar parkta birbirleriyle güreşti." cümlesindeki fiilin çatısı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Geçişsiz - Dönüşlü
• B) Geçişli - Ettirgen
• C) Geçişsiz - Edilgen
• D) Geçişli - Etken
• E) Geçişsiz - İşteş ✓

'Güreşti' fiili, eylemin birden fazla özne tarafından karşılıklı ya da birlikte yapıldığını gösterir; bu da işteş çatının tanımıdır. Ayrıca fiil nesne almadığı için geçişsizdir. 'Birbirleriyle' ifadesi de işteşliği pekiştiren bir belirteçtir.

20. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde edilgen çatılı bir fiil kullanılmıştır?

• A) Hava birden soğudu.
• B) Asker nöbette uyudu.
• C) Tarlalar zamanında ekildi. ✓
• D) Yönetmen filmi ödüle taşıdı.
• E) Öğrenci sınavdan geçti.

'Ekildi' fiilinde eylemi kimin gerçekleştirdiği belli değildir; özne konumundaki 'tarlalar' ise eylemin gerçekleştiği nesnedir. Bu durum edilgen çatının temel özelliğidir. Edilgen çatıda gerçek özne silinir ya da belirsizleşir.

21. "Müdür raporları sekreterine yazdırdı." cümlesindeki fiilin çatısı nedir?

• A) İşteş
• B) Ettirgen ✓
• C) Edilgen
• D) Etken - Geçişsiz
• E) Dönüşlü

Ettirgen çatıda özne eylemi bizzat yapmaz, başkasına yaptırır. 'Yazdırdı' fiilinde müdür yazmamış, yazdırmıştır; eylem sekretere yaptırılmıştır. '-dır-' ettirgenlik ekidir. Fiilin nesnesi de ('raporları') olduğundan geçişli ettirgen çatı söz konusudur.

22. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde çatı bakımından ötekilerden farklı bir fiil vardır?

• A) Çocuk uyandı.
• B) Buz eridi.
• C) Hava karardı.
• D) Elbise kurudu.
• E) Garson bardakları kırdı. ✓

A, B, C ve D seçeneklerindeki fiiller (kurudu, karardı, eridi, uyandı) geçişsiz etken çatılıdır; nesne almazlar ve özne eylemi kendiliğinden gerçekleştirir. E seçeneğindeki 'kırdı' fiili ise nesne alabilen geçişli bir fiildir ('bardakları' nesnesi mevcuttur).

23. "Saçlar berberde kesildi." cümlesinin çatısı ile yapı bakımından aynı olan cümle aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Annem bize pasta pişirdi.
• B) İşçiler sabah erken kalktı.
• C) Köprü geçen yıl yıkıldı. ✓
• D) Çocuk kendini yordu.
• E) Arkadaşlar uzun süre tartıştı.

'Kesildi' fiili edilgen çatılıdır; gerçek özne belirsizleşmiş, gramer öznesi ('saçlar') aslında nesne konumundadır. 'Yıkıldı' fiili de aynı şekilde edilgen çatılıdır: kim yıktığı belli değil, 'köprü' ise gramer öznesi konumundadır. Diğer seçenekler sırasıyla dönüşlü, geçişsiz etken, işteş ve ettirgen çatıyı örnekler.

24. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde hem ettirgen hem de edilgen çatı özellikleri birlikte kullanılmıştır?

• A) Müzisyenler sahnede buluştu.
• B) Çocuk bahçede koşturuldu.
• C) Hasta ilaçlarını içti.
• D) Öğrenciler sınıfı temizledi.
• E) Duvarlar ustaya boyatıldı. ✓

'Boyatıldı' fiili iki ayrı çatı eki içerir: '-at-' ettirgenlik eki (boya-t) ve '-ıl-' edilgenlik eki (boyat-ıl). Yani önce eylem başkasına yaptırılmış (ettirgen), ardından gerçek özne belirsizleştirilmiştir (edilgen). Bu tür fiillere 'çok çatılı fiil' denir. C seçeneği de geçerli görünse de 'koşturuldu' fiilinde '-tur-' ettirgen, '-ul-' edilgen ekidir; ancak B daha klasik bir örnek oluşturur ve soru 'boyatıldı' üzerine kurgulanmıştır.

25. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde fiilin çatısı yanlış belirlenmiştir?

• A) Kapı rüzgârda açıldı. → Edilgen
• B) Kuşlar güneye göç etti. → Geçişsiz etken
• C) Asker cepheye gönderildi. → Edilgen
• D) Çocuk kendini kapıya çarptı. → Dönüşlü
• E) Arkadaşlar kucaklaştı. → Dönüşlü ✓

'Kucaklaştı' fiili dönüşlü değil, işteş çatılıdır. İşteş çatıda eylem birden fazla özne tarafından birlikte ya da karşılıklı yapılır; 'kucaklaşmak' da iki kişinin birbirini kucaklaması anlamına gelir. Dönüşlü çatıda ise özne eylemi yalnızca kendi üzerinde gerçekleştirir.