TURKCE - noktalama (Bölüm 1)

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nokta yanlış kullanılmıştır?

• A) Toplantı saat 14.30'da başlayacak.
• B) Kitabı okuyunca çok etkilendim.
• C) Atatürk, 10 Kasım 1938'de hayatını kaybetti.
• D) Yarın sabah erken kalkmam gerekiyor.
• E) Bu yıl okula 1250. öğrenci kayıt yaptırdı. ✓

Sıra sayısı bildiren sayıların sonuna nokta getirilir; ancak bu noktadan sonra ek geliyorsa nokta kaldırılır. 'C' seçeneğinde '1250.' ifadesi sıra sayısı olarak doğru görünse de cümle içindeki kullanım bağlamında anlam karışıklığına yol açmaktadır. Doğru kullanım '1250 öğrenci' şeklinde olmalıdır çünkü burada sıra değil miktar bildirme söz konusudur.

2. "Haydi çocuklar ( ) hadi bakalım!" cümlesinde parantez içine hangi noktalama işareti getirilmelidir?

• A) Noktalı virgül (;)
• B) Virgül (,) ✓
• C) İki nokta (:)
• D) Nokta (.)
• E) Ünlem (!)

Cümle içinde bir öğeden sonra gelen ve anlam bütünlüğünü bozmayan kısa duraklamalarda virgül kullanılır. 'Haydi çocuklar' seslenmesinden sonra konuşma devam ettiğinden araya virgül (,) konulması gerekmektedir. Cümlenin sonunda ünlem işareti bulunduğundan ortada ayrıca ünlem kullanılmaz.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki nokta (:) doğru kullanılmıştır?

• A) Annem: beni çok sever.
• B) Yarın: okula gideceğim.
• C) Marketten şunları aldım: ekmek, süt ve yumurta. ✓
• D) Kitap: okumayı çok seviyorum.
• E) O günden: bu yana çok şey değişti.

İki nokta, bir sıralama ya da açıklama yapılacağını haber vermek için kullanılır. A seçeneğinde 'şunları aldım' ifadesinden sonra sıralama geldiği için iki nokta doğru kullanılmıştır. Diğer seçeneklerde iki nokta, özne-yüklem ya da zarf-yüklem arasına konulmuştur ki bu yanlıştır.

4. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde kesme işareti (') yanlış kullanılmıştır?

• A) Ali'nin kitabı kayboldu.
• B) Masanın üstündeki kalem Ali'nin'dir. ✓
• C) Ahmet'le birlikte sinemaya gittik.
• D) 1923'te Cumhuriyet ilan edildi.
• E) Türkiye'nin başkenti Ankara'dır.

Özel isimlere getirilen ekler kesme işaretiyle ayrılır; ancak bu kural yalnızca ilk ek için uygulanır, ek üstüne ek geldiğinde ikinci kesme işareti kullanılmaz. E seçeneğinde 'Ali'nin'dir' biçiminde çift kesme işareti kullanılmıştır. Doğru yazım 'Ali'nindir' şeklinde olmalıdır.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru işareti (?) yanlış kullanılmıştır?

• A) Bugün hava nasıl?
• B) Nereye gidiyorsun?
• C) Eve gidip biraz uyudum mu acaba. ✓
• D) Acaba bu doğru mu?
• E) Gelecek misin, gelmeyecek misin?

Cümle soru anlamı taşısa da sonunda soru işareti olmak yerine nokta konulmuşsa bu yanlıştır. E seçeneğinde 'acaba' sözcüğü soru pekiştiricisi olarak kullanılmış; ancak cümle sonuna soru işareti yerine nokta konulmuştur. Doğru yazım 'Eve gidip biraz uyudum mu acaba?' şeklinde olmalıdır.

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde noktalı virgül (;) kullanımı doğrudur?

• A) Türkiye'nin büyük şehirleri; İstanbul, Ankara ve İzmir'dir.
• B) Yarın; okula gideceğim.
• C) Kitabı okudum; çok beğendim. ✓
• D) Sabah kalktım; yüzümü yıkadım.
• E) Seni; çok seviyorum.

Noktalı virgül, birbiriyle ilgili fakat bağımsız iki yargı arasında kullanılır. A seçeneğinde biri diğerinin sonucunu bildiren iki bağımsız yargı yer almaktadır ve noktalı virgül doğru kullanılmıştır. C seçeneğinde 'büyük şehirleri' ifadesinden sonra sıralama yapılacağından iki nokta kullanılmalıdır. Diğer seçeneklerde ise anlam bütünlüğü olan tek bir yargı bölünmüştür.

7. "Öğretmen ( ) 'Yarın sınav var.' dedi." cümlesinde parantez içine hangi noktalama işareti getirilmelidir?

• A) Virgül (,)
• B) Noktalı virgül (;)
• C) Nokta (.)
• D) İki nokta (:) ✓
• E) Ünlem (!)

Aktarılan (alıntılanan) sözlerden önce iki nokta (:) konulur. 'Öğretmen dedi' ifadesinden sonra doğrudan aktarma geldiği için araya iki nokta konulmalıdır. Doğru yazım: 'Öğretmen: "Yarın sınav var." dedi.' şeklindedir.

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak işareti (") doğru kullanılmıştır?

• A) Ahmet "çalışkan" bir öğrencidir.
• B) "Mavi" renkli arabayı beğendim.
• C) "Kitap" okumayı seviyorum.
• D) Ona "gel" dedim ama gelmedi. ✓
• E) "Yarın" okula gidecekmiş.

Tırnak işareti; alıntılarda, özel anlam taşıyan sözcüklerde ve vurgulanmak istenen ifadelerde kullanılır. B seçeneğinde doğrudan aktarılan bir söz ('gel') tırnak içine alınmıştır ve bu kullanım doğrudur. Diğer seçeneklerde sıradan sözcükler tırnak içine alınmış, bu da anlamsız bir kullanım ortaya çıkarmıştır.

9. Aşağıdakilerin hangisinde kısa çizgi (-) doğru kullanılmıştır?

• A) Sabah-akşam çalışıyorum.
• B) Ankara-İstanbul arası 450 km'dir. ✓
• C) O-nun kalem-i kayboldu.
• D) Kitap-okumayı seviyorum.
• E) Güzel-temiz bir ev arıyordu.

Kısa çizgi (-), iki yer adı veya kavram arasındaki ilişkiyi, yol güzergahını ya da karşıtlığı göstermek için kullanılır. A seçeneğinde iki şehir adı arasındaki güzergahı göstermek amacıyla kısa çizgi doğru biçimde kullanılmıştır. Diğer seçeneklerde kısa çizgi gereksiz yere sözcük içine ya da sıfat tamlamalarına konulmuştur.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlem işareti (!) doğru kullanılmıştır?

• A) Saat kaç acaba!
• B) Dur! Oraya gitme! ✓
• C) Yarın hava yağmurlu olacak!
• D) Merhaba, nasılsın!
• E) Kitabı okudum!

Ünlem işareti; uyarı, emir, sevinç, üzüntü gibi güçlü duygu bildiren cümlelerin sonuna konulur. C seçeneğinde 'Dur!' uyarı, 'Oraya gitme!' yasak/uyarı bildirmektedir ve her ikisi de ünlem gerektirir; kullanım doğrudur. A ve B seçeneklerinde ünlem gerektiren bir duygu yoktur. D seçeneğinde soru olan cümle soru işareti almalıdır. E seçeneğinde selamlama kalıbı ünlem ile bitmeyebilir ancak yanlış sayılmaz; asıl sorun D'deki açık kuraldışılıktır.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül kullanılmaması gerekirken virgül kullanılmıştır?

• A) Ahmet, sana bir şey söyleyeyim mi?
• B) Koştu ve birinci oldu. ✓
• C) Kitabı aldım, okudum ve iade ettim.
• D) Hava soğuk, dışarı çıkmak istemedim.
• E) Güzel mi, çirkin mi bilmiyorum.

'Ve' bağlacıyla bağlanan iki öğe arasına virgül konulmaz. E seçeneğinde 'koştu' ile 'birinci oldu' arasında zaten 've' bağlacı bulunduğundan öncesine virgül konulmasına gerek yoktur. Doğru yazım 'Koştu ve birinci oldu.' şeklindedir; herhangi bir virgül kullanımı gerekmemektedir.

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde parantez () doğru kullanılmıştır?

• A) Hava (bugün) çok güzel.
• B) (Yarın) okula gideceğim.
• C) Seni çok (seviyorum).
• D) Kitabı (okudum) çok beğendim.
• E) Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) 1920'de kuruldu. ✓

Parantez, açıklama, kısaltma açılımı veya ek bilgi vermek amacıyla kullanılır. A seçeneğinde 'Türkiye Büyük Millet Meclisi' ifadesinin kısaltması olan 'TBMM' parantez içinde verilmiş ve bu kullanım tamamen doğrudur. Diğer seçeneklerde ise yüklem, zarf veya cümle başı parantez içine alınmış; bu anlamsız ve yanlış bir kullanımdır.

13. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde üç nokta (...) doğru kullanılmıştır?

• A) Kitabı aldım... okudum... beğendim.
• B) Ne diyeyim, insan bazen öyle yoruluyor ki... ✓
• C) Seni... seviyorum.
• D) Adı... Ahmet'tir.
• E) Yarın... okula gideceğim.

Üç nokta; sözün kasıtlı olarak yarıda bırakıldığını, anlatımın sürdüğünü ya da söylenemeyen bir şeyin ima edildiğini göstermek için kullanılır. C seçeneğinde cümle duygusal yoğunlukla sürüncemede bırakılmış ve devam ettirilmemiştir; bu üç noktanın doğru kullanım amacına uygundur. A seçeneğinde ise birbiri ardına gelen normal yargılar arasına üç nokta konulmuştur ki bu gereksizdir ve virgül kullanılmalıdır.

14. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde soru işaretinin kullanımı yanlıştır?

• A) Acaba bu doğru mu?
• B) Bu kitap senin mi?
• C) Sınav ne zaman?
• D) Buraya ne zaman geldin?
• E) Nereye gidiyorsun diye sordu. ✓

C seçeneğinde 'Nereye gidiyorsun?' sorusu dolaylı anlatıma dönüştürülmüş gibi görünse de aslında cümle yapısı doğrudan aktarım gerektirmektedir. Doğru yazım: '"Nereye gidiyorsun?" diye sordu.' şeklinde olmalıdır. Doğrudan aktarımda soru işareti tırnak içinde kalmalıdır.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlem işareti doğru kullanılmıştır?

• A) Lütfen! bana yardım et.
• B) Dikkat et! Araba geliyor. ✓
• C) Çok yorgunum! ama devam edeceğim.
• D) Ne güzel bir gün! diye bağırdı.
• E) Hayır! ama belki düşünürüm.

B seçeneğinde 'Dikkat et!' ünlem cümlesi ünlem işaretiyle bitirilmiş, ardından gelen cümle büyük harfle başlatılmıştır. Bu kullanım doğrudur. A seçeneğinde ünlem işaretinden sonra küçük harfle devam edilmiştir; doğrusu 'Ne güzel bir gün!' Diye bağırdı. şeklinde olmalıdır. C, D ve E seçeneklerinde ünlem işareti yanlış yere konulmuştur.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki nokta üst üste (:) doğru kullanılmıştır?

• A) Sonuç olarak: başarılı olduk.
• B) Dedi ki: 'Yarın geleceğim.' ✓
• C) Sebebi: yorgunluktu.
• D) Türkiye'nin büyük şehirleri: İstanbul, Ankara ve İzmir'dir.
• E) Sevdiğim yiyecekler: pizza, makarna ve pilav.

C seçeneğinde iki nokta üst üste, aktarılan sözden önce doğru biçimde kullanılmıştır. İki nokta üst üste; açıklama, örnek sıralama veya aktarılan söz öncesinde kullanılır. A seçeneğinde '-dir' yüklemi olduğundan iki nokta kullanımı gereksizdir. B seçeneğinde yüklem yoktur, cümle yapısı bozuktur. D ve E seçeneklerinde ise iki nokta gereksiz yere kullanılmıştır.

17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde noktalı virgül (;) doğru kullanılmıştır?

• A) Ali; Mehmet ve Ayşe birlikte geldi.
• B) Gel; gidelim.
• C) Kitap okudum; ve çok beğendim.
• D) Seni seviyorum; çünkü iyisin.
• E) Hava soğuktu; dışarı çıkmadım. ✓

B seçeneğinde noktalı virgül, aralarında anlam bağlantısı olan iki bağımsız cümleyi birbirinden ayırmak için doğru kullanılmıştır. A seçeneğinde 've' bağlacının önünde noktalı virgül kullanılmaz. C seçeneğinde 'çünkü' bağlacından önce virgül yeterlidir. D seçeneğinde noktalı virgül anlamsız biçimde kullanılmıştır. E seçeneğinde özne sıralamasında virgül kullanılmalıdır.

18. Kesme işareti (') ile ilgili aşağıdaki cümlelerin hangisi doğrudur?

• A) Ankaranın havası soğuktur.
• B) Mehmet'in arabası yeniydi.
• C) Mustafanın kalemi kayboldu.
• D) Türkiye'nin başkenti Ankara'dır. ✓
• E) İstanbul'un tarihi çok zengindir.

A seçeneğinde özel isim olan 'Türkiye'ye getirilen '-nin' iyelik eki kesme işaretiyle ayrılmış, 'Ankara'ya getirilen '-dır' bildirme eki de kesme işaretiyle doğru biçimde yazılmıştır. Özel isimlere getirilen ekler kesme işaretiyle ayrılır. B ve D seçeneklerinde kesme işareti kullanılmamıştır. C seçeneği de doğrudur ancak tek başına doğru olduğu için A, C, E birlikte doğruysa da bu soruda A şıkkı tüm kullanımları içeren tam doğru seçenektir.

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kısa çizgi (-) yanlış kullanılmıştır?

• A) Anne - kız birlikte alışverişe çıktılar.
• B) Türk - Yunan ilişkileri son dönemde gelişmiştir.
• C) İstanbul - Ankara arası yaklaşık 450 km'dir.
• D) O, çalışkan - zeki bir öğrenciydi. ✓
• E) Sınav 9-11 saatleri arasında yapılacak.

E seçeneğinde 'çalışkan' ve 'zeki' sıfatları arasında kısa çizgi kullanılmıştır. Bu yanlıştır; iki sıfat arasında 've' bağlacı ya da virgül kullanılmalıdır: 'çalışkan ve zeki' veya 'çalışkan, zeki'. Kısa çizgi; karşıtlık, birliktelik ya da aralık belirtmek için kullanılır, sıfat sıralamalarında kullanılmaz.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül kullanılması gerekirken kullanılmamıştır?

• A) Hepsi yukarıdaki seçeneklerde.
• B) Seni seviyorum ama söyleyemiyorum.
• C) Ahmet geldi ve oturdu.
• D) Kitabı aldım çantama koydum ve çıktım.
• E) Hava güzeldi pikniğe gittik. ✓

C seçeneğinde 'Hava güzeldi' ve 'pikniğe gittik' cümleleri arasında bağlaç olmaksızın virgül kullanılmalıdır: 'Hava güzeldi, pikniğe gittik.' D seçeneğinde ise 'ama' bağlacından önce virgül gelmesi gerekir: 'Seni seviyorum, ama söyleyemiyorum.' Ancak soru 'gerekirken kullanılmamış' olanı sormaktadır; C'de virgül hiç yoktur ve kesinlikle gereklidir.

21. Üç nokta (...) ile ilgili aşağıdaki cümlelerin hangisi yanlıştır?

• A) Üç nokta, sözün yarıda kesildiğini gösterir.
• B) Üç nokta, anlatımda bırakılan boşlukları da gösterebilir.
• C) Üç nokta, alıntılarda atlanan bölümleri göstermek için kullanılabilir.
• D) Üç noktadan sonra gelen cümle her zaman büyük harfle başlar. ✓
• E) 'Bir zamanlar çok mutluyduk...' cümlesinde üç nokta doğru kullanılmıştır.

D seçeneği yanlıştır. Üç noktadan sonra gelen cümle her zaman büyük harfle başlamaz. Üç nokta cümle içinde kullanıldığında ya da sözün eksik bırakıldığı durumlarda devam eden söz küçük harfle yazılabilir. Yalnızca üç nokta bir cümleyi tamamlıyorsa ve yeni bir cümle başlıyorsa büyük harf kullanılır. Diğer seçeneklerdeki bilgiler doğrudur.

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ayraç (parantez) doğru kullanılmıştır?

• A) Ali (çok çalışkan bir öğrencidir.) sınıfın birincisi oldu.
• B) Hava (güzel) olduğu için dışarı çıktık.
• C) Sınav sonuçları (yarın açıklanacak.)
• D) Atatürk (1881-1938) Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusudur. ✓
• E) (Kitabı okudum) ve çok beğendim.

A seçeneğinde parantez, kişinin doğum ve ölüm yıllarını belirtmek için doğru biçimde kullanılmıştır. Bu, parantezin en yaygın ve doğru kullanım alanlarından biridir. B seçeneğinde cümlenin özü parantez içine alınmıştır, bu yanlıştır. C seçeneğinde nokta parantez içinde kullanılmıştır, oysa parantez açıklama niteliği taşımıyorsa nokta dışarıda olmalıdır. D ve E seçeneklerinde parantez gereksiz ve yanlış yerlerde kullanılmıştır.

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde noktalama işaretleri tamamen doğru kullanılmıştır?

• A) Sınav sonuçları açıklandı; kimse sevinmedi. ✓
• B) Kitabı bitirdim: çok güzeldi.
• C) Ali, 'Bugün gelmeyeceğim' dedi, ve gitti.
• D) Toplantıya; Ahmet, Mehmet ve Ayşe katıldı.
• E) 'Yarın görüşürüz.' dedi ve telefonu kapattı.

E seçeneğinde noktalı virgül, aralarında anlam ilişkisi bulunan iki bağımsız cümleyi doğru biçimde birbirinden ayırmıştır. A seçeneğinde 've' bağlacından önce virgül ve tırnak işareti kullanımı hatalıdır. B seçeneğinde 'Toplantıya' sözcüğünden sonra noktalı virgül kullanılması yanlıştır; virgül olmalıdır. C seçeneğinde aktarılan söz tek tırnak içinde verilmiş, noktanın tırnak içinde mi dışında mı kalacağı tartışmalıdır ancak 'dedi' den önce virgül eksiktir. D seçeneğinde iki nokta üst üste sonrasında açıklama cümlesi büyük harfle başlamalıdır.

24. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde noktalama işaretleri doğru kullanılmıştır?

• A) Kitabı okudum — ancak anlamadım.
• B) Kitabı okudum, ancak; anlamadım.
• C) Kitabı okudum; ancak anlamadım. ✓
• D) Kitabı okudum ancak, anlamadım.
• E) Kitabı okudum: ancak anlamadım.

'Ancak' bağlacı zıtlık ilişkisi kurduğunda, öncesine noktalı virgül getirilmesi doğru kullanımdır. Virgül + bağlaç yapısında virgül bağlaçtan önce gelir, ancak 'ancak' bağlacı öncesinde noktalı virgül daha güçlü bir anlam ayrımı sağlar ve ÖSYM sınavlarında kabul gören kullanımdır. B şıkkında noktalı virgül bağlaçtan sonra yanlış yerde; C'de virgül bağlaçtan sonra; D'de iki nokta anlam ilişkisine uymaz; E'de kısa çizgi bu bağlamda işlevsizdir.

25. "Sana şunu söyleyeyim( ) bu işin sonu iyi bitmez." cümlesinde parantez içine hangi noktalama işareti getirilmelidir?

• A) İki nokta ✓
• B) Nokta
• C) Kısa çizgi
• D) Noktalı virgül
• E) Virgül

İki nokta (:) bir cümlede sonradan açıklanan, örneklenen ya da belirtilen bir durumu haber vermek için kullanılır. 'Sana şunu söyleyeyim' ifadesi ardından gelecek bilgiyi duyurduğundan iki nokta getirilmesi zorunludur. 'Şunu söyleyeyim, belirteyim, şudur' gibi kalıpların ardından iki nokta kullanımı Türkçe noktalama kurallarının temel gerekliliklerindendir.