TURKCE - noktalama (Bölüm 7)

1. "Hayatın anlamını soruyorsun bana; ben de sana şunu söyleyeyim: ne aradığını bilmeden yola çıkma." cümlesindeki noktalama işaretleri incelendiğinde hangi yargı doğrudur?

• A) İki nokta doğru, noktalı virgül ise yanlış kullanılmıştır; yerine virgül getirilmelidir.
• B) Her iki noktalama işareti de işlevine uygun ve doğru kullanılmıştır. ✓
• C) Noktalı virgül gereksizdir; cümle yalnızca iki nokta ile kurulmalıdır.
• D) Noktalı virgül doğru, iki nokta ise yanlış kullanılmıştır; yerine virgül getirilmelidir.
• E) Noktalı virgül ve iki nokta yanlış kullanılmış, her ikisinin de virgülle değiştirilmesi gerekir.

Cümle yapısı incelendiğinde iki ayrı yan cümle grubunun birbirine bağlandığı görülür. 'Hayatın anlamını soruyorsun bana' ile 'ben de sana şunu söyleyeyim' arasındaki noktalı virgül, anlam açısından bağımlı ama dilbilgisi açısından ayrı iki yargıyı birbirine bağlamak için doğru kullanılmıştır. İki nokta ise 'şunu söyleyeyim' ifadesinin ardından gelerek ne söyleneceğini haber veren bir açıklama bağlacı işlevi görmekte ve 'ne aradığını bilmeden yola çıkma' cümlesini sunmaktadır. Her iki işaret de görevine uygun biçimde kullanıldığından C seçeneği doğrudur.

2. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde virgül, özne ile yüklem arasına yanlış konulmuştur?

• A) Çok çalışan, başarıya ulaşır.
• B) Sabah erkenden kalkan, güne avantajlı başlar.
• C) Bu işi zamanında bitiren, ödüllendirilecek.
• D) Kardeşim, bu sene üniversiteyi kazandı. ✓
• E) Dürüst davranan, toplumun saygısını kazanır.

A, B, C ve E seçeneklerinde özne konumundaki sıfat-fiil öbekleri söz konusudur: 'çok çalışan', 'bu işi zamanında bitiren', 'sabah erkenden kalkan', 'dürüst davranan' gibi ifadeler sıfat-fiil öbeğiyle kurulmuş geniş anlamlı özne gruplarıdır ve bu tür öznelerin ardından virgül gelebilir. D seçeneğinde ise 'kardeşim' belirli, tekil bir öznedir; bu tür somut ve kısa özne ile yüklem arasına virgül konulması gramer açısından yanlıştır. Virgülün burada işlevi olmadığı gibi cümlenin anlamını da bozar; 'kardeşim bu sene üniversiteyi kazandı' biçiminde yazılmalıdır.

3. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde parantez içindeki bilgi, parantezin kullanım amacına en az uygundur?

• A) Türkçenin söz dizimi (özne + nesne + yüklem) SOV tipine girer.
• B) Osmanlı Devleti (1299-1922) altı asır hüküm sürmüştür.
• C) Çalışmak (ve azimle devam etmek) insanı başarıya götürür. ✓
• D) Bu eserde lirizm (şiirsel duygu yoğunluğu) ön plana çıkmaktadır.
• E) Toplantıya katılanlar (Ahmet, Mehmet ve Ayşe) kararı onayladı.

Parantez; açıklama, kısaltma, tarih aralığı, kısaca belirtilmek istenen yan bilgi gibi asıl cümleye ek niteliğindeki bilgiler için kullanılır. E seçeneğinde 've azimle devam etmek' ifadesi parantez içine alınmıştır; oysa bu ifade cümlenin anlamını tamamlayan, 'çalışmak' öznesinin pekiştirilmiş devamıdır. Parantez içinde olduğundan cümlenin öznesinin bir parçası olması gerekirken asıl yapıdan koparılmış, gereksiz yere paranteze alınmıştır. Bu kullanım parantezin işlevine en az uygundur. Diğer seçeneklerde parantez; tarih aralığı (A), terim açıklaması (B), kısaltma açıklaması (C) ve ad listesi (D) gibi geçerli amaçlarla kullanılmıştır.

4. "Şiir yazmak; duyguları sözcüklere dökmek, anlamsızı anlamlı kılmak, kalıcı olanı geçiciden damıtmaktır." cümlesindeki noktalı virgülün yerine virgül getirilseydi ne değişirdi?

• A) Virgül bu bağlamda daha doğru bir seçim olurdu.
• B) Cümlenin anlamı bütünüyle değişirdi.
• C) Yapısal hiyerarşi bozulur, 'şiir yazmak' ile sıralananlar aynı düzeyde görünürdü. ✓
• D) Cümle dilbilgisi açısından yanlış hâle gelirdi.
• E) Hiçbir fark oluşmazdı; ikisi de aynı işlevi görür.

Noktalı virgül, bu cümlede 'şiir yazmak' öznesini takip eden ve yüklem işlevi gören sıralı tanımlamalardan önce kullanılmıştır. Bu kullanım sayesinde özne ile ardından gelen açıklama listesi arasında hiyerarşik bir ayrım sağlanmaktadır. Virgül getirilseydi 'şiir yazmak' ile 'duyguları sözcüklere dökmek', 'anlamsızı anlamlı kılmak' vb. ifadeler aynı hiyerarşik düzeyde, eş değerli unsurlar olarak algılanırdı. Noktalı virgül bu yapıda 'tanımlananı tanımlananlardan ayırma' işlevi görür; virgül bu işlevi yerine getiremez. Cümle dilbilgisi açısından bütünüyle yanlış olmaz ama yapısal netlik bozulur.

5. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde ünlem işareti (!) yanlış ya da gereksiz kullanılmıştır?

• A) Yangın var! Herkes dışarı çıksın!
• B) Sana kaç kez söyledim! Artık anladın mı!
• C) Ne güzel bir manzara!
• D) Lütfen! Bu konuyu bir daha açmayalım. ✓
• E) Dur, bekle! Beni de al yanına.

D seçeneğinde 'Lütfen!' biçiminde ünlem işareti kullanılmıştır. Ancak 'lütfen' burada bağımsız bir ünlem değil, bir rica ifadesinin zarfıdır; 'Bu konuyu bir daha açmayalım' cümlesinin başına bağlıdır. Ayrı bir cümle gibi ünlemle bitirilmesi ve ardından büyük harfle devam edilmesi yanlıştır. Doğrusu: 'Lütfen, bu konuyu bir daha açmayalım.' biçiminde virgülle bağlanmasıdır. A'da emir ve rica, B'de hayranlık, C'de acil uyarı, E'de kızgınlık ve soru biçiminde kullanımlar işlevine uygundur (E'de soru işareti de olabilir ancak ünlem anlamı baskındır).

6. Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde tırnak işaretinin (' ' veya " ") kullanım amacı diğerlerinden farklıdır?

• A) Gazetede 'Ekonomide yeni dönem' başlığı yer aldı.
• B) Öğretmen, 'Yarın sınav var' dedi.
• C) Halk arasında 'baş belası' denen bu bitki aslında şifalıdır. ✓
• D) Röportajda şunları söyledi: 'Bu karar yanlıştır.'
• E) Ahmet, 'Beni bekleyin' diyerek içeri girdi.

A, D ve E seçeneklerinde tırnak işareti, bir kişinin ağzından doğrudan aktarılan sözü (doğrudan alıntı) belirtmek için kullanılmıştır. B seçeneğinde ise bir gazete başlığının olduğu gibi aktarılması için kullanılmıştır; bu da alıntı işlevidir. C seçeneğinde ise tırnak işareti 'baş belası' ifadesini çevrelemektedir; bu ifade ne doğrudan alıntıdır ne de bir başlık. Burada tırnak işareti, sözcüğün ya da ifadenin mecazi, argo ya da özel anlamda kullanıldığını vurgulamak amacıyla kullanılmıştır. Bu işlev diğerlerinden (alıntı/başlık aktarımı) farklıdır ve tırnak işaretinin 'özelleştirme/ironi' işlevini yansıtır.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birden fazla noktalama yanlışı bir arada bulunmaktadır?

• A) Saat 14.30'da toplantı başlayacak.
• B) 'Hayır' demesini bilmek, güçlü bir karakter işaretidir.
• C) İstanbul, Ankara ve İzmir büyük şehirlerdir.
• D) Öğrenciler çok çalıştı: ve sınavı geçti.
• E) Ali bugün; okula gitmedi, evde ders çalıştı. ✓

A seçeneğinde iki ayrı yanlış bir aradadır. Birincisi: 'Ali bugün' ile devam eden cümlede özne ve zarf arasına, bunu yüklemden ayırır gibi noktalı virgül konulmuştur; oysa bu bölümde noktalı virgülün hiçbir işlevi yoktur. İkincisi: 'okula gitmedi, evde ders çalıştı' kısmı karşıt anlamlı iki yargıyı bir araya getirmektedir ve bu ikili yapının düzgün bağlanması için bağlaç (ama, fakat) ya da noktalı virgül kullanılabilir; ancak buradaki virgül kullanımı, ilk yanlış olan noktalı virgülle birleşince bütün cümlenin noktalama hiyerarşisi bozulmaktadır. B, C, D'de teknik olarak doğru kullanımlar söz konusudur. E'de iki nokta sonrasında 've' bağlacı kullanımı yanlıştır ancak bu tek bir yanlıştır.

8. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde kısa çizgi (-) ile uzun çizginin (—) işlevleri karıştırılmış ya da yanlış uygulanmıştır?

• A) 2020-2023 yılları arasında bu proje yürütüldü.
• B) —Bugün hava çok soğuk, değil mi? —Evet, gerçekten soğuk.
• C) İstanbul-Ankara arası yaklaşık 450 kilometredir.
• D) Araştırmacı—uzun yıllar emek verdiği—projeyi tamamladı. ✓
• E) Türkçe-İngilizce sözlük masanın üzerindeydi.

D seçeneğinde 'araştırmacı—uzun yıllar emek verdiği—projeyi tamamladı' cümlesinde uzun çizgi (—) kullanılmıştır. Türk noktalama kurallarında ara cümle ya da açıklama eki için kısa çizgi (-) kullanılır; uzun çizgi (—) Türkçede diyalog/konuşma başlangıcını belirtmek için kullanılır. Ara düşünce için iki kısa çizgi arasına alınması gerekir: 'araştırmacı -uzun yıllar emek verdiği- projeyi tamamladı'. A ve C'de kısa çizgi aralık/bileşik kelime için doğru; B'de diyalog başlangıcı için uzun çizgi doğru; E'de iki yer adı arasındaki kısa çizgi 'arasındaki mesafe' anlamında doğru kullanılmıştır.