TURKCE - sozcukte anlam (Bölüm 4)

1. Aşağıda verilen sözcük-anlam eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

• A) Depreşmek: Eskiden var olan bir şeyin yeniden ortaya çıkması ya da canlanması
• B) Sormak: Bir konuda bilgi edinmek amacıyla birine yönelmek
• C) Savsaklamak: Bir işi ertelemek, ihmal etmek ya da üstünkörü yapmak
• D) Bağdaşmak: İki şeyin zıt ya da çelişkili biçimde yan yana bulunması ✓
• E) Yadsımak: Bir şeyin var olduğunu ya da doğru olduğunu kabul etmemek

E seçeneğindeki tanım yanlıştır. 'Bağdaşmak', iki şeyin uyum içinde, çelişki olmaksızın bir arada bulunması anlamına gelir. Tanımda 'zıt ya da çelişkili' ifadesi kullanılmıştır ki bu durum tam tersini, yani 'bağdaşmamak' fiilini tanımlamaktadır. Diğer seçeneklerdeki eşleştirmeler doğrudur.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, hem temel hem de yan anlamıyla eş zamanlı kullanılmıştır?

• A) Bu meselede ikimiz de aynı <u>gemideyiz</u>.
• B) Adam, <u>taşlaşmış</u> bir ifadeyle bana baktı.
• C) Söylediği <u>keskin</u> sözler herkesi şoke etti.
• D) Çocuğun <u>kanadı</u> kırık serçeye baktığını gördüm. ✓
• E) Dağın <u>eteğine</u> kurulan bu köy, yüzyıllardır burada.

B seçeneğinde 'kanat' sözcüğü hem kuşun gerçek kanadını (temel anlam) hem de 'çocuğun kanadı' ifadesiyle çocuğun koruyucu, kollayıcı tarafını (yan anlam/mecaz) eş zamanlı olarak çağrıştırmaktadır. Bu tür kullanıma 'çift anlamlılık' ya da 'anlam katmanlılığı' denir. Diğer seçeneklerde sözcükler yalnızca mecaz ya da yalnızca temel anlamda kullanılmıştır.

3. Aşağıdaki altı çizili sözcük çiftlerinden hangisinde her iki sözcük de eş anlamlı değil, yakın anlamlıdır?

• A) ev – konut
• B) cesur – yiğit ✓
• C) sabır – tahammül
• D) umut – ümit
• E) dert – keder

Eş anlamlılıkta sözcükler birbirinin yerine geçtiğinde anlam ve duygu değeri değişmez. 'Cesur' ve 'yiğit' sözcükleri ise yakın anlamlıdır; birbirinin tam karşılığı değildir. 'Yiğit', cesarete ek olarak onur, erdem ve toplumsal beğeni gibi kültürel çağrışımlar taşır. Diğer çiftler (sabır-tahammül, dert-keder, umut-ümit, ev-konut) gerçek eş anlamlı ya da eş anlamlıya daha yakın çiftlerdir. Bu ince ayrım birçok adayı yanıltır.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlam belirsizliği, sözcüğün birden fazla anlama gelmesinden değil, cümlenin söz dizimsel yapısından kaynaklanmaktadır?

• A) Kapı açık.
• B) Müdür öğretmenleri toplantıya çağırdı. ✓
• C) Bu bardak kırıktır.
• D) O kitap güzeldir.
• E) Delikanlı yazar gibi konuşuyordu.

B seçeneğindeki 'Müdür öğretmenleri toplantıya çağırdı' cümlesinde belirsizlik sözcüksel değil, söz dizimseldir: cümlede 'müdür öğretmenler' (birleşik özne) mi yoksa 'müdür, öğretmenleri çağırdı' mı olduğu bağlama göre iki farklı biçimde yorumlanabilir. Ayrıca 'toplantıya çağırma' eylemini kimin yaptığı da 'müdür olan öğretmen' okuyuşuyla üçüncü bir anlam katmanı oluşturur. Diğer seçeneklerde belirsizlik sözcüksel çok anlamlılıktan kaynaklanır.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ad aktarması (mecaz-ı mürsel / metonymi) yoktur?

• A) Gençlik, bu memleketin en büyük umududur.
• B) Ankara bu konuda henüz bir açıklama yapmadı.
• C) Kalem, silahtan güçlüdür.
• D) Balzac'ı üç günde bitirdim.
• E) Ekmeğini taştan çıkaran bir insandı. ✓

E seçeneğindeki 'ekmeğini taştan çıkarmak' deyiminde sözcükler deyim bütünlüğü içinde mecaz anlam taşısa da bu bir ad aktarması değil, deyimleşmiş bir kalıp ifadedir. Diğer seçeneklerde ad aktarması mevcuttur: A'da yer adı hükümet yerine, B'de soyut kavram toplum yerine, C'de yazar adı eseri yerine, D'de araç kavramı askerlik/savaş yerine kullanılmıştır.

6. Aşağıdaki cümlelerde geçen sözcüklerin hangisi anlam daralmasına uğramış bir örnektir?

• A) Bu dükkan eski tüfeklerden biriydi, yıllardır burada.
• B) Bugün çok yorgunum, eve gidip uyuyacağım.
• C) Doktor, hastayı muayene ederek iyileşeceğini söyledi.
• D) Oğlan, okula başladığında tüm sınıfı büyülemişti. ✓
• E) Sınava çalışmak için kütüphaneye gitti.

C seçeneğindeki 'oğlan' sözcüğü anlam daralmasına uğramış bir örnektir. Eski Türkçede 'oğlan' sözcüğü hem kız hem erkek çocuk için kullanılırken zamanla yalnızca erkek çocuk anlamına gelecek biçimde anlam daralmasına uğramıştır. Diğer seçeneklerde sözcükler herhangi bir anlam değişmesi sürecine örnek oluşturmamaktadır ya da farklı anlam olaylarına aittir.

7. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisi cümledeki kullanımıyla soyutlaşma (somuttan soyuta anlam genişlemesi) sürecine girmemiştir?

• A) Ekonomik <u>dalgalanmalar</u> piyasaları olumsuz etkiledi.
• B) Çocuk, oyun parkındaki <u>kaydırakta</u> oynuyordu. ✓
• C) Bu konuşma ikimizin arasında derin bir <u>uçurum</u> yarattı.
• D) Başarısına giden <u>yolu</u> hep beraber açtık.
• E) Sorularım onu köşeye <u>sıkıştırdı</u>.

D seçeneğindeki 'kaydırak' sözcüğü gerçek, somut ve fiziksel anlamıyla kullanılmıştır; herhangi bir mecaz ya da soyutlaşma içermez. Diğer seçeneklerde somut sözcükler soyut bağlamlara taşınmıştır: 'uçurum' (mesafe/kopukluk), 'sıkıştırmak' (baskı altına almak), 'yol' (süreç, imkân), 'dalgalanmalar' (istikrarsız değişim) soyut kavramları aktarmaktadır.

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, yapısı itibarıyla terim niteliği kazanmıştır?

• A) Havanın birdenbire <u>soğuması</u> herkesi şaşırttı.
• B) Sınıfın en <u>parlak</u> öğrencisiydi.
• C) Annesinin sözleri onu çok <u>duygulandırdı</u>.
• D) Mahkeme, davanın <u>düşmesine</u> karar verdi. ✓
• E) Bu meseleyi bir an önce <u>çözmek</u> şarttır.

B seçeneğinde 'düşmek' fiili hukuk terimi olarak kullanılmıştır. 'Davanın düşmesi', yargı dilinde belirli hukuki koşullar altında bir davanın geçersiz sayılması ya da sonlandırılması anlamına gelir ve bu kullanım terimlerin tanımlayıcı özelliği olan 'tek ve sabit anlam' ilkesini karşılamaktadır. Diğer seçeneklerdeki kullanımlar mecaz ya da gündelik anlam taşımaktadır, terminolojik bir değer edinmemiştir.

9. Aşağıdaki dizelerin hangisinde sözcük, yan anlamıyla değil temel (gerçek) anlamıyla kullanılmıştır?

• A) Gönlüm bir yangın yeri, kül oldu her şey.
• B) Sabah ışığı pencereden süzülüp odaya doldu. ✓
• C) Kökler derine tutunur, fırtına geçer gider.
• D) Eller uzandı gökyüzüne, dualar sessiz aktı.
• E) Yıllar taş gibi çöktü omuzlarıma.

D seçeneğinde 'sabah ışığı pencereden süzülüp odaya doldu' dizesinde 'süzülmek' ve 'dolmak' fiilleri ışığın fiziksel davranışını betimlemektedir ve gerçek anlamda kullanılmıştır. Diğer seçeneklerde şiirsel mecazlar söz konusudur: 'yangın yeri' (A), 'eller uzandı / dualar aktı' (B), 'köklerin tutunması' (C) ve 'yılların çökmesi' (E) birer imgedir.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, hem olumlu hem de olumsuz anlam çağrışımı yaratacak biçimde bağlamda kullanılmıştır?

• A) Adam, çevresindekiler üzerinde güçlü bir <u>etki</u> bıraktı.
• B) Toplantıda söyledikleri herkesi <u>şaşırttı</u>.
• C) Kadın, karşısındaki kişiyi dikkatle <u>inceledi</u>.
• D) O kadar <u>titiz</u> çalışıyordu ki hatayı fark etmek imkânsızdı. ✓
• E) Yeni müdür işe gelir gelmez herkesi <u>topladı</u>.

C seçeneğinde 'titiz' sözcüğü olumlu (özenli, dikkatli, mükemmeliyetçi) ve olumsuz (aşırı takıntılı, yorucu, güç çalışılır biri) çağrışımları aynı anda taşımaktadır. 'Hatayı fark etmek imkânsızdı' ifadesi ise bu iki yorumu pekiştirmektedir: ya o kadar dikkatli çalışıyordu ki hiç hata yapmıyordu (olumlu) ya da sürecini o kadar zorlaştırıyordu ki hatayı tespit etmek güçleşiyordu (olumsuz). Diğer seçeneklerde sözcükler bağlamca tek yönlü anlam taşımaktadır.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sözcüğün kazandığı anlam, 'güzel sanatlara özgü bir nesneyi ya da kavramı sıradan gündelik dile aktarma' biçiminde tanımlanan anlam genişlemesiyle oluşmuştur?

• A) Çocuk, oyuncağını kutusuna <u>yerleştirdi</u>.
• B) Konuşmacı mikrofona <u>vuruş</u> yaptı.
• C) Masa örtüsü yere <u>düşünce</u> herkes irkildi.
• D) Bu proje gerçek bir <u>şaheser</u>dir.
• E) Sınıfın <u>ritmi</u> bozuldu, hiç kimse derse odaklanamadı. ✓

C seçeneğinde 'ritim' sözcüğü müzikal bir terim olarak özgün anlamını korurken burada 'sınıfın düzeni, akışı' anlamına gelecek biçimde gündelik soyut bir kavrama aktarılmıştır. Bu, sanata özgü bir terimin anlam genişlemesiyle gündelik dile geçiş örneğidir. A'da 'şaheser' zaten mecaz anlamda yaygınlaşmış bir sözcüktür; B, D, E seçeneklerinde ise sanat diline özgü bir kavramın gündelik dile aktarımı yoktur.

12. Aşağıdaki altı sözcükten hangisi diğerleriyle kökdeş (aynı kökten türemiş) değildir ve bu nedenle verilen anlam dizisinin dışında kalır? 'Sezmek, sezgi, sezinlemek, seziş, sezar, sezdirmek'

• A) sezdirmek
• B) sezgi
• C) sezar ✓
• D) sezmek
• E) sezinlemek

D seçeneğindeki 'sezar' sözcüğü diğerleriyle kökdeş değildir. 'Sezar', Latince kökenli bir özel addır (Caesar) ve Türkçeye tarihsel bir unvan ya da isim olarak geçmiştir. Oysa sezmek, sezgi, sezinlemek, seziş ve sezdirmek sözcüklerinin tümü Türkçe 'sez-' kökünden türemiş olup 'farkında olmak, hissetmek' anlamı etrafında kümelenmektedir. Bu soru hem sözcük ailesi bilgisini hem köken farkındalığını aynı anda ölçmektedir.

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, diğerlerinden farklı bir anlam özelliği taşımaktadır? A) Konuşmasındaki _ince_ ayrıntıları herkes fark edemedi. B) Duvara _ince_ bir boya tabakası çektiler. C) Sesi o kadar _ince_ çıkıyordu ki camlar titredi. D) _İnce_ düşünceli biri olduğu için herkesçe seviliyor. E) Bugün hava oldukça _ince_ ve keskin esiyordu.

• A) B ve C
• B) Yalnız E
• C) Yalnız A
• D) A ve D ✓
• E) Yalnız C

A ve D seçeneklerinde 'ince' sözcüğü soyut/mecaz anlamda (zekâ, düşünce inceliği) kullanılmıştır. B'de kalınlık ölçüsü (temel anlam), C'de sesin tizliği (yan anlam-duyusal), E'de ise soğuğun keskinliği (mecaz) vardır. A ve D, 'anlayış ve zekâ inceliği' bağlamında birbirine en yakın mecaz kullanımı oluştururken diğer seçenekler farklı anlam alanlarına aittir. Soruda 'diğerlerinden farklı anlam özelliği' sorulduğunda B ve C somut/duyusal alana, A ve D soyut/zihinsel alana, E ise meteorolojik mecaza aittir; dolayısıyla A ve D aynı kategoriyi oluşturup diğerlerinden ayrışır.

14. "Söylemek istediği şeyi hep yarım bırakır, sözün ucunu havada asılı tutar." Bu cümlede geçen 'ucunu havada asılı tutmak' ifadesiyle anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Söze başlayıp tamamlamadan bırakmak, muğlak bırakmak ✓
• B) Konuşurken sürekli duraksamak ve kararsız görünmek
• C) Gereksiz ayrıntılara takılıp asıl konuyu unutmak
• D) Söylediklerinin doğruluğundan emin olmamak
• E) Dinleyiciyi merakta bırakmak amacıyla konuyu değiştirmek

'Sözün ucunu havada asılı tutmak' deyimi, bir düşünceyi ya da konuşmayı sonuca bağlamadan, tamamlamadan yarıda kesmek anlamını taşır. A seçeneğindeki 'duraksamak' ve D'deki 'emin olmamak' söze ilişkin psikolojik durumu, E'deki 'konu değiştirmek' ise bilinçli bir stratejiyi anlatır; bunlar ifadenin tam karşılığı değildir. C'deki 'ayrıntılara takılmak' ise bambaşka bir durumu tanımlar. Doğru yanıt B'dir çünkü ifade, söylemin tamamlanmadan, belirsiz bırakılarak sonlandırılmasını betimler.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sözcük, hem gerçek hem de mecaz anlamıyla aynı anda kullanılmıştır? (Yani sözcük çift anlamlılık / iham sanatı içermektedir.)

• A) Onun bakışları buz gibi soğuktu.
• B) Gönlüm hep o dağların ardında kaldı.
• C) Çocuklar bahçede uçurtma gibi koşuşturuyordu.
• D) Söyledikleri sözler yüreğime ok gibi saplandı.
• E) Yıllar geçtikçe saçlarım da düşüncelerim de ağardı. ✓

A seçeneğinde 'ağarmak' sözcüğü hem saçların gerçekten beyazlamasını (temel/somut anlam) hem de düşüncelerin olgunlaşmasını, tecrübe kazanmasını (mecaz anlam) ifade etmektedir; bu durum iham (tevriye) sanatına yakın bir çift anlamlılık yaratır. B, C, D, E seçeneklerinde ise karşılaştırma (benzetme) ya da istiare yoluyla yalnızca mecaz anlam kurulmuş, sözcükler gerçek anlamlarıyla aynı anda işlev görmemektedir. Dolayısıyla hem gerçek hem mecaz anlamın eş zamanlı işlediği tek cümle A'dır.

16. Aşağıdaki altı çizili sözcük çiftlerinden hangisinde ikisi de 'eş sesli' (sesteş) değil, 'eş anlamlı' (anlamdaş) ilişkisi içindedir?

• A) Yurt – Vatan ✓
• B) Yüz – Surat
• C) Bağ – Bağ
• D) Kara – Yüz
• E) Gül – Gül

Eş anlamlı (anlamdaş) sözcükler, yazılışları ve söylenişleri farklı olduğu hâlde aynı ya da çok yakın kavramı karşılayan sözcüklerdir. 'Yurt' ve 'vatan' sözcükleri yazılış ve söyleyiş bakımından farklı olmakla birlikte ikisi de 'insanın yaşadığı, ait hissettiği ülke/toprak' anlamını taşır. A'da 'kara' ve 'yüz' farklı anlamlı sözcüklerdir. B ve E'de aynı sözcük tekrar edilmiştir; bu eş seslilik değil özdeşliktir. D'de 'yüz' ve 'surat' anlamdaş görünse de 'surat' çoğunlukla olumsuz çağrışım taşıdığından tam eş anlamlı sayılmaz; üstelik 'yüz' sözcüğünün birden fazla anlamı vardır. En kesin eş anlamlı çift C'dir.

17. 'Pişmek' sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde diğerlerinden farklı bir anlam türüyle kullanılmıştır?

• A) Güneşte saatlerce kalınca tenimiz iyice _pişti_. ✓
• B) Fırındaki ekmekler güzel _pişmiş_, mis gibi kokuyor.
• C) Çorba henüz _pişmedi_, biraz daha bekleyelim.
• D) Bu işlerde epey _pişmiş_ biri, kolay kolay yanıltamazsınız.
• E) O acı olayların ardından insan çabuk _pişiyor_.

A ve E seçeneklerinde 'pişmek', yiyeceğin ısı etkisiyle hazır hâle gelmesi şeklinde temel/gerçek anlamıyla kullanılmıştır. B seçeneğinde 'deneyim kazanmak, olgunlaşmak' mecaz anlamı, D seçeneğinde 'zorluklarla olgunlaşmak' mecaz anlamı söz konusudur. C seçeneğinde ise 'pişmek' sözcüğü güneş ısısının cilde zarar verip yanıklık oluşturmasını anlatmak için kullanılmış olup bu hem ısı-dönüşüm bağlantısıyla temel anlama yakın hem de ten için özel bir yan anlam (anlam kayması/deyimleşme) içerir. Ancak diğer seçeneklerle karşılaştırıldığında C'deki kullanım, canlı bir varlığın dışından ısıyla etkilenmesini anlatır; bu, ne tam temel anlam (yiyecek için kullanım) ne de tam mecaz anlam (soyut olgunlaşma) sayılır. Dolayısıyla C, diğerlerinden farklı bir anlam türü (somut-yan anlam/aktarma) taşır.

18. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde deyim, gerçek anlamıyla kullanılmıştır? (Yani deyim, kalıplaşmış mecaz anlamından sıyrılıp sözcüklerin gerçek anlamıyla değerlendirilmektedir.)

• A) Ev almak için uzun yıllar gözünü yumup para biriktirdi.
• B) Patron toplantıda masaya yatırdı meseleyi, herkes konuştu.
• C) Yolculuk sırasında arabamız yolda kaldı, saatlerce bekledik. ✓
• D) Çocuk babasına bakarak eli boş dönmek istemedi.
• E) Sabahtan beri ayak üstünde dolaşıp durdu, oturmadı bile.

'Yolda kalmak' deyimi mecaz anlamda 'bir işi yarım bırakmak, çaresiz kalmak' demektir. Ancak B cümlesinde arabanın gerçekten bozulup yolun ortasında durması, yani deyimin sözcüklerinin kendi gerçek anlamlarıyla örtüşen somut bir olay anlatılmaktadır. A'da 'eli boş dönmemek' (bir şey götürmek istememek), C'de 'ayak üstünde durmak/oturmamak', D'de 'masaya yatırmak' (tartışmaya açmak), E'de 'gözünü yummak' (görmezden gelmek) deyimleri ise mecaz anlamlarıyla kullanılmıştır. B, deyimin gerçek anlamıyla (fiziksel olarak arabanın yolda durması) kullanıldığı tek seçenektir.

19. Aşağıdaki cümlelerde 'taşımak' sözcüğünün kazandığı anlam türleri incelendiğinde hangisi diğerlerinden farklı bir anlam ilişkisi sergilemektedir?

• A) Kamyon sabahtan beri yük _taşıyor_. ✓
• B) Köye haberi ilk o _taşıdı_, dilden dile yayıldı.
• C) Yüzü, geçmişin izlerini hâlâ _taşıyordu_.
• D) Bu koltuk üç kuşaktır aile sırrını _taşımaktadır_.
• E) Gözleri hüzün _taşıyan_ biri karşıma çıktı.

D seçeneğinde 'taşımak' sözcüğü, bir yükün fiziksel olarak bir yerden bir yere götürülmesini anlatan temel/gerçek anlamıyla kullanılmıştır. A'da bir nesnenin soyut bir unsuru (sır) içinde barındırması, B'de gözlerin bir duyguyu yansıtması, C'de haberin/bilginin aktarılması (bilgi taşımak), E'de yüzün geçmişin izlerini üzerinde bulundurması birer mecaz anlam kullanımıdır. Bu seçeneklerin tamamında 'taşımak' sözcüğü soyut ya da yan anlam kazanmış olup yalnızca D, gerçek/temel anlamı yansıtır; dolayısıyla D diğerlerinden farklı bir anlam ilişkisi sergilemektedir.

20. Aşağıdaki cümlelerde kullanılan sözcük ya da ifadelerden hangisi 'ad aktarması (mecazı mürsel/sinekdok)' değil, 'deyim aktarması (istiare)' örneği oluşturmaktadır?

• A) Toplantıya otuz kalem katıldı.
• B) Beyin fırtınası yaptık ama çözüm bulamadık. ✓
• C) Ankara bu konuda henüz bir açıklama yapmadı.
• D) Tüm sokak bu habere ağladı.
• E) O maça tüm beyaz-maviler çıkmıştı.

Ad aktarması (mecazı mürsel/sinekdok), bir kavramın onunla gerçekten ilişkili başka bir kavramın adıyla anılmasıdır. A'da 'Ankara' yerine 'Türk hükümeti/devleti' (yer-kurum ilgisi), B'de 'sokak' yerine 'sokaktaki insanlar' (kap-içindeki ilgisi), D'de 'kalem' yerine 'kişi' (araç-kullanan ilgisi), E'de 'beyaz-maviler' yerine 'o renkleri giyen takım/taraftarlar' (renk-taraftar ilgisi) kullanılmıştır; bunlar ad aktarması örnekleridir. C'de ise 'beyin fırtınası', zihinsel çabayı hava olayına (fırtına) benzeterek benzetileni gizleyen bir deyimleşmiş istiare (deyim aktarması) örneğidir. Dolayısıyla C diğerlerinden farklıdır.

21. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili ifade, 'soyutun somutlaştırılması' değil, 'somutun soyutlaştırılması' yoluyla oluşturulmuş bir anlam aktarması içermektedir?

• A) Söyledikleri sözler odada birer taş gibi duruyordu.
• B) Aşkın dikenli yollarında yürüdüm yıllarca.
• C) Kıskançlık, yüreğini kemiren bir kurdur.
• D) Sevinç, üstüne bir güneş gibi doğdu.
• E) Öfkesi sokaklara taştı. ✓

Soyutun somutlaştırılması, duygu/düşünce gibi soyut kavramların somut nesnelermiş gibi aktarılmasıdır. A'da kıskançlık (soyut) bir kurda (somut), C'de aşkın yolları (soyut) dikenli yola (somut), D'de sevinç (soyut) güneşe (somut), E'de sözcükler (yarı-soyut) taşa (somut) benzetilmiştir; bunlar soyutun somutlaştırılmasına örnektir. B'de ise tam tersi söz konusudur: 'öfke taştı' ifadesinde, sıvıların kabı aşıp dışarı çıkması şeklindeki somut eylem olan 'taşmak', soyut bir duyguya (öfkeye) uygulanmıştır. Bu, somut bir eylemin soyuta aktarılmasıdır; dolayısıyla B, 'somutun soyutlaştırılması' örneği oluşturur.

22. "Onun her cümlesi, dinleyiciyi tatlı bir uykuya çekiyordu." Bu cümledeki anlam incelendiğinde aşağıdaki yorumlardan hangisi doğrudur?

• A) Konuşmacının sesi o denli monoton ve sıkıcıydı ki insanlar uyukluyordu; ifade alaylı/iğneleyici bir anlam taşıyor. ✓
• B) Konuşmacı, dinleyicileri sakinleştiren rahatlatıcı bir üsluba sahiptir.
• C) Dinleyiciler, konuşmacının sesinden o denli etkilendi ki coşku içinde donup kaldılar.
• D) Cümle yalnızca konuşmacının etkili bir hatip olduğunu söylüyor.
• E) Konuşmacı, dinleyicilerin uyumasına izin verecek kadar sakin bir kişidir.

Bu cümlede 'tatlı bir uykuya çekmek' ifadesi yüzeyde olumlu bir anlam taşıyor gibi görünse de bağlam, konuşmacının her cümlesinin bu etkiyi yaratmasına dikkat çeker; bu, konuşmanın monoton, ilgisiz ve sıkıcı olduğunu ima eden örtmeceli/alaylı (ironic/euphemistic) bir kullanımdır. A seçeneği ifadeyi yalnızca olumlu yorumlamakta ve alaylı boyutunu göz ardı etmektedir. C, konuşmacının kişiliğine ilişkin yanlış bir çıkarım yapar. D, ifadeyi yüzeysel okumaktadır. E ise metinde bulunmayan 'coşku' ve 'donup kalma' unsurlarını içermektedir. B seçeneği, hem gerçek anlamı (monoton konuşma) hem de dilin alaylı/iğneleyici boyutunu doğru biçimde yakalar.

23. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde sözcük, birden fazla anlam katmanı taşıyacak biçimde kullanılmıştır? (Hem nesnel hem öznel anlam, hem temel hem yan anlam gibi çoklu anlam katmanı)

• A) Araba yolda durdu.
• B) Kitabı masanın üzerine koydu.
• C) Çocuk okula gitmeyi çok seviyordu.
• D) O gün orada hiç kimse yoktu.
• E) Yaşlı çınar, köyün tüm acılarına tanıklık etmişti. ✓

C seçeneğindeki 'yaşlı çınar' ifadesi birden fazla anlam katmanı taşır: (1) Gerçek/nesnel anlam: çınar ağacı yaşlı/büyük ve köyde bulunmaktadır. (2) Mecaz/simgesel anlam: 'yaşlı çınar' köyün hafızasını, geçmişini, değişmezliğini simgeler; insanlaştırma (kişileştirme) yoluyla acıları 'tanıklık eden' bir varlık konumuna taşınmıştır. (3) Kültürel anlam katmanı: Türk kültüründe çınar uzun ömür, dayanıklılık ve sığınak simgesidir. A, D ve B yalnızca somut/nesnel bildirim içerir. E öznel bir duyguyu aktarır ama tek bir anlam katmanına sahiptir. Yalnızca C çoklu anlam katmanı barındırmaktadır.

24. 'Kesmek' sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'bir şeyi ortadan kaldırmak, sona erdirmek' anlamıyla kullanılmamıştır?

• A) Şirketi zarara uğratınca bütçeyi _kestiler_.
• B) İki taraf da müzakereleri aniden _kesti_.
• C) Soğuk hava sözümü ağzımda _kesti_.
• D) Telefonu daha fazla uzatmadan _kesti_.
• E) Kasap eti ince ince _kesti_, tabağa dizdi. ✓

A'da telefon görüşmesini sonlandırma, B'de soğuğun konuşmayı engellemesi (ses çıkarmayı sona erdirmek), C'de bütçenin iptal edilmesi/kaldırılması, E'de müzakerelerin sona erdirilmesi; bunların tamamı 'kesmek' sözcüğünün 'bir şeyi ortadan kaldırma/sona erdirme' mecaz ya da yan anlamıyla kullanımına örnektir. D seçeneğinde ise 'kesmek' sözcüğü kasabın eti bıçakla fiziksel olarak parçalara ayırması anlamıyla, yani temel/gerçek anlamıyla kullanılmaktadır. Dolayısıyla D, diğerlerinden farklı anlamı taşıyan seçenektir.

25. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük 'terim anlam' taşımaktadır?

• A) Mahkeme, sanığın _cezasını_ iki yıl erteledi.
• B) Çocukların _sesi_ bahçeye kadar yayılıyordu.
• C) Yıllarca bu şehirde _kök_ saldı, artık ayrılamıyor.
• D) Adam _soğuk_ bir bakış fırlattı bize.
• E) Tıp dilinde '_ateş_', vücut sıcaklığının yükselmesi demektir. ✓

Terim anlam, bir sözcüğün belirli bir bilim, sanat veya meslek alanında yalnızca o alana özgü, sınırları belirlenmiş tek bir kavramı karşılaması durumudur. B seçeneğinde 'ateş' sözcüğü, tıp alanında 'vücut ısısının normalin üstüne çıkması (hipertermi)' anlamında teknik/terim anlam taşımaktadır ve bu anlam doğrudan cümlede de belirtilmiştir. A'da 'ceza' toplumsal/hukuki bağlamda kullanılmış olmakla birlikte günlük dilin bir parçasıdır. C'de 'ses' genel anlamda, D'de 'soğuk' mecaz anlamda, E'de 'kök salmak' deyimsel anlamda kullanılmıştır. Terim anlam yalnızca B'de söz konusudur.