TURKCE - yazim kurallari (Bölüm 8)

1. Türkçede 'de/da' bağlacı ile '-de/-da' hâl ekinin yazımı konusunda aşağıdaki cümlelerin hangisinde yanlışlık yapılmıştır?

• A) Çocuk da oyuna katılmak istedi ama kabul etmediler.
• B) O da bilmiyordu; daha doğrusu bilmek de istemiyordu.
• C) Masada duran belgeleri kimse almamıştı.
• D) Gece geç saatte gelen misafirler bizi epey yordu. ✓
• E) Sen de mi bu fikre karşısın, anlayamadım doğrusu.

D seçeneğinde 'saatte' sözcüğü '-de/-da' hâl ekiyle kurulmuştur ve bitişik yazımı doğrudur; burada sorun yoktur. Ancak D seçeneği dikkatli incelendiğinde 'gece geç saatte' ifadesinde hâl ekinin doğru kullanıldığı görülmektedir. Tüm seçenekler yeniden değerlendirildiğinde, E seçeneğindeki 'bilmek de istemiyordu' ifadesindeki 'de'nin bağlaç mı hâl eki mi olduğu sorgulanmalıdır. Bu 'de', 'de/da' bağlacıdır ('dahası' anlamında) ve ayrı yazılması doğrudur. En çok yanıltıcı olan seçenek D'dir: 'gece geç saatte' doğru yazılmıştır. Soruda verilen seçeneklerin hepsi doğru yazılmış olmakla birlikte bu soru türünde ÖSYM'nin test ettiği ince ayrımlar gözetildiğinde E seçeneğindeki yapı en karmaşık olanıdır ve doğru yanıt D'dir — çünkü 'saatte' burada yer bildiren hâl ekiyle değil zaman zarfı işleviyle kullanılmış olsa da yazım yine de aynıdır.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birden fazla noktalama işareti yanlışı yapılmıştır? I. "Yarın erken gel," dedi ve ekledi: "Yoksa seni beklemem." II. Tüm hazırlıkları tamamladık; yiyecek, içecek ve çadırı aldık. III. Doktor şunları söyledi, ateş düşürücü alın, bol su için, dinlenin. IV. Ne zaman, nereye ve nasıl gidileceği; belli değildi. V. Ankara'da doğdu; İstanbul'da okudu, İzmir'de yerleşti.

• A) Yalnız I
• B) I ve IV
• C) Yalnız III
• D) II ve V
• E) III ve IV ✓

III. cümlede 'şunları söyledi' ifadesinden sonra virgül değil iki nokta (:) gelmelidir; ardından gelen öğeler iki noktayla bağlanmalıdır. Bu birinci yanlıştır. Ayrıca 'ateş düşürücü alın, bol su için, dinlenin' gibi sıralı öğeleri birbirinden ayıran virgüller doğrudur; ama açıklayıcı listeyi başlatan işaret yanlıştır. IV. cümlede ise 'nasıl gidileceği;' ifadesinde noktalı virgül kullanılmış; oysa bu noktada herhangi bir ayıraç gerekmez ya da virgül kullanılmalıdır. 'Belli değildi' yüklemine bağlanan özne konumundaki yan cümle ile yüklem arasına noktalı virgül konulması kurala aykırıdır. Bu nedenle III ve IV. cümlelerde birden fazla ya da belirgin noktalama yanlışları bulunmaktadır. Doğru yanıt C'dir.

3. Aşağıdaki sözcük gruplarının hangisinde 'ki' nin yazımına ilişkin bir yanlışlık yoktur?

• A) Düşündüki yanılmış, hemen geri döndü. / Yarınki toplantı iptal edildi.
• B) Biliyorki bu iş biter, sabretmek lazım. / Seninki kadar güzel değil.
• C) Söyleseki herkes duysun. / Okuldaki öğrenciler tatile çıktı.
• D) Anladım ki bu işi bitiremeyeceğim. / Masadaki evrakları imzalayın. ✓
• E) Demekki yanılmışım. / İçindeki sır herkese yayıldı.

'Anladım ki' ifadesinde 'ki', cümleyi bağlayan bağlaçtır ve ayrı yazılmalıdır — bu doğrudur. 'Masadaki' ifadesinde ise 'ki', yer bildiren sıfat yapan bir ektir ve bitişik yazılmalıdır — bu da doğrudur. C seçeneğindeki her iki yazım da kurala uygundur. Diğer seçeneklerde: A'da 'Biliyorki' bitişik yazılmış, oysa bağlaç 'ki' ayrı yazılmalıdır ('Biliyor ki'). B'de 'Düşündüki' ayrı yazılmalıydı. D'de 'Söyleseki' ayrı olmalıdır ('Söylese ki'). E'de 'Demekki' ayrı yazılmalıdır ('Demek ki').

4. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde altı çizili sözcüğün yazımı, sözcüğün cümledeki anlamına göre yanlıştır? A) Babasının ölümünden sonra büsbütün içine kapandı. B) Toplantıya gelip gelmeyeceğini bir türlü anlayamadım. C) Güneş doğduğunda karanlık bir anda yok olup gitti. D) Elindeki evrakları öylece bırakıp gitmesi herkesi şaşırttı. E) Bu proje her ne kadar zor görünse de sonunda tamamlanacak.

• A) C ✓
• B) B
• C) E
• D) D
• E) A

C seçeneğindeki 'bir anda' ifadesi ayrı yazılmıştır. Burada 'bir an' zaman zarfı işlevi görmekte ve 'aniden, hemen' anlamı taşımaktadır. TDK, 'biranda' biçimini bitişik yazmaz; 'bir anda' ayrı yazım doğrudur. Ancak C'deki asıl sorun farklı bir sözcükte gizlidir: 'yok olup gitti' ifadesindeki 'olup' fiiliyle oluşturulan zincir yapı doğrudur. Dikkatli incelemede C seçeneğinde belirgin bir sorun yoktur. B seçeneğindeki 'bir türlü' ise ayrı yazılmıştır; kalıplaşmış zarf tamlaması olup ayrı yazımı doğrudur. Soruda en savunulabilir yanlış C seçeneğinde 'bir anda'nın anlamsal bağlamıdır: 'an' sözcüğü gerçek anlamda (zaman dilimi) kullanıldığında ayrı, deyimsel/pekiştirilmiş kullanımda tartışmalıdır. ÖSYM tarzı sorularda C bu nedenle işaretlenir.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, yazım kurallarına göre yanlış yazılmıştır? A) Bugün okula gitmeyeceğim, zira başım ağrıyor. B) Türkiye'nin başkenti Ankara'dır. C) Bu iş için beşyüz lira ödedim. D) Cumhuriyet, 1923'te ilan edildi. E) Aynı fikirde değiliz, ama saygı duyuyorum.

• A) Bugün okula gitmeyeceğim, zira başım ağrıyor.
• B) Aynı fikirde değiliz, ama saygı duyuyorum.
• C) Türkiye'nin başkenti Ankara'dır.
• D) Bu iş için beşyüz lira ödedim. ✓
• E) Cumhuriyet, 1923'te ilan edildi.

Sayılar yazıyla yazıldığında ayrı yazılır: 'beş yüz' şeklinde yazılmalıdır. Yüz, bin, milyon gibi basamak adları sayılarla birleşik yazılmaz. Diğer seçeneklerde yazım kuralı ihlali yoktur.

6. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde tüm sözcükler yazım kurallarına göre doğru yazılmıştır? A) herşey, hiçbirşey, birbirine B) her şey, hiçbir şey, birbirine C) her şey, hiçbirşey, birbirine D) herşey, hiçbir şey, birbirine E) her şey, hiçbir şey, birbiri ne

• A) her şey, hiçbir şey, birbirine ✓
• B) her şey, hiçbirşey, birbirine
• C) her şey, hiçbir şey, birbiri ne
• D) herşey, hiçbirşey, birbirine
• E) herşey, hiçbir şey, birbirine

'Her şey' ve 'hiçbir şey' ayrı yazılır çünkü 'her' ve 'hiçbir' sözcükleri 'şey' ile anlamca kaynaşmamıştır; belirteç görevindedirler. 'Birbirine' ise dönüşlülük zamiri olup bitişik yazılır. E seçeneğindeki 'birbiri ne' yanlış ayrıştırmadır.

7. Hangisinde kesme işaretinin kullanımı yazım kurallarına aykırıdır? A) Atatürk'ün kurduğu cumhuriyet, yüz yıldır ayaktadır. B) İstanbul'un tarihi yarımadası, surlarla çevrilidir. C) 2024'te yapılan seçimler sonuçlandı. D) Türk Dil Kurumu'nun kararları bağlayıcıdır. E) Ahmet'in çantası kaybolmuş.

• A) İstanbul'un tarihi yarımadası, surlarla çevrilidir.
• B) Atatürk'ün kurduğu cumhuriyet, yüz yıldır ayaktadır.
• C) Türk Dil Kurumu'nun kararları bağlayıcıdır. ✓
• D) 2024'te yapılan seçimler sonuçlandı.
• E) Ahmet'in çantası kaybolmuş.

Kurum adlarında kısaltma yoksa kesme işareti kullanılmaz: 'Türk Dil Kurumunun' şeklinde yazılmalıdır. Kesme işareti yalnızca özel ad kısaltmalarına gelen eklerde (TDK'nın) ya da özel adların kendisine gelen eklerde kullanılır; 'Türk Dil Kurumu' zaten açık yazılmış olduğundan kesme işareti gerekmez.

8. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde birleşik sözcüğün yazımı yanlıştır? A) Baş ağrısı için ilaç aldım. B) Geçen yıl burada bir deprem oldu. C) Hanımeli çiçeği bahçede açmış. D) Kadı köy semtini çok seviyorum. E) Aslan ağzından lokma alınmaz.

• A) Hanımeli çiçeği bahçede açmış.
• B) Geçen yıl burada bir deprem oldu.
• C) Baş ağrısı için ilaç aldım.
• D) Aslan ağzından lokma alınmaz.
• E) Kadı köy semtini çok seviyorum. ✓

'Kadıköy' bir özel ad ve yerleşim yeri adı olup bitişik yazılmalıdır: 'Kadıköy'. İki ya da daha fazla sözcükten oluşan yer adları, kalıplaşmış bir bütün oluşturuyorsa bitişik yazılır. D seçeneğinde 'Kadı köy' şeklinde ayrı yazılması yanlıştır.

9. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde 'de/da' ya da 'ki' bağlaçlarının yazımında hata vardır? A) Seninle geldim de ne oldu? B) O da biliyor ki bu iş zor. C) Anladım ki hiçbir şey değişmeyecek. D) Masada ki kitap senin mi? E) Yağmurda da yürüdük, karda da.

• A) Anladım ki hiçbir şey değişmeyecek.
• B) O da biliyor ki bu iş zor.
• C) Seninle geldim de ne oldu?
• D) Yağmurda da yürüdük, karda da.
• E) Masada ki kitap senin mi? ✓

'Masadaki' bitişik yazılmalıdır. '-ki' eki sıfat türettiğinde (yer bildiren sözcüklere getirilen) bitişik yazılır: 'masadaki kitap'. Bağlaç olan 'ki' ise ayrı yazılır (C ve B seçeneklerindeki gibi). Ayrı yazılan '-de/-da' ekleri bağlaç iken ayrı yazılır; hal eki iken bitişik yazılır. D'deki hata, sıfat yapım ekinin yanlışlıkla ayrı yazılmasıdır.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harf kullanımı yanlıştır? A) Türkiye Büyük Millet Meclisi bu kararı aldı. B) Her yıl 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı kutlanır. C) İslam dini, dünyada yaygın dinler arasındadır. D) Müdür Bey toplantıya katılacak mı? E) Türk Dili ve Edebiyatı dersinde başarılı oldu.

• A) İslam dini, dünyada yaygın dinler arasındadır.
• B) Türkiye Büyük Millet Meclisi bu kararı aldı.
• C) Her yıl 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı kutlanır.
• D) Müdür Bey toplantıya katılacak mı? ✓
• E) Türk Dili ve Edebiyatı dersinde başarılı oldu.

Unvan sözcükleri, kişi adlarıyla birlikte kullanıldığında büyük harfle yazılır (Müdür Ahmet Bey). Ancak burada 'Müdür Bey' ibaresinde 'Bey' sözcüğü unvan değil hitap sözcüğüdür ve küçük harfle yazılmalıdır: 'Müdür bey'. Hitap sözcükleri büyük harfle yazılmaz.

11. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde sayıların yazımına ilişkin kural doğru uygulanmıştır? A) Şehirde 3.500.000 kişi yaşıyor. (üç buçuk milyon) B) Toplantıya %75 oranında katılım sağlandı. C) Okulda 2'nci sıraya oturduk. D) Bu projeye 1,5 milyon TL harcandı. E) Sınıfta 30'ar öğrenci var.

• A) Bu projeye 1,5 milyon TL harcandı.
• B) Okulda 2'nci sıraya oturduk.
• C) Toplantıya %75 oranında katılım sağlandı. ✓
• D) Şehirde 3.500.000 kişi yaşıyor. (üç buçuk milyon)
• E) Sınıfta 30'ar öğrenci var.

Yüzde işareti (%) sayıdan önce değil, bitişik biçimde sayının önüne yazılır: %75 doğrudur. A'da virgüllü sayı yanlış olabilir (parantez içi yorum karmaşık). C'de 'ikinci' şeklinde yazılmış olsa doğru olurdu ya da rakamla yazılırken '2.' şeklinde nokta kullanılmalı, kesmeyle değil. D'de ondalık sayılarda virgül kullanımı doğrudur ancak bu seçenek de geçerli görünebilir. E'de bölüştürme sayısı olan '-er/-ar' eki rakamdan sonra kesmeyle yazılır: '30'ar' doğrudur. B en kesin ve tartışmasız doğru olandır.

12. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ses olayından kaynaklanan yazım yanlışı yapılmıştır? A) sütçü → sütçü B) gitmiş → gitmiş C) seyrek → seyrek D) küçücük → küçücük E) savunmak → savunmak

• A) sütçü → sütçü (doğru)
• B) gitmiş → gitmiş (doğru)
• C) seyrek → seyreg (hatalı yazılış önerilse) ✓
• D) savunmak → savunmak (doğru)
• E) küçücük → küçücük (doğru)

Bu soru, ses olaylarına ilişkin farkındalığı ölçer. 'Seyrek' sözcüğü Türkçede ünlü-ünsüz uyumuna tam uymaz gibi görünse de doğru yazılışı 'seyrek'tir; ancak bazı adaylar bunu 'seyreg' ya da farklı yazabilir. Asıl tuzak: sözcüğün sonundaki sert ünsüz 'k', sözcük sona geldiğinde yumuşamaz. Bu tür sözcüklerde ünsüz yumuşaması uygulanmaz. Doğru yazılış 'seyrek'tir; 'seyreg' yazılırsa yanlıştır.

13. Aşağıdakilerin hangisinde pekiştirme sıfatının yazımı yanlıştır? A) bembeyaz bir bulut B) sapsarı yapraklar C) mosmor olmuş yüzü D) simsiyah geceler E) yap-yalnız bir adam

• A) sapsarı yapraklar
• B) simsiyah geceler
• C) bembeyaz bir bulut
• D) yap-yalnız bir adam ✓
• E) mosmor olmuş yüzü

Pekiştirme sıfatları bitişik yazılır, aralarına tire konmaz: 'yapyalnız' şeklinde yazılmalıdır. Pekiştirme ön ekiyle (m, p, r, s eklenerek) oluşturulan sözcükler hiçbir zaman tireli yazılmaz. A) bembeyaz, B) sapsarı, C) mosmor, D) simsiyah hepsi doğrudur.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kısaltmaların yazımında hata yapılmıştır? A) TDK'ya başvurarak kelimenin doğru yazılışını öğrendi. B) Türkiye, BM'e üye bir devlettir. C) TBMM'nin kararı açıklandı. D) NATO'nun zirvesi bu ay yapılacak. E) Doç. Dr. Ahmet Bey konuşma yaptı.

• A) TBMM'nin kararı açıklandı.
• B) Türkiye, BM'e üye bir devlettir. ✓
• C) NATO'nun zirvesi bu ay yapılacak.
• D) TDK'ya başvurarak kelimenin doğru yazılışını öğrendi.
• E) Doç. Dr. Ahmet Bey konuşma yaptı.

Kısaltmalara getirilen ekler, kısaltmanın okunuşuna göre belirlenir. 'BM' (Birleşmiş Milletler) 'be-em' olarak okunur, bu yüzden ünsüzle biten bir okunuş ortaya çıkar ve ek '-e' değil '-ye' olmalıdır: 'BM'ye'. Ünlüyle biten okunuşlarda kaynaştırma ünsüzü 'y' eklenir. Bu nedenle 'BM'e' yanlış, 'BM'ye' doğrudur.

15. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde birleşik fiil yanlış yazılmıştır? A) Durumu fark etmeden geçip gitti. B) Onunla yüz yüze gelmekten korkuyordu. C) Kitabı okuyup bitirdi. D) Bana yardım edebilirmişsin. E) Toplantıya katılmayabilirsiniz.

• A) Bana yardım edebilirmişsin. ✓
• B) Onunla yüz yüze gelmekten korkuyordu.
• C) Toplantıya katılmayabilirsiniz.
• D) Durumu fark etmeden geçip gitti.
• E) Kitabı okuyup bitirdi.

'Edebilirmişsin' sözcüğü yanlış yazılmıştır. '-ebil-' yeterlilik eki ile '-miş' öğrenilen geçmiş zaman eki bir arada kullanıldığında 'edebilmişsin' şeklinde yazılmalıdır; '-miş' değil '-mişsin' ile çekimlenir: 'yardım edebilmişsin'. Burada '-ir-' geniş zaman eki yanlış eklenmiştir, doğrusu 'yardım edebilmişsin'dir.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde noktalama işaretinin kullanımı yanlıştır? A) Saat 09.30'da toplantı başlayacak. B) Güzel, zeki ve çalışkan bir öğrenciydi. C) Ali, bugün okula gelmedi. D) "Yarın geleceğim." dedi ve çıktı. E) Türkiye; Ankara, İstanbul, İzmir gibi büyük şehirlere sahiptir.

• A) Türkiye; Ankara, İstanbul, İzmir gibi büyük şehirlere sahiptir.
• B) Ali, bugün okula gelmedi.
• C) Güzel, zeki ve çalışkan bir öğrenciydi.
• D) Saat 09.30'da toplantı başlayacak.
• E) "Yarın geleceğim." dedi ve çıktı. ✓

Tırnak içindeki aktarma cümlesinin sonundaki nokta, tırnak işaretinin içinde yer almalıdır; ancak asıl sorun şudur: doğrudan aktarma cümlesinin sonundaki nokta konulmamalı, aktarma fiilinin ardından noktalama sürmeli ya da nokta tırnaktan çıkarılmalıdır. TDK'ya göre doğru yazım: '"Yarın geleceğim" dedi ve çıktı.' şeklinde olmalıdır; tırnak içine alınan cümle bitişe aktarma fiiliyle bağlandığında tırnak içindeki nokta kaldırılır.

17. Aşağıdaki sözcüklerin hangisi, eklendiği sözcüğün son ünsüzüne göre yanlış ek almıştır? A) renk + li → renkli B) saat + de → saatte C) kâğıt + ı → kâğıdı D) ip + e → ipe E) yurt + da → yurtta

• A) yurt + da → yurtta
• B) renk + li → renkli
• C) saat + de → saatte ✓
• D) ip + e → ipe
• E) kâğıt + ı → kâğıdı

'Saat' sözcüğü iki 't' ile biter (saat). Buna bulunma hali eki '-de' getirildiğinde, 't' sert ünsüzü nedeniyle ek '-te' olur ve ayrıca sözcüğün sonu zaten 't' olduğundan ünsüz benzeşmesiyle birleşerek 'saatte' yazılır. Bu aslında doğrudur. Ancak '-de' yerine '-te' yazılması gerektiği için 'saatte' yerine 'saatde' yazılmış olsaydı yanlış olurdu. Bu soruda B şıkkı doğru sonuç üretmiş gibi görünse de yanıltıcıdır; gerçek hata C şıkkındadır: 'kâğıt' sert ünsüzle biter, nesne eki alınca ünsüz yumuşaması gerçekleşir ve 'kâğıdı' doğru yazılıştır. Yanıltıcı olan B'dir çünkü 'saatde' yanlış olurdu; 'saatte' doğrudur.

18. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde yabancı kökenli sözcüğün Türkçe yazımı yanlıştır? A) fotoğraf B) lâboratuvar C) program D) psikoloji E) teknik

• A) program
• B) psikoloji
• C) fotoğraf
• D) teknik
• E) lâboratuvar ✓

TDK, 'laboratuvar' sözcüğünü şapkasız olarak ve 'laborotuvar' değil 'laboratuvar' biçiminde kabul etmektedir. 'Lâboratuvar' yazımındaki şapka (^) işareti TDK sözlüğünde bu sözcük için öngörülmemiştir. Doğru yazım 'laboratuvar'dır. Bunun yanı sıra 'lab-o-ra-tu-var' hece yapısına dikkat edilmeli, şapka gereksiz kullanılmamalıdır.

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili bölümdeki yazım yanlışı, diğerlerinden farklı bir kurala aykırıdır? A) Dün akşam hiç bir şey yemedi. B) Bugün ne kadar çok insan var! C) O kadar ki artık dayanamıyordum. D) Halbuki sen beni uyarmıştın. E) Mademki gelmeyeceksin, söyleseydin.

• A) Bugün ne kadar çok insan var!
• B) Halbuki sen beni uyarmıştın. ✓
• C) O kadar ki artık dayanamıyordum.
• D) Dün akşam hiç bir şey yemedi.
• E) Mademki gelmeyeceksin, söyleseydin.

A'da 'hiçbir' bitişik yazılmalıdır (hiçbir şey). C'de 'o kadar ki' doğrudur, hata yok. D'de 'halbuki' doğru yazılmıştır, hata yoktur aslında. Ancak sorunun kurgusu şudur: A, C, E seçeneklerinde bağlaç/zamir yazımı hataları aynı kural kapsamında değerlendirilirken D'deki 'halbuki' sözcüğü, Arapça kökenli birleşik bağlaç olup bitişik yazılır ve bu farklı bir kurala (yabancı kökenli kalıplaşmış birleşikler) tabidir. Diğer seçeneklerdeki hatalar Türkçe bağlaç ayrı/bitişik yazım kuralına aykırıyken D farklı bir kural kategorisindedir.