VATANDASLIK - yasama tbmm (Bölüm 5)

1. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde bir kanun teklifinin yasalaşma sürecine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) Cumhurbaşkanı kanunu bir kez daha görüşülmek üzere Meclis'e iade edebilir.
• B) Meclis iade edilen kanunu salt çoğunlukla aynen kabul ederse Cumhurbaşkanı kanunu yayımlamak zorundadır.
• C) Genel Kurul'da kabul edilen kanunlar Cumhurbaşkanı'na gönderilmeden önce Anayasa Mahkemesi denetimine tabi tutulur. ✓
• D) Bütçe kanun teklifleri yalnızca Cumhurbaşkanı tarafından sunulabilir.
• E) Milletvekilleri ve Cumhurbaşkanı kanun teklif etme yetkisine sahiptir.

Kanunlar Genel Kurul'da kabul edildikten sonra doğrudan Cumhurbaşkanı'na gönderilir; Anayasa Mahkemesi denetimine otomatik olarak tabi tutulmaz. Anayasa Mahkemesi'ne başvuru ancak yetkili mercilerin (Cumhurbaşkanı, iktidar veya muhalefet grup başkanvekilleri, 110 milletvekili) talebiyle gerçekleşir. Diğer seçenekler Anayasa'nın ilgili maddelerine uygundur.

2. 2017 Anayasa değişiklikleriyle TBMM'nin yapısına ve işleyişine ilişkin aşağıdaki değişikliklerden hangisi gerçekleşmemiştir?

• A) Meclis'in bütçeyi reddetmesi hâlinde bir önceki yılın bütçesi yeniden yürürlüğe girmektedir.
• B) Meclis, gensoru müessesesi aracılığıyla yürütmeyi denetleme yetkisini korumuştur. ✓
• C) TBMM, Cumhurbaşkanı hakkında Yüce Divan'a sevk kararı alabilmektedir.
• D) Milletvekili sayısı 550'den 600'e çıkarılmıştır.
• E) Başbakanlık makamı kaldırılmıştır.

2017 değişiklikleriyle gensoru müessesesi tamamen kaldırılmıştır. Yürütme artık tek kişilik (Cumhurbaşkanı) olduğundan bakanlara yönelik gensoru açılamaz. Denetim araçları olarak sözlü soru, yazılı soru, Meclis araştırması, genel görüşme ve meclis soruşturması korunmuş; ancak gensoru ve güvensizlik oyu tarihe karışmıştır. Diğer şıklardaki bilgiler doğrudur.

3. TBMM İçtüzüğü'ne göre komisyonların çalışma usulüne ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Komisyon raporları Genel Kurul'da bağlayıcı olup değişiklik önergeleri verilemez.
• B) Komisyona havale edilen bir teklif, komisyon tarafından reddedilirse Genel Kurul'a sevk edilemez.
• C) İhtisas komisyonları üye tam sayısının salt çoğunluğuyla toplanır ve karar alır.
• D) Komisyon, havale edilen teklifi İçtüzük'te öngörülen süre içinde sonuçlandırmazsa teklif doğrudan Genel Kurul gündemine alınabilir. ✓
• E) Bir komisyon üyesi aynı anda en fazla üç ayrı ihtisas komisyonunda görev yapabilir.

TBMM İçtüzüğü'ne göre komisyona havale edilen teklifler belirli süreler içinde sonuçlandırılmazsa, ilgili teklifin sahibi ya da yetkili kişiler tarafından teklifin doğrudan Genel Kurul gündemine alınması istenebilir. Bu düzenleme komisyonların 'çekmeceye kaldırma' uygulamasını kısmen önlemeye yöneliktir. A şıkkı yanlıştır çünkü komisyonlar üye tam sayısının salt çoğunluğuyla değil, katılanların salt çoğunluğuyla karar alır. D şıkkı yanlıştır; Genel Kurul'da değişiklik önergeleri verilebilir.

4. Türkiye'de yasama dokunulmazlığına ilişkin aşağıdaki senaryolardan hangisinde milletvekilinin dokunulmazlığı kaldırılmadan yargılama yapılabilir?

• A) Seçim kampanyası döneminde seçmenlere verdiği vaatler nedeniyle hakkında suç duyurusu yapılması.
• B) Milletvekilinin parti grup toplantısında söylediği sözler nedeniyle hakkında suç duyurusunda bulunulması.
• C) Bir milletvekilinin seçimden önce işlediği iddia edilen dolandırıcılık suçu nedeniyle hakkında dava açılması.
• D) Bir milletvekilinin görevde iken işlediği iddia edilen rüşvet suçu nedeniyle hakkında dava açılması.
• E) Milletvekilinin TBMM kürsüsünde yaptığı konuşmada hakaret içerdiği ileri sürülen ifadeler kullanması. ✓

Anayasa'nın 83. maddesine göre yasama sorumsuzluğu (mutlak dokunulmazlık) kapsamında milletvekilleri Meclis çalışmalarındaki oy ve sözleri nedeniyle hiçbir şekilde sorumlu tutulamazlar; bu sorumsuzluk kaldırılamaz ve süresizdir. B şıkkındaki TBMM kürsüsündeki konuşmalar bu mutlak güvence kapsamındadır. Yasama dokunulmazlığı (nispi dokunulmazlık) ise Meclis kararıyla kaldırılabilir; ancak kürsü sorumsuzluğu bunun dışındadır.

5. TBMM'nin olağanüstü hâl dönemindeki yasama faaliyetlerine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi Anayasa'ya uygundur?

• A) Olağanüstü hâl kararnamelerini denetleme yetkisi Danıştay'a aittir.
• B) TBMM olağanüstü hâli onaylamak zorundadır; reddedemez.
• C) Olağanüstü hâl kararnameleri Resmî Gazete'de yayımlanmadan önce Anayasa Mahkemesi'nin onayına sunulur.
• D) Olağanüstü hâl döneminde TBMM tatile giremez ve kendiliğinden toplanır. ✓
• E) Cumhurbaşkanı olağanüstü hâl kapsamında temel hak ve özgürlükleri tamamen askıya alabilir.

Anayasa'nın 119. maddesine göre olağanüstü hâl ilân edildiğinde TBMM tatilde ise derhal toplantıya çağrılır; Meclis bu dönemde tatile gidemez ve gerekirse uzatma kararlarını görüşmek için kendiliğinden toplanır. Diğer şıklar yanlıştır: Olağanüstü hâl kararnameleri Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenebilir (B yanlış). Temel haklar tamamen değil, ölçülülük ilkesi çerçevesinde kısmen sınırlanabilir (C yanlış). Meclis olağanüstü hâli reddedebilir ya da süresini kısaltabilir (D yanlış). Kararnameler Meclis onayından sonra yürürlüğe girer (E yanlış).

6. Anayasa'nın 148. maddesine göre TBMM'nin Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yoluyla değil, soyut norm denetimi yoluyla iptal davası açabilmesi için aşağıdaki koşullardan hangisi gereklidir?

• A) En az 110 milletvekilinin imzasıyla başvuru yapılması ve kanunun yürürlüğe girmesinden itibaren 30 gün içinde dava açılması.
• B) Ana muhalefet partisi grup başkanvekilinin başvurması ve kanunun yayımlanmasından itibaren 60 gün içinde dava açılması.
• C) Salt çoğunlukla Meclis kararı alınması ve kanunun Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren 90 gün içinde dava açılması.
• D) TBMM Başkanı'nın tek başına başvurması ve kanunun yürürlüğe girmesinden itibaren 30 gün içinde dava açılması.
• E) En az 110 milletvekilinin imzasıyla başvuru yapılması ve kanunun yürürlüğe girmesinden itibaren 60 gün içinde dava açılması. ✓

Anayasa'nın 150. maddesine göre soyut norm denetimi için Cumhurbaşkanı, iktidar partisi veya en büyük muhalefet partisi Meclis grup başkanvekilleri ya da üye tam sayısının en az beşte biri (120 değil, 2017 sonrası 600 üzerinden 120; ancak pratikte 110 eşiği 550'lik yapıdan gelmektedir — 2017 sonrası bu eşik 120'ye yükselmiştir) tarafından başvurulabilir. Başvuru süresi kanunun Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren 60 gündür. Not: 2017 değişikliği sonrası 600 üzerinden 1/5 = 120 milletvekiline yükselmiştir; bu sorudaki 110 eşiği eski sisteme aittir. Soruda 'en az 110' ifadesi eski hukuku yansıtmakta olup diğer şıklar usul ve süre bakımından daha açık hata içerdiğinden A en doğru şıktır.

7. Bir milletvekili seçimden sonra partisinden istifa ederse aşağıdaki sonuçlardan hangisi doğar?

• A) İlgili seçim çevresinde ara seçim yapılması zorunludur.
• B) Anayasa Mahkemesi'nin kararıyla milletvekilliği düşürülebilir.
• C) Milletvekilliği devam eder; bağımsız milletvekili sıfatıyla görevini sürdürür. ✓
• D) TBMM Genel Kurulu salt çoğunlukla milletvekilliğini düşürme kararı alabilir.
• E) Milletvekilliği sıfatı kendiliğinden düşer ve yerine sıradaki aday geçer.

Türk anayasa hukukunda milletvekilliği kişiye bağlıdır, partiye değil. Milletvekili seçildikten sonra partisinden istifa ederse ya da ihraç edilirse milletvekilliği sona ermez; bağımsız milletvekili sıfatıyla görevini sürdürür. Milletvekilliğinin düşmesi ancak Anayasa'da sayılan belirli hâllerde (istifa, kesinleşmiş mahkûmiyet, devamsızlık, Meclis kararıyla tespit edilen bağdaşmazlık hâlleri vb.) mümkündür. Salt partiden ayrılmak bu hâllerin hiçbiri kapsamına girmez.

8. TBMM'de bütçe kanununun görüşülme sürecine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Genel Kurul'da bütçe görüşmeleri 20 güne kadar sürebilir ve bu süre uzatılamaz.
• B) Cumhurbaşkanı bütçe kanununu veto edebilir ve Meclis'e iade edebilir.
• C) Bütçe teklifi mali yıl başından en az 75 gün önce TBMM'ye sunulur ve yıl sonuna kadar kabul edilmezse bir önceki yıl bütçesi uygulanır.
• D) Milletvekilleri bütçe görüşmelerinde gider artırıcı veya gelir azaltıcı önerge veremezler. ✓
• E) Bütçe kanun teklifi Plan ve Bütçe Komisyonu'nda en az 45 gün görüşüldükten sonra Genel Kurul'a sevk edilir.

Anayasa'nın 161. maddesine göre milletvekilleri bütçe görüşmelerinde gider artırıcı veya gelirleri azaltıcı teklifte bulunamazlar. Bu kural bütçe disiplinini korumaya yönelik özel bir anayasal sınırlamadır. Diğer şıklar yanlıştır: Bütçe teklifi mali yıl başından 75 gün önce sunulur (C kısmen doğru olsa da 'yıl sonuna kadar kabul edilmezse' kısmı doğru, ancak süre belirtimi tam değil). Cumhurbaşkanı bütçeyi veto edemez (E yanlış). Plan ve Bütçe Komisyonu'ndaki süre 55 gündür (A yanlış).

9. Aşağıdaki seçeneklerden hangisi TBMM'nin yürütmeyi denetim araçlarından biri değildir?

• A) Meclis araştırması
• B) Gensoru ✓
• C) Yazılı soru
• D) Genel görüşme
• E) Meclis soruşturması

2017 anayasa değişiklikleriyle hükûmet sistemi cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemine geçilmiş ve parlamenter sistemin en güçlü denetim aracı olan gensoru müessesesi anayasadan çıkarılmıştır. Gensoru, Bakanlar Kurulu veya bir bakana yönelik açılabilir, güvensizlik oyuna zemin hazırlayabilirdi; ancak artık yürürlükte değildir. Diğer denetim araçları (meclis araştırması, yazılı soru, genel görüşme, meclis soruşturması) 2017 sonrasında da korunmaya devam etmektedir.

10. TBMM Başkanının seçimine ilişkin aşağıdaki ifadelerin hangisi yanlıştır?

• A) Meclis Başkanı aynı yasama döneminde en fazla iki dönem görev yapabilir.
• B) Meclis Başkanlığı seçimi yeni yasama döneminin ilk birleşiminde yapılır.
• C) İlk iki oylamada üye tam sayısının üçte iki çoğunluğu, üçüncü oylamada salt çoğunluk aranır. ✓
• D) Dördüncü oylamada en fazla oy alan iki aday arasında seçim yapılır ve en çok oyu alan seçilmiş sayılır.
• E) Meclis Başkanı gizli oyla seçilir.

TBMM İçtüzüğü'ne göre Meclis Başkanı seçiminde ilk iki turda üye tam sayısının üçte iki (400/600) çoğunluğu, üçüncü turda salt çoğunluk (301/600) aranır. Üçüncü turda da salt çoğunluk sağlanamazsa dördüncü turda en fazla oy alan iki aday arasında seçim yapılır. Dolayısıyla B şıkkında 'üçüncü oylamada salt çoğunluk' ifadesi doğrudur. Yanlış olan şık B değil, dikkatli analiz edildiğinde bu şıkların tamamı doğru görünmektedir. Ancak D şıkkı yanlıştır: Meclis Başkanı aynı yasama döneminde en fazla iki dönem değil, iki yıllık süreler hâlinde görev yapar ve aynı dönem içinde iki kez seçilebilir.

11. Anayasa'ya göre kanun hükmünde kararname (KHK) ve Cumhurbaşkanlığı kararnamesi arasındaki en temel farka ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Cumhurbaşkanlığı kararnameleri kanunların üzerinde bir hiyerarşik konuma sahipken KHK'lar kanunlarla eşdeğer güçteydi.
• B) Her ikisi de temel hakları düzenleyebilir; fark yalnızca çıkarma usulündedir.
• C) 2017 değişiklikleriyle olağan dönem KHK'sı çıkarma yetkisi ortadan kalkmış; yürütme organının düzenleyici işlemi olarak Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ihdas edilmiştir. ✓
• D) Her iki düzenleme türü de Anayasa Mahkemesi'nin denetimine kapalıdır.
• E) KHK'lar Bakanlar Kurulu tarafından çıkarılır ve TBMM'nin onayına sunulması zorunlu değildir; Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ise Danıştay denetimine tabidir.

2017 anayasa değişiklikleri olağan dönem KHK'sı çıkarma yetkisini yürürlükten kaldırmış, bunun yerine Cumhurbaşkanlığı kararnamesi (CBK) sistemini getirmiştir. CBK'lar yalnızca yürütme yetkisine ilişkin konuları düzenleyebilir; kanunla düzenlenmiş alanlarda CBK çıkarılamaz ve kanun CBK'nın önündedir. Temel haklar CBK ile düzenlenemez. Anayasa Mahkemesi CBK'ları denetleyebilir. Olağanüstü hâl kararnamesi yetkisi ise ayrıca mevcuttur.

12. Milletvekilliğiyle bağdaşmayan işler (bağdaşmazlık hâlleri) bakımından aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) Bağdaşmazlık hâlinin tespiti Anayasa Mahkemesi tarafından yapılır. ✓
• B) Milletvekilleri devlet ve devlete bağlı kuruluşlarda yöneticilik yapamaz.
• C) Milletvekilleri, yasama faaliyetleri dışında devlet kurumlarıyla iş ve hizmet ilişkisi içine giremez.
• D) Bağdaşmazlık hâlinin varlığı hâlinde milletvekili milletvekiliği ile bağdaşmayan görevi arasında tercih yapmak zorundadır.
• E) Milletvekili seçilmeden önce yürüttüğü özel sektör işini seçilmesinin ardından sürdürmeye devam edebilir; bu durum bağdaşmazlık oluşturmaz.

Bağdaşmazlık hâlinin tespiti Anayasa Mahkemesi tarafından değil, TBMM Genel Kurulu tarafından yapılır. Anayasa'nın 82. maddesi milletvekilleriyle bağdaşmayan işleri düzenler; ihlal hâlinde üyeliğin sona erdirilmesine TBMM Genel Kurulu karar verir. Anayasa Mahkemesi'nin bu süreçte doğrudan bir rolü yoktur. Diğer şıklar genel hatlarıyla doğrudur.

13. TBMM'de bir siyasi partinin 'grup' kurabilmesi için Anayasa ve İçtüzük'e göre gerekli olan minimum milletvekili sayısı hangisidir ve bu grubun en temel ayrıcalığı nedir?

• A) 25 milletvekili – Gensoru önergesi verme hakkı.
• B) 10 milletvekili – Komisyonlarda temsil hakkı.
• C) 15 milletvekili – Meclis soruşturması açtırma hakkı.
• D) 20 milletvekili – Anayasa Mahkemesi'ne soyut norm denetimi başvurusu yapma hakkı.
• E) 20 milletvekili – Meclis Başkanlık Divanı'nda temsil ve söz hakkı. ✓

TBMM İçtüzüğü'ne göre bir siyasi parti meclis grubu kurabilmek için en az 20 milletvekiline sahip olmak gerekir. Grup kurmanın en kritik pratik ayrıcalığı; Meclis Başkanlık Divanı'nda temsil, komisyonlarda orantılı temsil, söz süresinden yararlanma ve grup adına önerge verme haklarıdır. C şıkkındaki Anayasa Mahkemesi başvurusu da grup başkanvekillerine tanınan önemli bir hak olmakla birlikte, D ve E şıklarındaki sayılar ve haklar bu soruda yanlış eşleştirilmiştir. E şıkkındaki gensoru ise 2017'den itibaren mevcut değildir.

14. TBMM tatil veya ara verme döneminde Cumhurbaşkanı Meclis'i olağanüstü toplantıya çağırırsa aşağıdaki senaryolardan hangisi Anayasa'ya aykırıdır?

• A) Meclis'in toplantıya çağrılma kararının Resmî Gazete'de yayımlanarak duyurulması.
• B) Olağanüstü toplantıda yalnızca çağrıyı gerektiren konunun görüşülmesi.
• C) Olağanüstü hâl ilânı üzerine Meclis'in resen toplanması.
• D) Meclis Başkanı'nın çağrısıyla Meclis'in olağanüstü toplantıya çağrılması ve bu toplantıda bütçe değişikliği yapılması. ✓
• E) Cumhurbaşkanı çağrısı olmaksızın üye tam sayısının salt çoğunluğunun imzasıyla Meclis'in kendiliğinden toplanması.

Anayasa'nın 93. maddesine göre olağanüstü toplantıda yalnızca o toplantıyı gerektiren konu(lar) görüşülebilir. Bütçe değişikliği gibi olağanüstü toplantı gündemini aşan bir konunun görüşülmesi Anayasa'ya aykırı olur. Ayrıca Meclis Başkanı'nın değil, Cumhurbaşkanı'nın veya salt çoğunlukla milletvekillerinin çağrı yapma yetkisi vardır — Meclis Başkanı yalnızca bu çağrı üzerine toplantıyı yönetir; başkanlık sıfatıyla olağanüstü toplantı açamaz. Dolayısıyla D şıkkı iki ayrı hata içermektedir.

15. Aşağıdaki tabloda TBMM'ye ilişkin çeşitli nisaplar verilmektedir. Hangi satırda eşleştirme yanlıştır? İşlem – Gereken Nisap I. Anayasa değişikliğinin halkoyuna sunulması – 360 oy II. Cumhurbaşkanı'nı Yüce Divan'a sevk – 400 oy III. İç Tüzük değişikliği – 301 oy IV. Meclis Başkanı (3. tur) seçimi – 301 oy V. Milletvekilliğinin düşürülmesi (devamsızlık) – 600 üzerinden salt çoğunluk

• A) Yalnızca V
• B) I ve III
• C) Yalnızca II ✓
• D) Yalnızca I
• E) II ve V

Cumhurbaşkanı'nı Yüce Divan'a sevk için Anayasa'nın 105. maddesine göre üye tam sayısının beşte üçü (360 oy) soruşturma açılması, salt çoğunluk (301 oy) değil; Yüce Divan'a sevk ise üye tam sayısının dörtte üçü yani en az 450 oy gerekmektedir. 400 oy eşiği yanlıştır. Anayasa değişikliğinin halkoyuna sunulması için 360–400 arası oy alınması gerekir (360–400 oyda zorunlu referandum; 400 ve üzeri oyda referandum ihtiyari). I. satırdaki '360 oy – halkoyuna sunma' kısmen doğrudur (360-399 arası oyda Cumhurbaşkanı halkoyuna sunabilir ya da iade edebilir). II. satırdaki 400 rakamı Yüce Divan sevki için yanlıştır (doğrusu 450); bu nedenle en belirgin hata II. satırdadır.