Altın Test 20

1. Türkiye'de görülen bazı coğrafi özellikler üzerinde hem mutlak (matematik) konumun hem de göreceli (özel) konumun ortak etkisi bulunur. Buna göre; I. alacakaranlık (grup ve tan) süresi, II. diri fay hatlarının dağılışı, III. sıcaklık değerlerinin dağılışı, IV. yetiştirilen tarım ürünü çeşitliliği özelliklerinden hangilerinde her iki konum özelliğinin de etkisi hissedilir?

• A) Yalnız I
• B) Yalnız II
• C) I ve II
• D) II ve III
• E) III ve IV ✓

Sıcaklık (III) ve buna bağlı olarak gelişen tarım ürünleri çeşitliliği (IV), hem enlem etkisine (mutlak konum) hem de yükselti, karasallık, denizellik ve dağların uzanışı gibi özel konum faktörlerine bağlı olarak şekillenir. Alacakaranlık süresi sadece mutlak konuma, fay hatları ise sadece jeolojik yapıya (özel konuma) bağlıdır.

2. Bir grafikte Türkiye’deki yıl içi gündüz sürelerinin aylara göre değişimi şu şekilde gösterilmiştir: - 21 Mart: 12 saat - 21 Haziran: 15 saat - 23 Eylül: 12 saat - 21 Aralık: 9 saat Yalnızca grafikteki bu verilere göre aşağıdaki ifadelerden hangisine ulaşılamaz?

• A) 21 Mart ile 23 Eylül arasındaki süreç boyunca gece-gündüz süre farkı kesintisiz biçimde artmaktadır. ✓
• B) 21 Aralık tarihinde yılın en uzun gecesi yaşanmaktadır.
• C) 21 Haziran ve 21 Aralık tarihlerindeki gece-gündüz süre farkları birbirine eşittir.
• D) 21 Aralık tarihinden itibaren gündüz süreleri uzamaya başlamaktadır.
• E) 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde gece ve gündüz süreleri birbirine eşittir.

Grafik verilerine göre 21 Aralık en uzun gece (9 saat gündüz), 21 Haziran ve 21 Aralık süre farkları eşit (6 saat), 21 Aralık'tan sonra gündüzler uzar, 21 Mart ve 23 Eylül ekinokstur (12 saat). Ancak 21 Mart ile 21 Haziran arasında fark artarken, 21 Haziran ile 23 Eylül arasında süre farkı tekrar azalarak sıfırlanır. Bu nedenle farkın kesintisiz biçimde sürekli arttığı söylenemez.

3. Türkiye'de batıdan doğuya doğru gidildikçe (I. yön) ve güneyden kuzeye doğru gidildikçe (II. yön) yıllık ortalama sıcaklık değerlerinde düşüş görülür. Bu sıcaklık düşüşlerine yol açan temel etkenler sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?

• A) Yükselti - Enlem ✓
• B) Boylam - Enlem
• C) Karasallık - Boylam
• D) Yükselti - Karasallık
• E) Enlem - Yükselti

Türkiye'de batıdan doğuya doğru gidildikçe yükseltinin artması sıcaklığı düşürür (I). Güneyden kuzeye doğru gidildikçe ise enlem etkisi, yani güneş ışınlarının geliş açısının daralması sıcaklığın azalmasına neden olur (II).

4. Türkiye'nin coğrafi uç sınırlarını belirleyen uç koordinatlar tanımlanırken aşağıdaki değerlerden hangisi kullanılmaz?

• A) 36° Kuzey
• B) 26° Doğu
• C) 42° Kuzey
• D) 34° Doğu ✓
• E) 45° Doğu

Türkiye'nin uç koordinat sınırları 36°-42° Kuzey paralelleri ile 26°-45° Doğu meridyenleridir. 34° Doğu boylamı Türkiye topraklarından geçmesine rağmen uç sınır noktalarından biri olmadığı için sınır koordinatları belirtilirken kullanılmaz.

5. Türkiye'de gece sürelerinin gündüz sürelerinden daha uzun olduğu ve aynı zamanda gecelerin uzamaya, gündüzlerin ise kısalmaya devam ettiği bir zaman dilimi yaşanmaktadır. Bu durum aşağıdaki ayların hangisinde gerçekleşir?

• A) Kasım ✓
• B) Ocak
• C) Nisan
• D) Haziran
• E) Ağustos

Türkiye Kuzey Yarım Küre'dedir. 23 Eylül sonrasında geceler gündüzlerden daha uzun hale gelir. 21 Haziran - 21 Aralık tarihleri arasında ise geceler sürekli uzamaktadır. Dolayısıyla, hem gecelerin gündüzden uzun olduğu hem de gecelerin uzamaya devam ettiği dönem 23 Eylül - 21 Aralık arasıdır; seçeneklerden sadece Kasım bu dönemdedir.

6. Türkiye'de güney kıyılarından kuzey kıyılarına doğru gidildiğinde; I. tarım ürünlerinin hasat olgunluğuna ulaşma süresi, II. deniz suyu sıcaklığı ortalaması, III. gün doğumu ve gün batımı (grup ve tan) süresi gibi özelliklerden hangilerinde bir azalma (düşüş/kısalma) gözlenmesi beklenmez?

• A) Yalnız I
• B) Yalnız II
• C) Yalnız III
• D) I ve III ✓
• E) II ve III

Güneyden kuzeye gidildikçe sıcaklık azaldığı için tarım ürünlerinin olgunlaşma süresi uzar (I). Çizgisel dönüş hızı yavaşladığı için güneşin doğuş ve batış süreleri de uzar (III). Yani bu iki özellikte azalma değil artış görülür. Sıcaklık ise enlem etkisiyle azalır (II).

7. Iğdır'ın yerel saatinin ulusal saat olarak kullanıldığı göz önüne olduğunda, yerel saat ile ortak saat arasındaki farkın en az ve en çok olduğu şehirler aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru olarak verilmiştir?

• A) Kars - Çanakkale ✓
• B) Kocaeli - Diyarbakır
• C) Kayseri - Van
• D) Eskişehir - Batman
• E) Muğla - Şırnak

Türkiye'nin ulusal saati, 45° Doğu boylamında yer alan Iğdır'ın yerel saatine göre ayarlanır. Bu nedenle ulusal saat ile yerel saat arasındaki farkın en az olması için Iğdır'a en yakın (en doğudaki) şehir olan Kars, farkın en fazla olması için ise Iğdır'a en uzak (en batıdaki) şehir olan Çanakkale tercih edilmelidir.

8. Aşağıdaki nehirlerden hangisi kaynağını Türkiye sınırları içinden alıp, yine ülke topraklarından denize dökülen yerde belirgin bir delta ovası oluşturan akarsulardan biridir?

• A) Fırat
• B) Gediz ✓
• C) Dalaman
• D) Asi
• E) Sakarya

Gediz Nehri, kaynağını Ege Bölgesi'nin iç kesimlerinden alır ve Ege Denizi'ne döküldüğü yerde Menemen Delta Ovası'nı oluşturur. Fırat ülke dışına dökülür; Asi kaynağını yurt dışından alır; Dalaman ve Sakarya ise ağızlarında büyük bir delta ovası oluşturmaz.

9. Bir bölgenin hâkim rüzgâr yönü (rüzgârın yıl içinde en sık estiği yön) biliniyorsa, bu bilgiye dayanarak o yöre hakkında; I. yer şekillerinin uzanış doğrultusu, II. çevredeki basınç merkezlerinin konumları, III. arazinin engebelilik derecesi, IV. deniz seviyesinden yüksekliği özelliklerinden hangilerinde çıkarım yapılabilir?

• A) I ve II ✓
• B) II ve III
• C) III ve IV
• D) I ve III
• E) II ve IV

Hâkim rüzgâr yönü, rüzgârın geçişini kolaylaştıran vadi ve dağ gibi yer şekillerinin uzanış doğrultusunu (I) ve rüzgârın doğuşuna neden olan yüksek ve alçak basınç merkezlerinin konumunu (II) gösterir. Arazinin engebe derecesi veya yükseltisi sadece bu bilgiyle belirlenemez.

10. Jeopolitik; coğrafi verilerin, devletlerin dış siyasetleri ve uluslararası ilişkileri üzerindeki etkisini inceleyen bir disiplindir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin jeopolitik konumu ve bölgesel gücü üzerinde diğerlerine göre daha az etkilidir?

• A) Zengin hidrokarbon (petrol ve gaz) yataklarına sahip ülkelere komşu olması
• B) Karadeniz'i açık denizlere bağlayan İstanbul ve Çanakkale boğazlarını barındırması
• C) Ülke genelinde dağ sıralarının ağırlıklı olarak doğu-batı yönlü uzanması ✓
• D) Kıtalararası ticaret koridorlarının ve lojistik hatların kesişiminde yer alması
• E) Orta Doğu coğrafyasında en zengin akarsu ve tatlı su potansiyeline sahip ülke olması

Enerji kaynaklarına yakınlık, boğazlar, ticaret yolları ve su kaynakları Türkiye'nin jeopolitik önemini doğrudan yükselten küresel/bölgesel faktörlerdir. Dağların doğu-batı doğrultulu uzanması ise ülkenin yer şekilleriyle ilgili yerel fiziki bir durumdur ve jeopolitiğe etkisi daha azdır.

11. Türkiye coğrafi konumu bakımından Ekvator'un kuzeyinde (Kuzey Yarım Küre) yer alır. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'de yer aldığının bir kanıtı olarak gösterilemez?

• A) Güneyden kuzeye doğru gidildikçe genel sıcaklık ortalamalarının düşmesi
• B) En uzun gündüz süresinin 21 Haziran tarihinde ölçülmesi
• C) Karadeniz kıyılarındaki tuzluluk oranının Akdeniz kıyılarına göre daha düşük olması
• D) Günün başlangıcı için ulusal saat ayarlarında 2. ve 3. saat dilimlerinin kullanılması ✓
• E) Kuzey yönünde ilerlendikçe çizgisel dönüş hızının yavaşlaması

Güneyden kuzeye gidildikçe sıcaklığın ve çizgisel hızın azalması, en uzun gündüzün 21 Haziran'da yaşanması ve kuzeydeki denizin (Karadeniz) daha az tuzlu olması enlem etkisiyle ilgilidir ve Kuzey Yarım Küre'de olunduğunu kanıtlar. Ancak saat dilimleri boylam konumuyla ilgili olup yarım küreyi belirlemez.

12. I. Yerel saat II. Ulusal saat III. Güneş’in doğuş saati IV. Güneş’in batış saati Yaklaşık aynı boylam (meridyen) üzerinde yer alan Kocaeli ve Burdur şehirleri için yukarıda verilen özelliklerden hangileri yıl boyunca ortaktır?

• A) Yalnız I
• B) I ve II ✓
• C) I ve III
• D) II ve III
• E) III ve IV

Aynı boylam üzerindeki merkezlerde yerel saatler (I) her zaman aynıdır. Türkiye sınırları içinde ortak saat kullanıldığı için ulusal saat de (II) ortaktır. Ancak enlemleri farklı olduğu için güneşin doğuş ve batış saatleri ekinokslar dışındaki günlerde değişiklik gösterir.

13. Türkiye'de bazı coğrafi olaylar sadece mutlak (matematik) konumla, bazıları ise sadece göreceli (özel) konumla açıklanır. Bununla birlikte, her iki konum özelliğinin de ortak etkisiyle şekillenen durumlar vardır. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin hem mutlak hem de göreceli konumunun ortak etkisiyle ortaya çıkmıştır?

• A) Hatay’ın yıllık sıcaklık ortalamasının İstanbul’dan yüksek olması
• B) Sinop kıyılarında alacakaranlık süresinin Antalya’dan uzun olması
• C) Akdeniz kıyı kuşağında kış mevsimi sıcaklık değerlerinin yüksek olması ✓
• D) İç Anadolu Bölgesi'nde yıllık toplam yağış miktarının oldukça düşük kalması
• E) Deniz etkisinin Ege Bölgesi'nde iç kesimlere kolayca sokulabilmesi

Akdeniz kıyılarında kışların ılık geçmesinde, enlemin alçak olması (mutlak konum) ile denizellik etkisi ve arkadaki Toros Dağları'nın kuzeyden gelen soğuk rüzgarları engellemesi (göreceli konum) birlikte rol oynar.

14. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de enlem-sıcaklık ilişkisinin bir sonucu olarak gösterilemez?

• A) Bir dağ yamacı boyunca yükseldikçe bitki örtüsünün kuşaklar oluşturması ✓
• B) Aydın’daki zeytin ürünlerinin Bursa’ya göre daha erken olgunlaşması
• C) Deniz turizmi mevsiminin Akdeniz kıyılarında diğer bölgelere göre daha uzun sürmesi
• D) Kuzey sektörlü rüzgarların sıcaklık değerlerini düşürmesi
• E) Mersin’deki kalıcı kar sınırının Rize’ye göre daha yüksek seviyeden başlaması

Bir dağ yamacı boyunca bitki örtüsünün kuşaklara ayrılması, yukarı çıkıldıkça sıcaklığın düşmesi (yükselti-sıcaklık ilişkisi) ile ilgilidir. Diğer maddeler ise doğrudan enlem-sıcaklık ilişkisiyle (güneş ışınlarının geliş açısı) açıklanır.

15. Aynı boylam üzerinde konumlanmış iki farklı kentte, yılın belirli günlerinde Güneş'in batış saatlerinin farklılık gösterdiği tespit edilmiştir. Bu farklılığın ortaya çıkmasında; I. aydınlanma sınırının yıl boyunca yer değiştirmesi, II. güneş ışınlarının düşme açısının yıl içinde farklılık göstermesi, III. Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüş yönü durumlarından hangileri etkili değildir?

• A) Yalnız I
• B) Yalnız II
• C) Yalnız III ✓
• D) I ve II
• E) II ve III

Aynı meridyen üzerindeki noktalarda yerel saat aynı olmasına rağmen gündüz sürelerinin farklı olması, eksen eğikliğine bağlı olarak aydınlanma çemberinin değişmesi (I) ve güneş ışınlarının enleme göre farklı açılarla düşmesiyle (II) ilgilidir. Dünya'nın dönüş yönü (III) ise bu durum üzerinde etkili değildir.

16. Türkiye, kendi topraklarında petrol ve doğal gaz rezervleri ile üretimi kısıtlı bir seviyede olmasına rağmen, küresel enerji taşımacılığı ve piyasalarında kilit rol oynayan bir aktördür. Türkiye’nin bu stratejik gücü, aşağıdakilerden hangisiyle doğrudan açıklanabilir?

• A) Ekonomik kalkınmışlık düzeyiyle
• B) Uluslararası askeri ittifaklardaki gücüyle
• C) Diplomatik temsil ve siyasi gücüyle
• D) Sahip olduğu jeopolitik konumuyla ✓
• E) Nüfus miktarı ve genç iş gücü potansiyeliyle

Türkiye, enerji üreten Orta Doğu, Kafkaslar ve Hazar Havzası ülkeleri ile tüketici olan Avrupa arasında bir enerji köprüsü (boru hatları koridoru) durumundadır. Bu durum doğrudan jeopolitik konumunun kazandırdığı bir güçtür.

17. Yeryüzündeki bir yerin paralel ve meridyenlerle belirlenen konumuna mutlak konum denir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye’nin mutlak (matematik) konumunun sonuçlarından biri olarak gösterilemez?

• A) Orta Kuşak iklim kuşağında yer alması
• B) Kış aylarında cephe yağışlarının etkisinde kalması
• C) Aynı gün içinde farklı yerlerinde farklı mevsim özelliklerinin hissedilmesi ✓
• D) Batı rüzgarları kuşağının etkisi altında olması
• E) Makro düzeyde Akdeniz iklim bölgesinde yer alması

Orta Kuşak'ta bulunma, cephe yağışları, batı rüzgarları ve Akdeniz iklim kuşağında yer alma Türkiye'nin enlem değerleriyle (mutlak konumuyla) ilgilidir. Ancak aynı günde farklı bölgelerde farklı sıcaklıkların (mevsimlerin) yaşanması yükselti ve denizellik gibi göreceli konum özelliklerinden kaynaklanır.

18. Demografik dönüşümünü tamamlamış, gelişmiş bir ülkenin nüfus yapısı incelendiğinde; I. yaşlı nüfus, II. aktif (çalışan) nüfus, III. çocuk (bebek) nüfus gruplarından hangilerinin toplam nüfus içindeki oranının diğerlerine göre daha düşük olması beklenir?

• A) Yalnız I
• B) Yalnız II
• C) I ve II
• D) II ve III
• E) Yalnız III ✓

Gelişmiş ülkelerde doğum oranlarının düşük olması, çocuk ve bebek nüfus oranının (III) toplam nüfus içinde oldukça düşük olmasına yol açar. Buna karşın, ortalama yaşam süresi uzun olduğu için yaşlı nüfus oranı (I) ve çalışma çağındaki aktif nüfus oranı (II) daha yüksektir.

19. Türkiye genelinde güneyden kuzeye doğru ilerledikçe güneş ışınlarının düşme açısının daralmasına bağlı olarak sıcaklık değerlerinde bir azalma görülür. Buna göre, aşağıda verilen durumlardan hangisi bu durumla (enlem etkisiyle) doğrudan ilişkilidir?

• A) Antalya kıyılarında deniz turizmi sezonunun Bandırma kıyılarına göre daha uzun sürmesi ✓
• B) İzmir’de nemlilik nedeniyle günlük sıcaklık farklarının Sivas’tan az olması
• C) Trabzon kıyılarının iç kesimlerle olan ulaşımının geçitlerle sağlanması
• D) Kars’ın yıllık sıcaklık ortalamasının Eskişehir’den daha düşük olması
• E) Rize kıyılarının yağış miktarının Samsun kıyılarından fazla olması

Antalya'nın güneyde, Bandırma'nın ise daha kuzeyde yer alması deniz turizmi süresini enlem-sıcaklık ilişkisiyle etkiler. İzmir-Sivas kıyaslaması denizellik-karasallık, Kars-Eskişehir kıyaslaması yükselti, Trabzon'un geçitleri yer şekilleri, Rize-Samsun yağışı ise dağların uzanışıyla (özel konumla) ilgilidir.

20. Dünya'nın eksen eğikliği ve yıllık hareketi nedeniyle gece ile gündüz arasındaki süre farkları enleme bağlı olarak değişkenlik gösterir. Türkiye'de gerçekleştirilen aşağıdaki gözlemlerden hangisi, gece-gündüz sürelerinin enleme göre değiştiğini doğrudan kanıtlar?

• A) Doğu illerinde güneşin batı illerine göre daha erken doğup batması
• B) 21 Haziran'da Hatay'da gündüzün Sinop'tan yaklaşık 1 saat kısa olması ✓
• C) En doğu ile en batı arasında 76 dakikalık yerel saat farkı olması
• D) Güneş ışınlarının en dik geldiği saatin illere göre değişmesi
• E) Türkiye yerel saatinin Başlangıç Meridyeni'nden daha ileri olması

Enlemin gece-gündüz süre farkı üzerindeki etkisini göstermek için kuzey-güney doğrultusundaki (farklı enlemlerdeki) iki noktanın aynı gündeki gündüz sürelerini karşılaştırmak gerekir. 21 Haziran'da kuzeydeki Sinop'un güneydeki Hatay'a göre daha uzun gündüz yaşaması bu durumu kanıtlar.