Türkiye'nin Coğrafi Konumu 2

1. I. Güneş'in ufuk çizgisinde daha erken doğması II. Güneş ışınlarının gün içindeki en dik açıyla gelmesi III. Grup ve tan sürelerinin (alacakaranlık vakti) uzunluğu IV. Güneş ışınlarının bir noktaya ulaşma açısı Yukarıdaki coğrafi olgulardan hangileri, Türkiye'nin mutlak konumunda yerel saate bağlı olan boylam özellikleriyle doğrudan ilişkilidir?

• A) Yalnız I ✓
• B) Yalnız IV
• C) I ve III
• D) II ve IV

Güneş'in ufuk çizgisi üzerinde daha erken belirmesi ve yükselmesi, o yerin doğuda bulunmasıyla yani boylam derecesi ve yerel saatle ilgilidir. Diğer öncüller (en büyük geliş açısı, alacakaranlık süresi ve genel düşme açısı) ise enlem derecesine bağlı olarak değişiklik gösterir.

2. Boylam farkı yerel saat farklılıklarını oluştururken, enlem derecesi ise gece ile gündüz arasındaki süre makasını belirler. Buna göre, aşağıdaki şehir ikililerinin hangisinde yerel saat farkının en yüksek, gece-gündüz süre değişim farkının ise en düşük olduğu durum bir arada yaşanır?

• A) Muğla - Hakkari ✓
• B) İzmir - Erzurum
• C) Balıkesir - Bilecik
• D) Yozgat - Erzincan

Gece ile gündüz arasındaki süre farkının en az olması için merkezlerin Ekvator'a en yakın (en güneyde) olması gerekir. Yerel saat farkının en fazla olması için ise iki kentin doğu-batı ekseninde birbirinden en uzak (boylam farkı en yüksek) konumda seçilmesi şarttır. Verilen seçenekler içinde hem en güneyde yer alan hem de doğu-batı kuşatması en geniş olan şehir çifti Muğla - Hakkari'dir.

3. Aşağıdaki coğrafi durumlardan hangisi Türkiye'nin göreceli (özel) konum özellikleri çerçevesinde değerlendirilir?

• A) Aynı zaman diliminde farklı iklim özelliklerinin bir arada yaşanması ✓
• B) Yıl içinde cephesel (frontal) yağışların meydana gelmesi
• C) Güneş ışınlarının yatay zeminlere hiçbir zaman dik açıyla düşmemesi
• D) Batı rüzgarlarının yıl boyunca etkili olması

Yükselti, kısa mesafelerde değişen engebelilik, denizellik ve karasallık gibi GÖRECELİ (ÖZEL) KONUM şartları sayesinde Türkiye'de aynı anda farklı iklim özellikleri (örneğin Antalya'da denize girilirken Erzurum'da kar yağması) yaşanır. 💡 Mutlak (Matematik) Konum Özellikleri (Çeldiriciler): • Cephesel yağışlar, Güneş ışınlarının hiçbir zaman dik gelmemesi ve Batı rüzgarlarının etkili olması Türkiye'nin Orta Kuşak ve Kuzey Yarım Küre'de yer almasının (Mutlak Konum) sonucudur.

4. Yer kürenin kendi ekseni etrafında dönüş hızı (çizgisel hız) Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe yavaşlar ve aynı enlem üzerindeki noktalarda bu hız eşittir. Buna göre; I. Ankara II. Erzurum III. Burdur IV. Artvin merkezlerinden hangilerinde çizgisel dönüş hızının birbirine en yakın (yaklaşık olarak aynı) olması beklenir?

• A) I ve II ✓
• B) I ve III
• C) I ve IV
• D) II ve IV

Çizgisel dönüş hızının eşit olması, merkezlerin aynı enlem paraleli üzerinde yer almasına bağlıdır. Ankara ve Erzurum yaklaşık olarak 40° Kuzey paraleli üzerinde konumlandıkları için çizgisel dönüş hızları eşittir. 💡 Püf Noktası: Çizgisel hız doğu-batı uzaklığından (boylam/yerel saat) bağımsızdır, sadece enleme (paralele) bağlıdır. Ankara ve Erzurum aynı enlemde (40° K) yer aldığından çizgisel hızları aynıdır.

5. 23 Eylül ekinoks tarihinde 45° Doğu meridyenindeki Iğdır'da yerel saat tam 12.00 iken, aşağıda boylam değerleri verilen şehirlerden hangisinin yerel saati yanlış hesaplanmıştır?

• A) Kars (43° D) : 11.52
• B) Sivas (37° D) : 11.28
• C) Burdur (30° D) : 11.00
• D) Diyarbakır (40° D) : 11.20 ✓

45° Doğu boylamındaki Iğdır ile 40° Doğu boylamındaki Diyarbakır arasında 5 meridyen fark vardır. İki meridyen arası zaman farkı 4 dakika olduğundan, toplam zaman farkı 20 dakikadır (5 x 4 = 20). Diyarbakır, Iğdır'a göre daha batıda yer aldığı için yerel saati daha geri olmalı ve 11.40 (12.00 - 00.20) olmalıdır. Seçenekte 11.20 olarak verildiği için Diyarbakır'ın saati yanlış hesaplanmıştır. Burdur (30° D) ise Iğdır ile arasında 15 meridyen fark (15 x 4 = 60 dakika = 1 saat) barındırdığından saati tam 11.00'dir ve doğru hesaplanmıştır.

6. Türkiye'nin güney kıyı şeridinde yaygın olarak görülen makro iklim tipi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Okyanusal İklim
• B) Ilıman Okyanusal İklim
• C) Akdeniz İklimi ✓
• D) Muson İklimi

Türkiye'nin güney (Akdeniz) ve batı (Ege) kıyılarında, yaz mevsiminin kurak ve sıcak, kış mevsiminin ise ılık ve bol yağışlı geçtiği Akdeniz iklim özellikleri egemendir.

7. Türkiye'deki dağların güneşe bakan (güney bakı) yamaçlarında meydana gelen; I. Yaylacılık faaliyetlerinin erken dönemde başlaması II. Bitki ve ağaçların daha erken evrede çiçek açması III. Hızlı erimeler nedeniyle taşkın ve sel riskinin oluşması IV. Ortalama sıcaklık değerlerinin daha yüksek seyretmesi durumlardan hangileri, bakı etkisinin sağladığı OLUMLU sonuçlar arasında yer alır?

• A) Yalnız II
• B) I ve III
• C) II ve IV
• D) I, II ve IV ✓

Güney yamaçların güneş enerjisini daha fazla alması ve sıcak olması (IV), tarım ve bitki örtüsünün erken uyanmasını (II) ve yayla sezonunun erken açılmasını (I) sağlar. Bunlar ekonomik ve beşeri açıdan olumludur. Fakat ani kar erimelerinin tetiklediği sel ve taşkın olayları (III) doğal bir afet riski olup olumsuz bir durumdur.

8. Türkiye genelinde tüm yıl boyunca ortak saat ayarı (ulusal saat) için esas alınan meridyen aşağıdakilerden hangisidir?

• A) 37° Doğu
• B) 45° Doğu ✓
• C) 26° Doğu
• D) 42° Doğu

Türkiye, 2016 yılında alınan kararla kalıcı yaz saati uygulamasına geçmiş ve en doğudan geçen 45° Doğu meridyeninin (Iğdır) yerel saatini tüm yıl boyunca ülkenin ulusal saati olarak sabitlemiştir.

9. Yağan karın yerde kalma süresi üzerinde mutlak (enlem) konum ile göreceli (yükselti/denizellik) konum birlikte rol oynar. Buna göre, coğrafi şartları düşünüldüğünde; I. Muğla II. Hakkâri III. Tekirdağ IV. Sivas şehirlerinden hangi ikisi arasındaki karın yerde kalma süresi farkı SADECE mutlak konum (enlem) etkisiyle açıklanabilir?

• A) I ve IV
• B) I ve III ✓
• C) II ve III
• D) II ve IV

Muğla (I) ve Tekirdağ (III) şehirlerinin her ikisi de kıyı kuşağında (denizel) ve düşük yükseltide yer almaktadır. Yükselti ve denizellik gibi göreceli konum faktörleri eşit olduğu için aralarındaki sıcaklık ve karın yerde kalma süresi farkı SADECE ENLEM (kuzey-güney) farkıyla açıklanır. 💡 Bilgi: Muğla ile Sivas (IV) veya Hakkari (II) karşılaştırıldığında ise denizellik ve yükselti farkı (göreceli konum) da devreye girer. Bu yüzden yalnız enlem ile açıklanabilen çift I ve III (Muğla - Tekirdağ)'dir.

10. Türkiye'nin makro yer şekilleri incelendiğinde, aşağıdaki düzlüklerden hangisi İç Anadolu Bölgesi sınırları kapsamında yer almaz?

• A) Konya Platosu
• B) Cihanbeyli Platosu
• C) Çatalca-Kocaeli Platosu ✓
• D) Haymana Platosu

Çatalca-Kocaeli Platosu, Marmara Bölgesi'nde yer alan, aşınım düzlüğü niteliğindeki ve Türkiye'nin ortalama yükseltisi en az olan platosudur. Obruk, Cihanbeyli ve Haymana platoları ise İç Anadolu'nun yatay duruşlu yüksek düzlüklerindendir.

11. Türkiye'nin en batı ucu ile en doğu ucu kıyaslandığında, bu iki konum arasında aşağıdaki özelliklerden hangisinin farkı en belirgindir?

• A) Güneş ışınlarının şiddeti
• B) Yerel saatleri ✓
• C) Güneş ışınlarının düşme açıları
• D) Kış aylarındaki gündüz uzunlukları

Türkiye'nin doğusu ile batısı arasında 19 boylam derecesi yer alır. Bu fark, iki uç nokta arasında 76 dakikalık çok net bir yerel saat farkı doğurur. Enlem dereceleri birbirine oldukça yakın olduğundan güneş ışınlarının açısı, gece-gündüz süreleri ve mevsimsel gündüz uzunlukları arasındaki farklar yok denecek kadar azdır.

12. 1936 yılında imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi, uluslararası hukukta doğrudan hangi su yollarının rejimini ve kontrolünü belirlemektedir?

• A) Hürmüz ve Malakka Boğazları
• B) Korint Kanalı
• C) İstanbul ve Çanakkale Boğazları ✓
• D) Cebelitarık Boğazı

Montrö Boğazlar Sözleşmesi, İstanbul ve Çanakkale boğazlarından ticari ve askeri gemilerin geçiş kurallarını netleştirirken Türkiye'nin bu su yolları üzerindeki tam egemenlik haklarını tescillemiştir.

13. Aşağıdaki unsurlardan hangisi Türkiye'nin küresel düzeydeki 'Jeopolitik' ve stratejik önemini doğrudan artıran faktörlerden biri değildir?

• A) Asya ve Avrupa kıtaları arasında köprü görevi görmesi
• B) Bölgesel enerji koridorları ve nakil hatları üzerinde yer alması
• C) Uluslararası öneme sahip deniz boğazlarını kontrol etmesi
• D) Yüksek bir ortalama yağış miktarına sahip olması ✓

Endemik bitki çeşitliliğinin zenginliği ülkenin biyolojik ve ekolojik kıymetini artırır; ancak devletler arası siyaset, askeri strateji ve uluslararası ilişkileri kapsayan jeopolitik güç unsurları arasında doğrudan yer almaz.

14. Türkiye'nin güneydoğu sınır hattında yer alan ve Suriye-Irak sınır çizgisine paralel uzanarak bölgenin morfolojik yapısını belirleyen dağ sırası hangisidir?

• A) Aladağlar
• B) Güneydoğu Toroslar ✓
• C) Kuzey Anadolu Dağları
• D) Batı Toroslar

Güneydoğu Toros dağ silsilesi, Türkiye'nin güney ve güneydoğu sınır bölgesinde bir yay çizerek uzanır ve bu alanın fiziki sınır yapısını şekillendirir.

15. Uşak ilinde bulunan bir gözlemci 21 Mart ekinoks tarihinde aşağıdaki şehirlerden hangilerine giderse, Güneş'in ufukta Uşak'a göre daha erken doğduğunu tespit eder? I. Çanakkale II. Kilis III. Trabzon IV. Edirne

• A) I ve IV
• B) I ve III
• C) II ve III ✓
• D) II ve IV

Güneş'in ufukta daha erken yükselmesi o yerin boylam olarak daha doğuda olmasını gerektirir. 21 Mart'ta tüm dünyada 12 saat gece, 12 saat gündüz yaşandığından enlem etkisizdir. Uşak'a göre daha doğuda yer alan Kilis (II) ve Trabzon (III) illerinde Güneş daha erken doğar. Çanakkale ve Edirne ise batıdadır.

16. I. Eski dünya karaları (kıtalar) arasında geçiş yollarında bulunması II. İstanbul ve Çanakkale gibi stratejik boğazlara sahip olması III. Çeşitli maden ve yer altı zenginliklerini barındırması IV. Çok zengin bir tarihi ve kültürel mirasa sahip olması Türkiye'nin yukarıdaki göreceli konum özelliklerinden hangileri, küresel enerji taşımacılığı ve lojistik ulaşım ağları üzerinde en belirgin etkiye sahiptir?

• A) I ve II ✓
• B) I ve III
• C) I ve IV
• D) II ve IV

Kıtalararası geçiş güzergahında bulunması (I) kara, demir yolu ve petrol/doğal gaz boru hatları için transit üstünlük sağlar. Boğazlara sahip olması (II) ise küresel deniz taşımacılığı ve tanker lojistiğinde kilit rol oynar. Yer altı zenginliği ve tarihi miras ise doğrudan küresel ulaşım/ulaştırma ağlarını belirleyen temel unsurlar değildir.

17. Türkiye'nin coğrafi koordinatlarından (enlem, boylam, yarım küre) kaynaklanmayan özellikleri göreceli konum başlığında incelenir. Buna göre, aşağıdaki durumlardan hangisi Türkiye'nin göreceli konumuyla doğrudan ilişkilidir?

• A) Kuzey yönlü rüzgarların genel olarak soğutucu etki yapması
• B) Yıl içinde dört mevsimin belirgin olarak yaşanması
• C) Akdeniz iklim kuşağının etki alanı içinde yer alması
• D) Günlük sıcaklık değişimlerinin deniz kıyılarında daha az olması ✓

Kuzey rüzgarlarının soğutması (Kuzey Yarım Küre), dört mevsimin belirgin yaşanması ve Akdeniz iklim kuşağı (Orta Kuşak) mutlak konum sonuçlarıdır. Ancak kıyı bölgelerimizdeki nemlilik ve denizellik sayesinde günlük sıcaklık farklarının az olması tamamen özel (göreceli) konumun bir ürünüdür.

18. Türkiye'nin coğrafi bölgeleri arasında, kilometrekareye düşen insan sayısı (nüfus yoğunluğu) bakımından ilk sırada yer alan bölge hangisidir?

• A) Ege Bölgesi
• B) Marmara Bölgesi ✓
• C) Karadeniz Bölgesi
• D) İç Anadolu Bölgesi

Sanayileşme, ticaret, iş imkanları ve ulaşım ağlarının merkez üssü olan (başta İstanbul ve çevresi) Marmara Bölgesi, Türkiye'nin nüfus yoğunluğu en yüksek olan coğrafi bölgesidir.

19. Türkiye'de tatil yapan bir yabancı turist, seyahatinin ilk 4 gününde gündüz sürelerinin sürekli kısalarak yılın en kısa seviyesine ulaştığını, sonraki 3 günde ise gündüzlerin yeniden uzamaya başladığını fark etmiştir. Bu turist seyahatini aşağıdaki tarih aralıklarının hangisinde gerçekleştirmiştir?

• A) 17 Kasım - 24 Kasım
• B) 17 Aralık - 24 Aralık ✓
• C) 17 Haziran - 24 Haziran
• D) 17 Eylül - 24 Eylül

Kuzey Yarım Küre'de yer alan Türkiye'de en kısa gündüz süresi kış gün dönümü olan 21 Aralık'ta yaşanır. Bu tarihe kadar gündüzler kısalır, 21 Aralık'tan sonra ise uzama trendine girer. Turistin bu değişimi izleyebilmesi için tatilinin tam ortasında 21 Aralık gününün bulunması gerekir (17-24 Aralık).

20. X ve Y kentleri arasında 60 dakikalık bir yerel saat farkı vardır. X kenti, Türkiye'nin ulusal saatini belirleyen boylam derecesine Y kentine kıyasla daha yakındır. Bu verilere dayanarak aşağıdakilerden hangisi kesin olarak söylenemez?

• A) X kenti, Y kentine göre coğrafi konum olarak daha doğuda yer almaktadır.
• B) X kenti ile Y kenti arasında tam 15 derecelik bir boylam farkı bulunur.
• C) Y kenti, Başlangıç Meridyeni'ne (Greenwich) X kentinden daha yakın konumdadır.
• D) X kenti tam olarak 45° Doğu boylam çizgisi üzerinde yer almaktadır. ✓

60 dakikalık fark, aralarında 15 boylam olduğunu kesin olarak kanıtlar (60/4=15). Ulusal saatimiz 45° Doğu meridyenine göre ayarlandığından ve X buraya daha yakın olduğundan X daha doğudadır, Y ise daha batıda (Greenwich'e yakın) kalır. Ancak X'in tam olarak 45° Doğu üzerinde olması şart değildir; örneğin X 42° Doğu, Y ise 27° Doğu boylamında yer alıyor olabilir.

21. Türkiye'nin sınırları içerisindeki 'il merkezleri' göz önüne alındığında, coğrafi olarak en batıda yer alan şehir merkezi hangisidir?

• A) Edirne
• B) Balıkesir
• C) Muğla
• D) Çanakkale ✓

Türkiye'nin en batı toprak ucu Gökçeada olsa da, ana idari yapılanmadaki 'il merkezleri' baz alındığında haritanın en batısında yer alan şehir merkezi Çanakkale'dir.

22. Yüzölçümü büyüklüğü sıralamasına göre Türkiye'nin en büyük ikinci gölü aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Van Gölü
• B) Tuz Gölü ✓
• C) Akşehir Gölü
• D) Eğirdir Gölü

Türkiye'nin en büyük gölü Van Gölü iken, ikinci sırada Tuz Gölü gelir. Tuz Gölü sığ yapısı ve şiddetli buharlaşma nedeniyle yazın alanını en çok kaybeden göldür. Beyşehir Gölü ise üçüncü sırada olup ülkenin en büyük tatlı su gölüdür.

23. Türkiye, jeolojik yapısı ve tektonik özellikleri bakımından dünya üzerindeki hangi ana deprem kuşağının etki alanı içinde yer alır?

• A) Kutup Okyanusu Kuşağı
• B) Atlas Okyanusu Sırtı
• C) Alp-Himalaya Deprem Kuşağı ✓
• D) Sibirya Kuşağı

Türkiye, Levha hareketlerinin aktif olduğu ve Alp orojeneziyle şekillenen genç oluşumlu Alp-Himalaya sismik (deprem) kuşağında yer alır. Bu nedenle ülkede kırıklı hatlar ve deprem riski oldukça yüksektir.

24. Türkiye, enerji tasarrufu ve tek saat politikası gereği yıl boyunca hangi uluslararası saat dilimini (Coordine Evrensel Saat - UTC) kesintisiz kullanmaktadır?

• A) UTC+4
• B) UTC+2
• C) UTC+3 ✓
• D) UTC+0

Türkiye, Iğdır'dan geçen 45° Doğu meridyeninin zaman standardını temel aldığı için yıl boyunca +3. saat dilimini (UTC+3) ulusal saat olarak kullanır.

25. Türkiye'nin matematiksel konum koordinatlarıyla açıklanamayan fiziki ve beşeri özellikleri göreceli konum başlığı altındadır. Buna göre, aşağıdakilerden hangisinin Türkiye'nin göreceli (özel) konumuyla ilgili olduğu savunulamaz?

• A) Dağların güney yamaçları ile kuzey yamaçları arasında güneş ışınlarının düşme açısının farklılık göstermesi ✓
• B) Transit ticaret taşımacılığında Asya ile Avrupa arasında önemli bir köprü konumunda bulunması
• C) Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki don olaylı gün sayısının Batı Anadolu'dan çok daha fazla olması
• D) Ocak ayında kış sıcaklık ortalamasının deniz seviyesindeki Samsun'da Ankara'dan yüksek olması

Dağların güney yamaçlarının Güneş ışığını daha büyük açılarla alması ve daha çok ısınması (bakı etkisi), Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'de, Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde yer almasının doğrudan bir sonucudur. Bu durum mutlak (matematiksel) konumla ilgilidir. Diğer seçeneklerde yer alan köprü konumu (jeopolitik), don olayları (yükselti) ve denizellik-karasallık etkileri ise göreceli konumun sonuçlarıdır.