Türkiye'nin İklimi ve Bitki Örtüsü 2

1. Türkiye coğrafyasında geniş alanları etkileyen Akdeniz ve Karadeniz iklim tipleri kıyaslandığında, bu iki iklim bölgesinin ortak özellikleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

• A) Kıyı şeridi boyunca denizellik etkisinin belirgin olması
• B) Kış sıcaklık ortalamalarının genellikle 0 derecenin üzerinde seyretmesi
• C) Yıllık yağış rejiminin her mevsim düzenli ve kararlı bir dağılış göstermesi ✓
• D) Kış aylarında don olaylı gün sayısının iç kesimlere göre daha az yaşanması

Denizellik etkisi, kış ılıklığı ve don olaylarının azlığı hem Akdeniz hem de Karadeniz kıyı kuşağının ortak iklim özellikleridir. Ancak yıllık yağış rejiminin her mevsim düzenli olması yalnızca Karadeniz iklimine ait bir özelliktir; Akdeniz ikliminde yazlar aşırı kuraktır. Bu nedenle düzenli yağış rejimi ortak bir özellik olamaz.

2. Türkiye genelinde etkili olan yerel rüzgârlar ve bu rüzgârların şehirlere esme yönleri dikkate alındığında, aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

• A) Adana'da Kıble güneyden esmektedir.
• B) İstanbul'da Karayel kuzeydoğudan esmektedir. ✓
• C) Ankara'da Lodos güneybatıdan esmektedir.
• D) Samsun'da Yıldız kuzeyden esmektedir.

Türkiye'yi kuşatan yerel rüzgârlar kuzeybatıdan başlayarak saat yönünde 'KAYIP SAKAL' (Karayel, Yıldız, Poyraz, Samyeli, Kıble, Lodos) şeklinde şifrelenir. Karayel, Türkiye'ye ve Marmara Bölgesi'ne kuzeybatı yönünden giriş yapar. Seçenekte belirtilen kuzeydoğu yönünden esen soğuk rüzgâr ise Poyraz'dır.

3. Ege Bölgesi'nde graben ve horst sistemine bağlı olarak dağ kütlelerinin kıyı çizgisine dik bir doğrultuda uzanması, bölgenin iklim yapısı üzerinde nasıl bir etki doğurmuştur?

• A) Kuzeyden gelen soğuk rüzgarları tamamen kesmiştir
• B) Kıyıda yağışları aşırı artırmıştır
• C) İç kesimlerin tamamen kurak olmasına neden olmuştur
• D) Denizel iklimin iç kesimlere kadar girmesini sağlamıştır ✓

Dağların kıyıya dik uzanması, deniz üzerinden gelen nemli ve ılıman hava kütlelerinin çöküntü ovaları (grabenler) vasıtasıyla kıyıdan yaklaşık 150-200 km içerideki Aydın ve Denizli gibi kentlere kadar rahatça sokulmasını sağlar.

4. Türkiye'nin fiziki şartları göz önüne alındığında; aşırı engebeli arazi yapısı, dik yamaçlar, yoğun kar yağışı ve sert kış koşulları nedeniyle çığ felaketi riskinin en yüksek olduğu coğrafi bölgemiz hangisidir?

• A) Marmara Bölgesi
• B) Ege Bölgesi
• C) Doğu Anadolu Bölgesi ✓
• D) İç Anadolu Bölgesi

Yüksek rakımlı dağ sıralarına sahip olan ve kış aylarında aşırı kar birikimi yaşanan Doğu Anadolu Bölgesi (özellikle Hakkari, Van ve Bitlis çevreleri), morfolojik yapısı nedeniyle çığ riskinin en yüksek olduğu sahadır.

5. Doğu Karadeniz Bölümü'nde yıllık toplam yağış miktarının çok yüksek olmasının ve yağış rejiminin her mevsime düzenli dağılmasının, aşağıdakilerden hangisi üzerinde etkili olduğu savunulamaz?

• A) Çay ve fındık gibi nem isteyen tarım ürünlerinin yetiştirilebilmesi
• B) Kıyı bölgelerinde yaşam maliyetini artırması ✓
• C) Topraklardaki yıkanma oranının fazla olması
• D) Yıllık ve günlük sıcaklık farklarının az olması

Bölgede nemseven tarım ürünlerinin yaygınlığı, killi toprakların suya doyarak heyelana yol açması ve kireçsiz yıkanmış topraklar doğrudan yağış ve nem rejiminin sonucudur. Ancak bölgedeki kara yolu yapım ve ulaşım maliyetlerinin aşırı yüksek olması iklimle değil; dağların dikliği, engebe ve sarp yer şekilleriyle ilgilidir.

6. Türkiye'nin üç tarafının denizlerle çevrili bir yarımada coğrafyasına sahip olması, bazı yerel rüzgâr türlerinin oluşumunu doğrudan tetikler. Aşağıdaki rüzgârlardan hangisi bu durumun (deniz ve kara yüzeylerinin gün içindeki farklı ısınma özelliklerinin) bir ürünüdür?

• A) Kara
• B) Meltem ✓
• C) Yıldız
• D) Poyraz

Günlük devirli rüzgârlar olan meltemler (kara ve deniz meltemi), yarımada özelliği gösteren kıyılarda gün içinde karaların ve denizlerin farklı ısınıp soğumasıyla oluşan yerel basınç farklarından doğar.

7. Türkiye genelinde sıcaklık değerleri; güneyden kuzeye doğru gidildikçe, batıdan doğu illerine doğru ilerledikçe, kıyı bölgelerinden iç kısımlara geçildikçe ve yer şekillerinin durumuna göre kısa mesafelerde radikal değişimler gösterir. Yukarıdaki açıklamada, sıcaklık üzerinde etkili olan faktörlerin hangisinden doğrudan bahsedilmemiştir?

• A) Bakı ✓
• B) Güneş ışınlarının geliş açısı
• C) Yükselti
• D) Yer şekillerinin değişkenliği

Metindeki güney-kuzey yönü enlem ve güneş açısını; batı-doğu yönü yükseltiyi; kıyı-iç kesim yönü nem azlığı ve karasallığı; kısa mesafeli değişim ise engebe ve yer şekillerini ifade eder. Fakat dağların güneşe dönük yamaçlarının daha sıcak olmasını belirten bakı faktörüne değinilmemiştir.

8. Türkiye'deki dağ kütlelerinin güneye bakan yamaçlarının, kuzeye bakan yamaçlarına oranla daha yüksek sıcaklık değerlerine ve daha erken tarımsal olgunlaşma süresine sahip olmasının temel nedeni hangisidir?

• A) Nemlilik
• B) Denizellik
• C) Bakı ✓
• D) Yükselti

Türkiye, Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde (Kuzey Yarım Küre Orta Kuşak) yer aldığı için Güneş ışınları daima güney yönünden gelir. Bu durum bakı etkisi yaratarak dağların güney yamaçlarının daha fazla enerji almasını sağlar.

9. Antalya kıyılarındaki yıllık sıcaklık ortalamalarının ve deniz suyu sıcaklığının Sinop kıyılarına göre belirgin derecede yüksek olmasının temel coğrafi nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Rüzgarlar
• B) Karasallık
• C) Yükselti
• D) Enlem ✓

Antalya Ekvator çizgisine Sinop'tan çok daha yakındır. Bu coğrafi yakınlık, Güneş ışınlarının Antalya'ya yıl boyunca daha büyük açılarla düşmesini sağlar. Bu durum doğrudan enlem (mutlak konum) etkisidir.

10. Türkiye'de enlem, nemlilik, karasallık ve yükselti gibi faktörlerin karmaşık etkileri nedeniyle sıcaklığın coğrafi dağılışında farklılıklar görülür. Buna göre, ülkemizin sıcaklık özellikleri ile ilgili olarak aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

• A) İskenderun Körfezi'nde sıcaklık ortalaması Edremit Körfezi'ne göre yüksektir
• B) Sıcaklık ortalamalarının en düşük olduğu yerler Kuzeydoğu Anadolu'da bulunur
• C) Akdeniz kıyıları ve Güneydoğu Anadolu'da sıcaklık ortalamaları yüksektir
• D) Aynı enlemde yer alan merkezlerde sıcaklık ortalamaları her zaman benzerlik göstermektedir ✓

Aynı enlem üzerindeki merkezlerin sıcaklıkları her zaman aynı olmaz. Örneğin İzmir ve Van yaklaşık aynı enlemdedir; fakat yükselti ve karasallık farkı nedeniyle Van, İzmir'e göre kışın çok daha soğuktur. Özel konum şartları enlem kuralını esnetir.

11. Kuzey Anadolu Dağları'nın Karadeniz kıyı çizgisine paralel bir duvar gibi uzanmasının, bölgenin makro iklim yapısı üzerindeki en temel sonucu hangisidir?

• A) Kıyı ile iç kesimler arasında iklim farkının belirginleşmesi ✓
• B) İç kesimlere ılıman havanın girmesi
• C) Yaz kuraklığının yaşanması
• D) Bölgenin tamamının aynı yağışı alması

Kıyıya paralel yükselen dağlar, denizden gelen nemli hava kütlelerinin iç kısımlara geçmesini engeller. Bu durum, kıyı şeridinde bol yağışlı ve ılıman bir iklim oluştururken, dağların arkasında kalan iç kesimlerde sert ve kurak karasal iklim şartlarının doğmasına yol açar.

12. Yıllık yağış miktarının düşüklüğü, şiddetli buharlaşma ve yarı kurak iklim şartları nedeniyle, doğal orman varlığı oransal olarak en fakir olan coğrafi bölgemiz hangisidir?

• A) Güneydoğu Anadolu Bölgesi ✓
• B) Akdeniz Bölgesi
• C) Karadeniz Bölgesi
• D) Marmara Bölgesi

Yaz aylarında güneyden gelen çöl sıcaklıklarının buharlaşmayı ekstrem düzeylere çıkarması ve yağış yetersizliği, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'ni Türkiye'nin orman alanı bakımından en yoksul bölgesi haline getirmiştir.

13. Fiziki coğrafyada genel olarak yükselti değerleri arttıkça yamaç yağışı ihtimali ve yağış miktarı artış gösterir. Bu kurala göre; Amik Ovası, Uzunyayla Platosu ve Kaçkar Dağları'nın yıllık ortalama yağış miktarları az olandan çok olana doğru nasıl sıralanır?

• A) Amik Ovası - Uzunyayla Platosu - Kaçkarlar ✓
• B) Uzunyayla Platosu - Amik Ovası - Kaçkarlar
• C) Uzunyayla Platosu - Kaçkarlar - Amik Ovası
• D) Kaçkarlar - Uzunyayla Platosu - Amik Ovası

Deniz seviyesine yakın ve alçakta olan Amik Ovası en az yağışı alırken, İç Anadolu'nun yüksek düzlüğü olan Uzunyayla Platosu orta basamakta yer alır. Nemli rüzgarlara karşı dik yükselen devasa Kaçkar Dağları ise en yüksek yağış miktarına ulaşır.

14. Akdeniz ve Karadeniz bölgelerinde dağ sıralarının denize paralel uzanması denizel nemin iç kısımlara geçmesini engellerken; Ege Bölgesi'nde dağların dik uzanması bu nemin iç vadilere yayılmasını sağlar. Dağların uzanış doğrultusundaki bu bölgesel farklılık, aşağıda verilen durumlardan hangisinin de doğrudan temel gerekçesidir?

• A) Ekvatoral kuşakta bulunmanın bir sonucu olarak yağışların artması
• B) Türkiye'de güneyden kuzeye doğru gidildikçe sıcaklık ortalamalarının düzenli olarak azalmasının
• C) Aydın ile Denizli arasındaki bitki örtüsü farklılığının, Trabzon ile Gümüşhane arasına göre daha az olmasının ✓
• D) Altınbaşak Ovası'nda tarımsal sulamaya duyulan ihtiyacın Yüksekova'ya göre daha fazla olmasının

Ege'de dağlar dik uzandığı için kıyıdaki Aydın ile iç kısımdaki Denizli arasında iklim ve bitki örtüsü radikal olarak değişmez, benzerdir. Fakat Karadeniz'de dağlar paralel olduğu için kıyıdaki Trabzon'un gür bitki örtüsü ile dağın hemen arkasında kalan iç kesimdeki Gümüşhane'nin çıplak karasal florası arasında çok keskin ve büyük bir uçurum bulunur.

15. Fındık ağaçlarının ve fındık tarımı faaliyetlerinin Karadeniz kıyı kuşağında çok yoğun bir şekilde kümelenmesinin arkasındaki birincil iklimsel istek hangisidir?

• A) Aşırı kar yağışı
• B) Bol yağış ve nem ✓
• C) Yaz kuraklığı
• D) Sert rüzgarlar

Fındık, kış aylarında ekstrem don olaylarından uzak ılıman şartlar ararken, yazın ise kuraklık istemeyen, yıl boyu yüksek bağıl nem ve düzenli yağış talep eden bir bitkidir. Bu ekolojik ortamı sadece Karadeniz iklim kuşağı sağlar.

16. Yıllık toplam yağış miktarının 300-500 mm sınırında kaldığı, kış mevsiminin soğuk ve ayazlı, yaz döneminin ise sıcak geçtiği yarı kurak makro iklim tipi hangisidir?

• A) Step İklim ✓
• B) Akdeniz İklimi
• C) Karadeniz İklimi
• D) Tropikal İklim

Türkiye'nin iç bölgelerinde (İç Anadolu ve Güneydoğu) geniş düzlüklere hakim olan, düşük yağışlı ve otsu vejetasyona sahip bu iklim türüne Ilıman Karasal ya da Step iklimi adı verilir.

17. Türkiye genelinde yaz ayları ekseriyetle kurak ve açık havayla geçerken, bazı yüksek coğrafyalarda yaz yağışları etkili olmaya devam eder. Buna göre, akarsuların beslenme kaynakları düşünüldüğünde, yaz mevsiminde aşağıdaki nehirlerden hangisinin havzasına düşen yağış miktarı diğerlerine göre daha fazladır?

• A) Sakarya
• B) Kura ✓
• C) Gediz
• D) Menderes

Kuzeydoğu Anadolu (Erzurum-Kars) platosu, konveksiyonel hareketlere bağlı olarak en fazla yağışı yaz aylarında alır. Bu bölgeden doğan Kura Nehri, yaz yağışları sayesinde yaz mevsiminde yüksek akım değerlerine ulaşabilir. Diğer nehirler ise yaz kuraklığının şiddetli olduğu Akdeniz ve Ege havzalarındadır.

18. Bulutluluk ve havanın kapalı olduğu gün sayısı arttıkça güneşlenme süresi kısalır. Buna göre, bölgelerin yaz mevsimindeki atmosferik özellikleri göz önüne alındığında, aşağıdaki illerin hangisinde YAZ aylarında güneşlenme süresinin daha KISA olması beklenir?

• A) Ardahan ✓
• B) Kilis
• C) Malatya
• D) Antalya

Yaz aylarında Akdeniz, Güneydoğu ve Doğu Anadolu'nun güney kesimleri tamamen açık, dik ve güneşli hava kütlelerinin etkisindeyken; Kuzeydoğu Anadolu enleminde yer alan Ardahan çevresi konveksiyonel yaz yağışları alır ve buna bağlı olarak yoğun bulutlu gökyüzü geçirir. Bu yüzden yazlık güneşlenme süresi Ardahan'da diğerlerine göre çok daha azdır.

19. Akdeniz ve Güney Ege kıyılarında örtü altı yetiştiriciliğinin (seracılık) sektörel olarak zirve yapmasında, kış sıcaklıklarının yüksek olmasının yanı sıra hangi meteorolojik riskin çok az görülmesi etkilidir?

• A) Don olayı ✓
• B) Volkanizma
• C) Sel
• D) Çığ

Sıcaklıkların kışın nadiren sıfırın altına inmesi sayesinde don olaylarının az yaşanması, seralardaki ürünlerin donarak ölmesini engeller ve serayı ısıtma maliyetini sıfıra yakın tutar.

20. Deniz kökenli nemli hava akımlarının kıyıdaki dağ yamaçlarına çarparak yükselmesi ve soğuması sonucu yamaç (orografik) yağışları oluşur. Buna göre, dağların kıyıya göre konumları ve yükseltileri düşünüldüğünde, aşağıdaki yamaçların hangisinde orografik (yamaç) yağış oluşma ihtimali en düşüktür?

• A) Küre Dağları'nın kuzey yamaçlarında
• B) Canik Dağları'nın denize bakan kuzey yamaçlarında ✓
• C) Kaçkar Dağları'nın denize bakan kuzey yamaçlarında
• D) Batı Toroslar'ın denize bakan güney yamaçlarında

Küre, Kaçkar ve Toros dağları kıyının hemen ardından çok yüksek silsileler halinde dik bir duvar gibi yükseldikleri için denizden gelen nemli rüzgarları bloke eder ve devasa miktarda yamaç yağışı alırlar. Ancak Orta Karadeniz'deki Canik Dağları hem kıyının daha gerisindedir hem de yükseltisi oldukça az (alçak) bir dağ sırasıdır. Bu nedenle denizden gelen nemli hava kütleleri sert bir engelle karşılaşmadan iç kısımlara sokulur ve kuzey yamaçta bile orografik yağış oluşma ihtimali çok düşük kalır.

21. Dünya üzerinde yalnızca Türkiye'nin güneybatı kıyılarında (Muğla, Köyceğiz ve çevresi) dar bir alanda yayılış gösteren, gövdesinden elde edilen yağı kozmetik ve eczacılıkta kullanılan ünlü endemik ağaç türümüz hangisidir?

• A) Sığla Ağacı ✓
• B) Kazdağı Göknarı
• C) Istranca Meşesi
• D) Toros Sediri

Sığla ağacı (Günlük ağacı), Üçüncü Jeolojik Zaman'dan (Tersiyer) kalma bir relikt (kalıntı) ve endemik türdür. Özellikle taban suyu yüksek sulak vadi tabanlarında, Muğla ve Köyceğiz çevresinde sıkı koruma altında doğal olarak yetişir. Bu nedenle doğru cevap A seçeneğidir.

22. Akdeniz iklim bölgesinde yaz aylarında nem azlığının ve kuraklığın zirve yapması, aşağıdaki coğrafi durumlardan hangisi üzerinde doğrudan belirleyici bir etkiye sahip değildir?

• A) Orman yangınları riskinin artması
• B) Tarımda sulamaya gereksinim duyulması
• C) Kıl keçisi yetiştiriciliğinin yaygın olması ✓
• D) Pamuk üretiminin yapılabilmesi

Yaz kuraklığı yangın riskini, sulama ihtiyacını ve pamuğun olgunlaşma ortamını doğrudan belirler. Ancak bölgede kıl keçisi üretiminin yaygınlığı, iklimin kuraklığından ziyade arazinin sarp, kayalık yer şekillerine ve makilik, çalı formundaki bitki örtüsüne uyum sağlama yeteneği ile ilgilidir.

23. Yeryüzünde ölçülen gerçek sıcaklık ile o noktanın deniz seviyesinde olduğu varsayılarak hesaplanan indirgenmiş sıcaklığı arasındaki makas, tamamen o yerin rakımına (yükseltisine) bağlıdır. Buna göre, aşağıdaki şehir eşleştirmelerinde yer alan illerin kendi içlerindeki gerçek-indirgenmiş sıcaklık farkı değerleri kıyaslandığında, bu değer farkı arasındaki uçurumun en fazla olduğu seçenek hangisidir?

• A) Mersin - Adana
• B) Edirne - Tekirdağ
• C) Antalya - Konya ✓
• D) Balıkesir - Çanakkale

Mersin-Adana veya Edirne-Tekirdağ gibi çiftlerdeki iki ilin de yükseltileri birbirine yakındır. Ancak Antalya deniz seviyesinde (0 m) olduğu için gerçek ve indirgenmiş sıcaklığı arasındaki fark 0 °C'dir. Konya ise yaklaşık 1000 metre yükseltide olduğundan gerçek-indirgenmiş sıcaklık farkı tam 5 °C'dir ($1000 / 200 = 5$). Dolayısıyla bu iki şehrin fark değerleri arasındaki makas (uçurum) en yüksektir.

24. İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinin morfolojik alanlarında rüzgâr erozyonunun (toprağın üst tabakasının taşınması) çok şiddetli bir şekilde görülmesinin temel nedeni hangisidir?

• A) Arı yetiştiriciliğinin yaygın olması
• B) Aşırı yağış
• C) Bitki örtüsünün cılız olması ✓
• D) Toprağın killi olması

Toprağı rüzgâra karşı koruyan en temel kalkan bitki örtüsüdür. İç ve Güneydoğu Anadolu'da koruyucu orman örtüsünün olmaması ve cılız otlardan (bozkır) oluşması, rüzgârın gevşek toprağı kolayca süpürüp götürmesine yol açar.

25. Karadeniz iklim bölgesinde kıyı kuşağındaki nemli yapraklı ormanların kesildiği veya tahrip edildiği alanlarda gelişen, maki florasını andıran ancak kışın yapraklarını döken çalı topluluklarına ne ad verilir?

• A) Hidromaki
• B) Bozkır
• C) Psödomaki ✓
• D) Maki

Karadeniz'in nemli ormanlarının bozulmasıyla ortaya çıkan yabani fındık, kızılcık, muşmula ve sandal gibi türlerin oluşturduğu bu topluluğa 'yalancı maki' yani psödomaki adı verilmektedir.