I. TBMM Dönemi ve Ayaklanmalar 4

1. 1922-1923 yıllarında gerçekleşen _Lozan Konferansı_'nda TBMM Hükümeti'ni _Baş Delege_ sıfatıyla temsil eden isim aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kazım Karabekir Paşa
• B) Rauf Orbay
• C) Mustafa Kemal Paşa
• D) İsmet Paşa ✓

Lozan Konferansı'na baş delege olarak (Rauf Orbay ve Fethi Okyar da düşünülmüştü) Mustafa Kemal Paşa tarafından, özellikle Mudanya Mütarekesi'ndeki diplomatik başarısı nedeniyle Dışişleri Bakanı İsmet (İnönü) Paşa gönderilmiştir. (Dr. Rıza Nur ve Hasan Saka diğer delegelerdendir).

2. Görüşmelerin tıkandığı Şubat-Nisan 1923 sürecinde, I. TBMM Hükümeti tarafından atılan önemli ekonomik adım nedir?

• A) Aşar vergisini kaldırmıştır
• B) İzmir İktisat Kongresi'ni toplamıştır ✓
• C) Düyun-u Umumiye'yi kaldırmıştır
• D) Ziraat Bankası'nı kurmuştur

Lozan görüşmeleri kesintiye uğradığında, TBMM Hükümeti Batı'ya 'Biz ekonomik olarak da bağımsız olacağız' mesajını vermek ve yeni devletin ekonomik (İktisat) modelini belirlemek amacıyla 17 Şubat 1923'te İzmir İktisat Kongresi'ni (Misak-ı İktisadi) toplamıştır.

3. Milli Mücadele'ye karşı daha ılımlı bir tutum sergileyen ve _Amasya Görüşmeleri_'ne katılan, I. TBMM açılmadan evvel Padişah Vahdettin tarafından kurdurulan hükümet hangisidir?

• A) Salih Paşa Hükümeti
• B) Tevfik Paşa Hükümeti
• C) Ali Rıza Paşa Hükümeti ✓
• D) Damat Ferit Paşa Hükümeti

Sivas Kongresi sonrası Damat Ferit Paşa Hükümeti'nin istifası üzerine (Temsil Heyeti'nin ilk siyasi zaferi), Padişah, Milli Mücadele'ye daha ılımlı yaklaşan Ali Rıza Paşa'yı Sadrazam yapmıştır. Ali Rıza Paşa Hükümeti, Temsil Heyeti ile Amasya Görüşmeleri'ni yapmış ve Mebusan Meclisi'nin açılmasını kabul etmiştir.

4. I. Lozan Antlaşması'nın onaylanması II. Takrir-i Sükûn Kanunu'nun imzalanması III. Ankara'nın başkent olması IV. Mustafa Kemal'e gazilik ünvanının verilmesi Verilen gelişmelerden hangileri I. TBMM döneminde gerçekleşen olaylar arasındadır?

• A) I ve IV
• B) Yalnız III
• C) Yalnız IV ✓
• D) Yalnız I

Lozan'ın onayı, Takrir-i Sükun ve Ankara'nın başkent olması II. TBMM dönemindedir. Gazilik unvanı (Sakarya Savaşı sonrası - 1921) I. TBMM dönemindedir.

5. I. TBMM'nin ayaklanmaları bastırmak amacıyla başvurduğu yöntemlerden biri olmayan seçenek hangisidir?

• A) Firariler Kanunu'nu çıkarması
• B) İstiklal Mahkemelerini kurması
• C) Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nu çıkarması
• D) Milletvekili seçimlerini yenilemesi ✓

Seçimleri yenilemek bir önlem değil, I. TBMM'nin görev süresinin sonuna doğru (savaş sonrası yorgunluk ve Lozan öncesi güven tazeleme) alınan bir karardır.

6. Milli Mücadele'ye muhalefet edenlerin ve _Sevr Antlaşması_'na imza atanların _vatan haini_ sayılmasını sağlayan kanun aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Hıyanet-i Vataniye Kanunu ✓
• B) Tekalif-i Milliye Emirleri
• C) Firariler Kanunu
• D) Teşkilat-ı Esasiye

Hıyanet-i Vataniye Kanunu (Vatana İhanet Yasası), TBMM'nin otoritesini sağlamak için çıkarılmıştır. Meclis'e karşı isyan edenler, düşmanla işbirliği yapanlar ve daha sonra Sevr Antlaşması'nı imzalayanlar (Saltanat Şurası) bu kanuna göre İstiklal Mahkemeleri'nde yargılanmak üzere vatan haini ilan edilmiştir.

7. İlk defa 2 Mayıs 1920 tarihinde oluşturulan BMM Hükümeti'nde görev alacak üyeler hangi gruptan belirlenmiştir?

• A) Redd-i İlhak ve Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk cemiyetlerinin belirlediği vatanseverler
• B) Meclis başkanının belirlediği kişiler
• C) Mebusan Meclisi kapandıktan sonra Ankara'ya gelebilen mebuslar
• D) Seçim sonucu TBMM'de milletvekili olanlar ✓

I.TBMM'de 'Meclis Hükûmeti Sistemi' uygulandığı için hükümet üyeleri (icra vekilleri), meclis içindeki milletvekilleri arasından seçilmiştir.

8. İstanbul Hükümeti'nin fetvasına karşılık olarak, TBMM'ye yönelik ayaklanmaları engellemek amacıyla hazırlanan _karşı fetva_ kimin imzasını taşımaktadır?

• A) Rıfat Börekçi ✓
• B) Celal Bayar
• C) Adnan Adıvar
• D) Hamdullah Suphi

İstanbul Hükümeti, Şeyhülislam Dürrizade Abdullah Efendi'ye 'Mustafa Kemal ve Kuvâ-yi Milliye'ciler asidir, katli vaciptir' fetvası yayınlatmıştı. Buna karşılık, TBMM Hükümeti de başta Ankara Müftüsü Rıfat Börekçi (daha sonra ilk Diyanet İşleri Başkanı) olmak üzere 150'den fazla müftüye 'Asıl vatan hainleri İstanbul'dakilerdir' şeklinde bir 'karşı fetva' yayınlatmıştır.

9. Milli Mücadele'nin silahlı çatışma dönemini sona erdiren ve _Doğu Trakya_'nın tek kurşun atılmadan geri alınmasını sağlayan mütareke hangisidir?

• A) Lozan Antlaşması
• B) Mudanya Mütarekesi ✓
• C) Mondros Mütarekesi
• D) Ankara Antlaşması

Mudanya Mütarekesi (11 Ekim 1922), Büyük Taarruz'dan sonra İngiltere, Fransa, İtalya ve TBMM (İsmet Paşa) arasında imzalanmıştır. Bu ateşkes ile silahlı çatışma sona ermiş; İstanbul, Boğazlar ve Doğu Trakya'nın yönetimi TBMM'ye bırakılmış, böylece Osmanlı Hükümeti 'hukuken yok' sayılmıştır.

10. I. TBMM'nin kabul ettiği 1921 Anayasası'nın (Teşkilat-ı Esasiye) laik bir düzene sahip olmadığını kanıtlayan madde aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yasama ve yürütmenin TBMM'de toplanması
• B) Seçimlerin iki yılda bir yapılması
• C) Şer'i hükümlerin yerine getirilmesinin TBMM'ye ait olması ✓
• D) Egemenliğin kayıtsız şartsız milletin elinde bulunması

Şer'i hükümlerin yerine getirilmesi yetkisinin TBMM'ye verilmesi, meclisin ve anayasanın laik olmadığını gösterir.

11. Seçeneklerdeki yasalardan hangisi I. TBMM'nin oylaması sonucunda yürürlüğe girmemiştir?

• A) Firariler Kanunu
• B) Tekâlif-i Milliye Emirleri ✓
• C) Başkomutanlık Kanunu
• D) Hıyanet-i Vataniye Kanunu

I. TBMM; Hıyanet-i Vataniye, Firariler ve Başkomutanlık kanunlarını bizzat kendi genel kurulunda oylayarak yürürlüğe koymuştur. Ancak Tekâlif-i Milliye, meclis oylamasından geçen bir 'kanun' değildir. Mustafa Kemal Paşa, kendisine Başkomutanlık Kanunu ile verilen meclisin yasama yetkisine dayanarak bu emirleri doğrudan bizzat yayımlamıştır.

12. 1921'deki _Kütahya-Eskişehir Savaşları_ mağlubiyeti sonrasında TBMM'de alınan _en kritik karar_ aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Sevr Antlaşması'nı kabul etmek
• B) TBMM'nin Kayseri'ye taşınmasını tartışmak ve Başkomutanlık Kanunu'nu çıkarmak ✓
• C) Saltanatı kaldırmak
• D) Moskova Antlaşması'nı imzalamak

Kütahya-Eskişehir Savaşları, Kurtuluş Savaşı'ndaki tek büyük yenilgidir. Yunan ordusu Ankara (Polatlı) önlerine kadar gelmiş, Meclis'te büyük panik yaşanmış ve 'Meclis'in Kayseri'ye taşınması' fikri tartışılmıştır. Bu kriz, 5 Ağustos 1921'de Başkomutanlık Kanunu'nun çıkarılmasıyla aşılmıştır.

13. Tevfik Paşa'nın şartları çok ağır bularak Sevr'i imzalamaması üzerine, İtilaf Devletleri nasıl bir hamle yapmıştır?

• A) İleride bir başka konferansın yapılması kararını alması
• B) Yunanlara işgalleri genişletme izni vermesi ✓
• C) İstanbul'u resmî olarak işgal etmesi
• D) TBMM'ye karşı çıkan isyanları bastırması

Osmanlı delegelerinin Sevr'i imzalamaması üzerine İtilaf Devletleri Yunan ordusunu harekete geçirerek (Milne Hattı'nı geçirtip Bursa-Uşak işgali) baskı kurmuşlardır.

14. İstiklal Mahkemeleri ile ilgili verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

• A) Seyyar ve sürekli olmayan mahkemeler olması
• B) TBMM'nin yargı gücünü oluşturması
• C) Kararlarının kesin olup kendisinin üstünde bir mahkemenin bulunmaması
• D) TBMM'ye karşı çıkan ayaklanmaların bastırılmasıyla görevinin sona ermesi ✓

İstiklal Mahkemeleri sadece I. TBMM dönemindeki isyanlar için değil, sonrasında Tekalif-i Milliye uygulamaları, Şeyh Sait İsyanı ve İzmir Suikasti gibi olaylarda da (1927'ye kadar) görev yapmıştır.

15. Başlangıçta 3 ay süreyle verilen _Başkomutanlık yetkisinin_, _Sakarya Zaferi_ sonrasında Mustafa Kemal Paşa'ya süresiz olarak verilmesinin temel sebebi nedir?

• A) TBMM'nin kapatılması
• B) Savaşın bittiğinin anlaşılması
• C) Meclis'teki muhalefetin artması ve yetkiyi geri almak istemesi karşısında Mustafa Kemal Paşa'nın ordunun başında kalmaktaki kesin kararlılığı ✓
• D) Mustafa Kemal'in padişah olmak istemesi

Sakarya Zaferi'nden sonra Meclis'teki muhalifler (II. Grup), 'Artık tehlike geçti, olağanüstü yetkilere gerek kalmadı' diyerek Mustafa Kemal'in Başkomutanlık yetkisini geri almak istemiştir. Mustafa Kemal ise ordunun başkomutansız kalamayacağını ve asıl büyük mücadelenin şimdi başladığını belirterek ordunun başında kalmaktaki kararlılığını göstermiş, sert tartışmalardan sonra meclis yetkiyi süresiz (savaş bitene kadar) uzatmıştır.

16. I. Azınlık milletvekillerinin olmaması II. Anayasa ilan etmesi III. Üyelerini seçim yoluyla belirlemesi I. TBMM'ye ait bu özelliklerin eşleştirildiği en doğru gruplandırma hangi seçenekte yer almaktadır?

• A) İhtilalci - Ulusal - Demokratik
• B) Kurucu - Demokratik - Ulusal
• C) Demokratik - Kurucu - İhtilalci
• D) Ulusal - Kurucu - Demokratik ✓

Azınlıkların olmaması 'Ulusal', anayasa yapması 'Kurucu', üyelerinin seçimle belirlenmesi 'Demokratik' niteliğini gösterir.

17. 1921 Londra Konferansı'nda Tevfik Paşa'nın söz hakkını TBMM delegelerine devretmesi hangi sonucu doğurmuştur?

• A) İtilaf Devletleri'nin TBMM'yi yok saymasını
• B) Padişahın TBMM'yi tanımasını
• C) İtilaf Devletleri'nin ikilik çıkarma planının bozulmasını ✓
• D) Sevr Antlaşması'nın kabul edilmesini

İtilaf Devletleri, konferansa iki tarafı da (İstanbul ve Ankara) çağırarak aralarındaki anlaşmazlıktan yararlanıp Sevr'i kabul ettirmeyi planlıyordu. Ancak vatansever bir tutum sergileyen Sadrazam Tevfik Paşa'nın bu hamlesi, İtilaf Devletleri'nin ikilik çıkarma oyununu bozmuş ve tek muhatabın TBMM olduğunu göstermiştir.

18. Meclisin 23 Nisan 1920'de açılmasına karşın ilk anayasanın kabulü için bir yıl beklenmesinin asıl gerekçesi nedir?

• A) Halkın TBMM'ye güven duymasının sağlanmak istenmesi ✓
• B) Kuvayımilliye'nin kaldırılıp düzenli ordunun kurulması
• C) Kanunuesasi'nin yeterli olması
• D) Anayasayı yapacak milletvekillerinin olmaması

Yeni bir anayasa yapmak 'yeni bir devlet kurmak' anlamına geldiği için, başlangıçta tepki çekmemek ve halkın güvenini (özellikle I. İnönü zaferi sonrası) kazanmak beklenmiştir.

19. TBMM Hükümeti'nin _Lozan Konferansı_'na katılan heyetten _asla geri adım atmamasını_ talep ettiği iki husus hangisidir?

• A) Azınlık hakları ve Dış borçlar
• B) Ermeni Yurdu ve Kapitülasyonlar ✓
• C) Savaş tazminatı ve Batı Trakya
• D) Boğazlar ve Musul

Mustafa Kemal, Lozan'a giden İsmet Paşa'ya iki konuda kesinlikle taviz verilmemesi talimatını vermiştir: 1. Doğu Anadolu'da bir Ermeni yurdu kurulması (Misak-ı Milli). 2. Kapitülasyonların (Ekonomik bağımsızlık) kaldırılması. Bu iki konu nedeniyle görüşmeler bir ara kesilmiş, ancak TBMM bu konularda taviz vermemiştir.

20. En yaşlı milletvekili sıfatıyla I. TBMM'de ilk açılış konuşmasını gerçekleştiren kişi kimdir?

• A) Mustafa Kemal Paşa
• B) Rauf Orbay
• C) Sinop Mebusu Şerif Bey ✓
• D) Celalettin Arif Bey

Meclis geleneklerine göre, meclis başkanı seçilene kadar 'en yaşlı üye' geçici başkanlık yapar. I. TBMM'nin en yaşlı üyesi olan Sinop Mebusu Şerif Bey, 23 Nisan 1920'de Meclis'in ilk açılış konuşmasını yapmıştır. (Ertesi gün Mustafa Kemal Meclis Başkanı seçilmiştir).

21. İsmet (İnönü) Bey'in I. TBMM tarafından _Batı Cephesi Komutanı_ olarak görevlendirilmesi hangi olayın ardından gerçekleşmiştir?

• A) Gediz Muharebesi'ndeki başarısızlık ve Kuvâ-yi Milliye'nin kaldırılması ✓
• B) Sakarya Zaferi'nin kazanılması
• C) Doğu Cephesi'nin kapanması
• D) Sivas Kongresi'nin toplanması

Kuvâ-yi Milliye komutanı Ali Fuat Paşa'nın, Gediz'de (Ekim 1920) Yunanlılara karşı disiplinsiz bir taarruz yapıp başarısız olması, TBMM'nin 'Kuvâ-yi Milliye' ile savaşın kazanılamayacağını anlamasına neden olmuştur. Bu olay üzerine Ali Fuat Paşa Moskova'ya elçi olarak atanmış ve Batı Cephesi ikiye bölünerek Batı Cephesi'ne İsmet (İnönü) Bey, Güney Cephesi'ne Refet (Bele) Bey atanarak düzenli orduya geçiş hızlandırılmıştır.

22. _Güney Cephesi_'ndeki mücadeleyi sona erdiren ve Sakarya Zaferi sonrasında _Fransa_ ile imzalanan diplomatik belge hangisidir?

• A) Moskova Antlaşması
• B) Gümrü Antlaşması
• C) Ankara Antlaşması ✓
• D) Lozan Antlaşması

Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921), Sakarya Zaferi'nin diplomatik bir sonucudur. Fransa ile imzalanmış ve Güney Cephesi (Fransız ve Ermenilere karşı) kapanmıştır. Bu antlaşma ile Fransa, TBMM'yi tanıyan ilk İtilaf Devleti olmuştur. (Hatay, Fransız mandasındaki Suriye'ye bırakılarak Misak-ı Milli'den ikinci taviz verilmiştir. İlk taviz ise Moskova Antlaşması ile Batum'un bırakılmasıdır).

23. I. TBMM'deki _Meclis Hükümeti Sistemi_'nin bırakılarak Başbakanlık makamının ayrıldığı _Kabine Sistemi_'ne geçilmesi hangi gelişmenin sonucudur?

• A) I. İnönü Zaferi'nden sonra
• B) Cumhuriyetin ilanından sonra ✓
• C) Büyük Taarruz'dan sonra
• D) Saltanatın kaldırılmasından sonra

Meclis Hükümeti sistemi, bakanların tek tek seçilmesi nedeniyle hükümet krizlerine (1923 Sonbahar Bunalımı) yol açıyordu. Cumhuriyetin ilanıyla (II. TBMM dönemi) bu sistem terk edilmiş; Devlet Başkanı (Cumhurbaşkanı) ve Hükümet Başkanı (Başbakan) makamları ayrılarak 'Kabine Sistemi'ne geçilmiştir.

24. İtilaf Devletleri'nin _Lozan Barış Konferansı_'na Ankara ve İstanbul hükümetlerini beraber çağırmasının _doğrudan_ yol açtığı gelişme hangisidir?

• A) Ankara'nın başkent olması
• B) Saltanatın kaldırılması ✓
• C) Cumhuriyetin ilanı
• D) Halifeliğin kaldırılması

İtilaf Devletleri, Lozan'a iki tarafı da davet ederek Türk tarafı arasında 'ikilik' çıkarmayı amaçlamıştır. TBMM, bu oyunu bozmak ve Lozan'a tek temsilci olarak gitmek amacıyla, 1 Kasım 1922'de çıkardığı bir kanunla Saltanatı (Padişahlığı) resmen kaldırarak Osmanlı Devleti'ni sona erdirmiştir.

25. I. TBMM sürecinde faaliyet gösteren _İstiklal Mahkemeleri_'nin asıl kuruluş amacı ve işlevi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Tüm adli davalara bakmak
• B) Meclis'in otoritesini sağlamak ✓
• C) Lozan Antlaşması'nı onaylamak
• D) Padişahı yargılamak

İstiklal Mahkemeleri, I. TBMM'nin 'yargı' gücünü kullandığı olağanüstü mahkemelerdi. Üyeleri milletvekiliydi (Güçler Birliği). Temel işlevi, Hıyanet-i Vataniye ve Firariler Kanunlarına dayanarak, Meclis'e karşı çıkan isyancıları ve asker kaçaklarını hızlıca (temyizsiz) yargılayıp cezalandırarak Meclis'in ve ordunun otoritesini sağlamaktı.