Cümle Bilgisi 2

1. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde belirtili nesne yoktur?

• A) Demek o adam seni kaçırmak istedi.
• B) Esmeralda bu sözlerle işkence kulesinde cereyan eden sahneyi hatırlamıştı.
• C) O baykuş suratlı adam senden ne istiyor? ✓
• D) Ama nihayet onun zayıf bir tarafını bulmuştu.

A seçeneğinde 'seni' kelimesi yan cümlenin (kaçırmak fiilimsinin) belirtili nesnesidir. B seçeneğinde 'sahneyi', D seçeneğinde ise 'onun zayıf bir tarafını' söz öbekleri belirtme hal eki (-i) almış belirtili nesnelerdir. C seçeneğinde ise eylemin ne olduğunu soran 'ne' soru zamiri herhangi bir ek almamıştır ve cümlede 'belirtisiz nesne' görevindedir. Bu nedenle C seçeneğinde belirtili nesne yoktur.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'biçimce olumsuz, anlamca olumlu' bir cümledir?

• A) Bu evde kimse yok.
• B) Ne kadar yaramaz bir çocuk!
• C) Onu anlamıyor değilim. ✓
• D) Gel de bu söze inan!

Cümlede 'değil' ve '-mıyor' olumsuzluk unsurları (biçim) vardır. Ancak 'anlamıyor değilim' ifadesi 'anlıyorum' (olumlu) anlamı kastedilmektedir.

3. Aşağıdakilerden hangisi yükleminin türüne göre isim cümlesi değildir?

• A) Evi temizleyen kişi bendim.
• B) Masanın üzerindeki kitaplar çok kalındı.
• C) Çocuklar bahçede top oynuyordu. ✓
• D) En sevdiği mevsim sonbahardı.

'Oynuyordu' sözcüğü çekimli bir fiildir (oynamak). Diğer seçeneklerdeki yüklemler (bendim, kalındı, sonbahardı) isim soylu sözcüklerdir.

4. Yarın ustanın parasını kim ödeyecek? Yukarıdaki cümlenin ögeleri aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak sırasıyla verilmiştir?

• A) Özne-dolaylı tümleç-yüklem-belirtili nesne
• B) Zarf tümleci-belirtili nesne-özne-yüklem ✓
• C) Dolaylı tümleç-zarf tümleci-özne-yüklem
• D) Zarf tümleci-belirtisiz nesne-özne-yüklem

'Yarın' (Zarf Tümleci), 'ustanın parasını' (Belirtili Nesne), 'kim' (Özne), 'ödeyecek' (Yüklem).

5. O mart ayının güzel bir cumartesi sabahı Ferhat, giyindiği sırada _beş parası kalmamış olduğunu_ fark etti. Yukarıdaki cümlede bulunan altı çizili bölüm cümlenin hangi ögesidir?

• A) Zarf tümleci
• B) Yüklem
• C) Belirtili nesne ✓
• D) Dolaylı tümleç

Yüklem 'fark etti'. Fark eden kim? 'Ferhat' (Özne). Neyi fark etti? '...beş parası kalmamış olduğunu'. Belirtme hal eki aldığı için Belirtili Nesnedir.

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ögelere ayırmada bir yanlışlık yapılmıştır?

• A) Bu arada / birçok serseriyle / arkadaş oldum.
• B) Bana / seslendiğiniz anda/ birden / şaşırıverdim. ✓
• C) Başkanın anlattıklarını dinlerken / yavaş yavaş / sakinleşmişti.
• D) Gürültülü bir hayat sürmeye açık havada yaşamaya / bayılıyor.

B seçeneğinde ögelere ayırma yanlıştır. 'Bana seslendiğiniz anda' ifadesinin tamamı bir 'zarf tümleci'dir; 'Bana' kelimesi yan cümlenin öğesi olduğu için ana cümleden ayrı bir öge gibi virgülle/bölü çizgiyle ayrılamaz.

7. Meraklı öğrenci bu fırsattan yararlanarak odanın içini biraz seyredebildi. Yukarıdaki cümlede aşağıdaki sorulardan hangisinin cevabı yoktur?

• A) Kim
• B) Nasıl
• C) Neyi
• D) Neden ✓

Kim (öğrenci), Nasıl (yararlanarak), Neyi (odanın içini), Ne kadar (biraz). Cümlede 'Neden/Niçin' sorusunun cevabı yoktur.

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'şartlı birleşik cümle'dir?

• A) Hava güzelse dışarı çıkarız. ✓
• B) Çalıştığını biliyorum.
• C) Kitabı aldı ve okumaya başladı.
• D) O kadar yorgundu ki uyuyakaldı.

Temel cümlenin anlamının bir şarta (koşula) bağlandığı cümledir. Yan yargı '-se, -sa' eki alır. 'Dışarı çıkma' eylemi, 'havanın güzel olması' şartına bağlanmıştır.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'bağımsız sıralı' bir cümledir?

• A) Adam durdu, etrafına bakındı.
• B) Horoz ölür, gözü çöplükte kalır. ✓
• C) Çocuk ağlıyor, annesini istiyordu.
• D) Ali atı bağladı, ona su verdi.

Sıralı cümleyi oluşturan yargılar arasında hiçbir öge ortaklığı yoksa buna bağımsız sıralı cümle denir. B seçeneğinde 'Ölür' (Yüklem) 'kim?' (Horoz - Özne); 'Kalır' (Yüklem) 'ne?' (gözü - Özne) 'nerede?' (çöplükte - Dolaylı Tümleç) şeklinde ögeler sıralanmış ve hiçbir ortaklık kurulmamıştır. A, C ve D seçeneklerinde ise özneler ('Adam', 'Çocuk' ve 'Ali') her iki yüklem için de ortak olduğundan bu cümleler bağımlı sıralı cümledir.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'ünlem cümlesi'dir?

• A) Ne kadar da güzel bir manzara! ✓
• B) Akşama ne yemek yapacaksın?
• C) Bu konu çok karmaşık.
• D) Kapıyı sessizce kapat.

Bir duygunun (beğeni, şaşkınlık, korku vb.) coşkulu bir şekilde ifade edildiği cümledir. Cümle, beğeni duygusunu 'ne kadar' sözcüğüyle pekiştirerek vermiştir.

11. 'Çocuklar _ne zaman_ dışarı çıkacak?' cümlesindeki altı çizili sözler, hangi öğeyi buldurmaya yöneliktir?

• A) Belirtisiz Nesne
• B) Dolaylı Tümleç
• C) Zarf Tümleci ✓
• D) Özne

Soru 'ne zaman' sözcükleriyle sorulmuştur. 'Ne zaman?' sorusu cümlenin zarf tümlecini buldurur. (Örnek Cevap: 'Akşam çıkacak.' -> 'Akşam' ZT).

12. 'Seni dün arayan kişi bendim.' cümlesindeki 'bendim' sözcüğü hangi öğedir?

• A) Özne
• B) Belirtili Nesne
• C) Yüklem ✓
• D) Dolaylı Tümleç

'Ben' kişi zamiri, ek-fiil (-idi) alarak cümlenin yüklemi olmuştur. 'Seni dün arayan kişi' ise cümlenin öznesidir.

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde isim tamlaması özne görevinde değildir?

• A) Ben bunu saha gezisine dönüştürdüm. ✓
• B) Bu videoda deniz bilimi anlatılıyor.
• C) Saatin pili ne çabuk bitmiş.
• D) Tavuğun iyisi bu markette satılıyor.

A seçeneğinde 'saha gezisine' dolaylı tümleçtir. Diğer seçeneklerdeki isim tamlamaları ('deniz bilimi', 'saatin pili', 'tavuğun iyisi') özne görevindedir.

14. Soru eki 'mi', eklendiği öğeyi vurgular. Buna göre 'Ahmet mi yarın bize gelecek?' cümlesinde hangi öğe vurgulanmıştır?

• A) Özne (Ahmet) ✓
• B) Zarf Tümleci (yarın)
• C) Dolaylı Tümleç (bize)
• D) Yüklem (gelecek)

Soru eki 'mi', 'Ahmet' sözcüğünden (Özne) sonra gelmiştir. Bu nedenle sorunun asıl amacı özneyi (Ahmet mi, başkası mı?) bulmaktır ve özne vurgulanmıştır.

15. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi sıfat tamlamasıdır?

• A) Giyime, şıklığa güzel görünmeye de pek meraklıydı.
• B) Kızın bu sözlerinde nişanlısıyla barışmak isteği de gizliydi.
• C) Söylediği bu sözler tarif edilmez basitlikteydi. ✓
• D) Tek adım atmaya cesaret edemiyor gibiydi.

'Söylediği bu sözler tarif edilmez basitlikteydi' cümlesinde yüklem 'tarif edilmez basitlikteydi' söz öbeğidir ve bu bir sıfat tamlamasıdır.

16. Allah kimseyi attan indirip eşeğe bindirmesin. Yukarıdaki cümlede aşağıdaki ögelerden hangisi yoktur?

• A) Özne
• B) Belirtili nesne
• C) Belirtisiz nesne ✓
• D) Dolaylı tümleç

Cümlede 'Allah' (Özne), 'kimseyi' (Belirtili Nesne), 'attan', 'eşeğe' (Dolaylı Tümleç), 'indirip' (Zarf Tümleci) vardır. Belirtisiz nesne yoktur.

17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru, yer tamlayıcısını bulmaya yöneliktir?

• A) Elindeki tefi parmağının ucunda mı döndürüyor? ✓
• B) Bu adam da kim?
• C) Vahşi bakışında acayip bir ifade var mıydı?
• D) O da bu filmi mi seyrediyor yoksa?

'Elindeki tefi parmağının ucunda mı döndürüyor?' cümlesinde 'mi' soru eki 'ucunda' (Dolaylı Tümleç) sözcüğünden sonra gelerek bu ögeyi buldurmaya yöneliktir.

18. Yolda giderken burnuna _bir aşçı dükkânından gelen nefis kebap kokuları_ çarptı. Yukarıdaki altı çizili bölüm cümlenin hangi ögesidir?

• A) Zarf tümleci
• B) Özne ✓
• C) Dolaylı tümleç
• D) Belirtisiz nesne

'Çarptı' yüklem. Çarpan ne? 'Bir aşçı dükkânından gelen nefis kebap kokuları'. Cümlenin öznesidir.

19. 'Bu romanı daha önce okumuştum.' cümlesinin öğe dizilişi hangisidir?

• A) Özne - Zarf Tümleci - Yüklem
• B) Belirtili Nesne - Zarf Tümleci - Yüklem ✓
• C) Belirtisiz Nesne - Dolaylı Tümleç - Yüklem
• D) Zarf Tümleci - Özne - Yüklem

Yüklem: okumuştum (Kim? Ben - Gizli Özne). Neyi okumuştum? -> Bu romanı (Belirtili Nesne). Ne zaman okumuştum? -> daha önce (Zarf Tümleci).

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf tümleci yoktur?

• A) Şu kapının önüne nazar boncuğu mu taksak? ✓
• B) Şu evin fotoğraflarını çekseydik az önce.
• C) Ben dün sizin su tesisatınızı değiştirmiştim.
• D) Tesisatçı, lavabonun nasıl çalıştığını sormak için gelmiş.

A seçeneğinde 'Şu kapının önüne' (DT), 'nazar boncuğu' (Nesne), 'mu taksak' (Yüklem) vardır. Zarf tümleci kullanılmamıştır.

21. Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi fiildir?

• A) Mağrur, fakat biraz kof ve sözde kabadayı bir hali vardı.
• B) Yaşı kıyafetinden de yüzünden de belli oluyordu. ✓
• C) Ama buna uzun boylu aldırdığı yoktu.
• D) Halinden, tavrından bu işleri can sıkıcı bir angarya saydığı âşikârdı.

A, C ve D seçeneklerindeki yüklemler ('vardı', 'yoktu', 'âşikârdı') isim soylu sözcüklerdir. B seçeneğindeki 'belli oluyordu' ise yardımcı eylemle kurulmuş birleşik bir fiildir.

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisi öğe dizilişine göre 'kurallı (düz)' bir cümledir?

• A) Gökyüzünü birdenbire kapladı kara bulutlar.
• B) Gördüm dün akşam onu parkta.
• C) Bahar gelince çiçekler açar. ✓
• D) Bilmiyorum ne yapacağımı artık.

Yüklemi cümlenin sonunda bulunan cümledir. 'Açar' yüklemi cümlenin sonunda yer almaktadır. Diğer cümlelerde yüklemler (kapladı, gördüm, bilmiyorum) sonda değildir.

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'emir cümlesi'dir?

• A) Keşke yarın tatil olsa.
• B) Lütfen sessiz olun. ✓
• C) Biraz daha beklemeliyiz.
• D) Belki o da gelir.

Bir eylemin yapılmasını kesin bir dille isteyen cümledir. 'Olun' fiili, emir kipinin 2. çoğul şahsıyla çekimlenmiştir.

24. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru anlamı sağlayan kelime öznedir?

• A) Kuzum nen var senin? ✓
• B) Canım, böyle kalkıp gitmek olur mu?
• C) Sizin adınız neydi?
• D) Bademli pastayı ne zaman aldın?

'Kuzum nen var senin?' cümlesinde 'nen' (ne-n / neyin) sözcüğü soru anlamı taşır ve 'var' yükleminin öznesi durumundadır.

25. 'O, yalan söylemez.' cümlesi için aşağıdakilerden hangisi *söylenemez*?

• A) Anlamca olumsuzdur.
• B) Yapıca basittir.
• C) Yüklemin türüne göre fiil cümlesidir.
• D) Öğe dizilişine göre devriktir. ✓

Cümlenin yüklemi 'söylemez' sondadır. Bu nedenle devrik değil, kurallı (düz) bir cümledir. '-mez' eki aldığı için olumsuz, 'söylemek' fiil olduğu için fiil cümlesi, fiilimsi olmadığı için basit yapılıdır.