Sözcükte Anlam 3

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'boş' sözcüğü 'işe yaramayan, gereksiz' anlamında kullanılmıştır?

• A) Boş bir bardak uzattı.
• B) Boş bir evde oturuyorlardı.
• C) Bütün gün boş boş dolaştı.
• D) Boş sözlerle beni oyalayamazsın. ✓

D seçeneğindeki 'Boş söz' ifadesinde yer alan 'boş' kelimesi gerçek anlamından uzaklaşarak mecaz anlam kazanmış; 'bir işe yaramayan, faydasız, gereksiz' manasında kullanılmıştır. A ve B seçeneklerinde 'içinde bir şey bulunmayan' (gerçek) anlamında, C seçeneğinde ise 'amaçsızca' anlamında kullanılmıştır.

2. 'Tatlı' sözcüğü aşağıdakilerin hangisinde duyu organıyla algılanan (somut) bir anlamda kullanılmıştır?

• A) Bebeğin çok tatlı bir gülüşü vardı.
• B) Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır.
• C) Akşam yemeğinden sonra tatlı yedik. ✓
• D) Bu olayı tatlıya bağladık.

Doğru yanıt 'Akşam yemeğinden sonra tatlı yedik.' cümlesidir. • Tatlı yemek: Tat alma duyusuyla algılanan, şekerli yiyecek anlamındadır (Somut). Diğer seçeneklerdeki kullanımlar ise mecaz anlamlıdır.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ikileme farklı bir işlevde kullanılmıştır?

• A) Koca koca insanlar çocuk gibi tartışıyordu.
• B) Yavaş yavaş bizi de içine alan bu kaostan uzak durmalıyız. ✓
• C) İrili ufaklı taşları dekor amaçlı kullanmıştı.
• D) Ufak tefek biri de olsa hem güçlü hem becerikliydi.

• 'Koca koca insanlar', 'irili ufaklı taşlar' ve 'ufak tefek biri' ikilemeleri isimleri nitelediği için 'sıfat' görevindedir. 'Yavaş yavaş' ikilemesi ise eylemi/eylemsiyi niteleyerek 'zarf' görevinde kullanılmıştır.

4. “Kelini sırma saçlara değişmeyen fakat saçı er geç çıkacak olan Keloğlan.” (Arif Nihat Asya) Yukarıdaki cümlede geçen “er geç” ikilemesinin yerine aşağıdakilerden hangisi getirilirse cümlenin anlamı değişmez?

• A) eninde sonunda ✓
• B) günden güne
• C) peşi peşine
• D) tek tük

'Er geç' ve 'eninde sonunda' ifadeleri 'ne kadar zaman geçerse geçsin, mutlaka' anlamını taşır ve birbirinin yerine kullanılabilir.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ikileme, biri olumlu diğeri olumsuz sözcüklerin bir araya gelmesiyle oluşmuştur?

• A) Sınıftakilerle iyi kötü anlaşıyoruz.
• B) Yalan yanlış sözlerle kandırmış sizi.
• C) Seninki de olur olmaz zamanlarda arıyor. ✓
• D) Şimdiye kadar acı tatlı çok şey yaşandı.

Türkçede 'zıt anlamlı' sözcüklerle 'biri olumlu diğeri olumsuz' sözcükler sıkça birbirine karıştırılır. A seçeneğindeki 'iyi kötü' ve D seçeneğindeki 'acı tatlı' ifadeleri birbirinin tam zıddı olan kelimelerdir. Ancak C seçeneğindeki 'olur olmaz' ikilemesinde aynı fiilin olumlu (olur) ve olumsuz (olmaz) çekimi bir arada kullanılmıştır. B seçeneğindeki 'yalan yanlış' ise yakın anlamlı kelimelerden oluşmuştur.

6. Benzetme ilgisi kurularak bir varlığın özelliğinin başka bir varlığa aktarılmasına deyim aktarması denir. Aşağıdakilerin hangisinde deyim aktarması yoktur?

• A) Başını taştan taşa vurup gezer avare su.
• B) Gün boyu diken üstünde oturduk.
• C) Yumuşak bakışları oldukça etkileyiciydi.
• D) Filmi ancak üç koltuğa oynatabildiler. ✓

Son cümlede 'üç koltuk' ifadesiyle izleyiciler kastedilerek ad aktarması yapılmıştır. Diğer cümlelerde ise insandan doğaya veya duyular arası bir özellik aktarımı (deyim aktarması) söz konusudur.

7. 'Hızlı' sözcüğünün eş anlamlısı (anlamdaşı) aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yavaş
• B) Sakin
• C) Güçlü
• D) Süratli ✓

Doğru cevap D seçeneğidir. Hızlı ve Süratli sözcükleri eş anlamlıdır. (⚠️ Not: Fizik biliminde 'hız' ve 'sürat' farklı tanımlara sahip olsa da, genel Türkçede ve TDK sözlüğünde bu sözcükler anlamdaş olarak kabul edilmektedir.)

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dolaylama (periphrasis) yapılmıştır?

• A) Pamuk, Ege'nin en önemli tarım ürünüdür.
• B) Turizm, 'bacasız sanayi' olarak da bilinir. ✓
• C) Balıkçılar denize açılmak için hazırlandı.
• D) Çocuklar parkta neşeyle oynuyordu.

Doğru cevap B seçeneğidir. • Bacasız Sanayi: 'Turizm' kelimesi yerine kullanılan, birden fazla sözcükle yapılan daha etkileyici anlatımdır.

9. 'Dudak bükmek' deyimi hangi anlamda kullanılır?

• A) Çok şaşırmak
• B) Beğenmemek, küçümsemek ✓
• C) Korkmak, çekinmek
• D) Söyleyecek söz bulamamak

'Dudak bükmek' deyimi Türk Dil Kurumu (TDK) sözlüğüne göre bir şeyi beğenmemek, önemsememek veya küçümsemek anlamlarında kullanılan kalıplaşmış bir söz öbeğidir. Günlük hayatta beden dili olarak söyleyecek söz bulamadığımızda da dudak bükme mimiğini kullansak da, sınavlarda deyimlerin TDK'de yer alan kalıplaşmış mecaz anlamları (beğenmemek) esas alınır.

10. “Keşif” sözcüğü, aşağıdaki cümlelerin hangisinde “Bir olay veya durumun oluş sebeplerini anlayabilmek için yerinde inceleme yapma.” anlamıyla kullanılmıştır?

• A) Büyük Okyanus’taki bu adanın keşfi yıllar önce gerçekleşmiş.
• B) Orayı keşfetmek için yeni bir kafile yola çıktı.
• C) Bu ada, iki meraklı korsan tarafından keşfedilmiş.
• D) Kaza yerinde yapılan keşif sonucu sürücünün yüzde yüz hatalı olduğu ortaya çıktı. ✓

Son cümlede geçen 'keşif' kelimesi hukukî bir terim olarak veya teknik bir inceleme olarak bir durumun nedenini yerinde araştırmak anlamında kullanılmıştır.

11. 'İğne atsan yere düşmez' deyimi hangi durumu anlatmak için kullanılır?

• A) Bir yerin çok sessiz olduğunu.
• B) Bir yerin çok dağınık olduğunu.
• C) Bir yerin çok kalabalık olduğunu. ✓
• D) Bir yerin çok temiz olduğunu.

Doğru cevap C seçeneğidir. • Aşırı kalabalığı ifade etmek için kullanılan bir abartma deyimidir.

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'aydınlık' sözcüğü soyut anlamda kullanılmıştır?

• A) Oda yeterince aydınlık değildi.
• B) Geleceğe dair aydınlık düşünceleri vardı. ✓
• C) Sabah olunca ortalık aydınlık oldu.
• D) Aydınlık bir sokakta yürüyorlardı.

Doğru cevap B seçeneğidir. • Aydınlık düşünce: 'Umut verici, olumlu' anlamında, zihinsel bir durumu ifade ettiği için soyuttur.

13. 'Vakit' ve 'zaman' sözcükleri arasındaki anlam ilişkisi nedir?

• A) Zıt Anlam
• B) Eş Anlam ✓
• C) Eş Sesli
• D) Yan Anlam

Doğru cevap B seçeneğidir. • Vakit - Zaman: Aynı kavramı karşılayan, birbirinin yerine kullanılabilen eş anlamlı (anlamdaş) sözcüklerdir.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'sert' sözcüğü 'incitici, kaba' anlamında kullanılmıştır?

• A) Tahta çok sert olduğu için kesilmedi.
• B) Bana karşı çok sert konuştu. ✓
• C) Sert bir yatakta uyumayı sevmezdi.
• D) Dışarıda sert bir rüzgâr esiyordu.

Doğru cevap B seçeneğidir. • Sert konuşmak: 'Kırıcı, kaba' sözler söylemek anlamında mecazdır.

15. “Evet, tarihimize meraklı bir yazarım ama eserlerimin tamamına bakarsanız günümüzle bağımı koparmadığımı da göreceksiniz.” Yukarıdaki cümlede geçen “günümüzle bağını koparmamak” ifadesiyle anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Tarihî olaylarla güncel olayları birleştirmek
• B) Tarihî değeri olabilecek güncel olaylara da eğilmek
• C) Tarihî olaylara günümüz bakış açısıyla yaklaşmak
• D) Yaşadığı dönemi de eserlerinde işlemek ✓

'Günümüzle bağını koparmamak', yazarın eserlerinde sadece geçmişi değil, içinde bulunduğu zamanı (yaşadığı dönemi) da ele aldığını ifade eder.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde güzel adlandırma (euphemism) yapılmıştır?

• A) Dün gece dedesi 'vefat etti'. ✓
• B) Askerlerimiz düşmanla savaştı.
• C) Çocuk yaramazlık yaptığı için azar işitti.
• D) Midesi bulandığı için kustu.

Doğru cevap A seçeneğidir. • Vefat etmek: 'Ölmek' sözcüğünün yarattığı olumsuz etkiyi kırmak için kullanılan daha nazik bir ifadedir.

17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'soğuk' sözcüğü mecaz anlamda *kullanılmamıştır*?

• A) Bana karşı çok soğuk davranıyordu.
• B) İçeriye soğuk bir hava girdi. ✓
• C) Soğuk espriler yaparak herkesi sıktı.
• D) Aramızdaki soğuk savaşı bitirmeliyiz.

Doğru cevap B seçeneğidir. • Soğuk hava: Isısı düşük olan hava anlamında gerçektir. Diğerleri mecazdır.

18. 'Ateşle oynamak' deyimi hangi durumu ifade eder?

• A) Çok eğlenceli bir iş yapmak
• B) Tehlikeli bir işe girişmek ✓
• C) Birini çok kızdırmak
• D) İmkânsız bir şeyi denemek

Doğru cevap B seçeneğidir. • Ateşle oynamak: Tehlikeli sonuçlar doğurabilecek bir işe girişmek demektir.

19. 'Çalmak' sözcüğü aşağıdakilerin hangisinde 'hırsızlık yapmak' anlamında kullanılmıştır?

• A) Kapının zili ısrarla çalıyordu.
• B) Düğünde çok güzel saz çaldı.
• C) Zamanımızdan çalan bir toplantı oldu.
• D) Marketten bir çikolata çalmış. ✓

Doğru cevap D seçeneğidir. • Çikolata çalmak: Başkasına ait bir malı izinsiz almak anlamındadır.

20. "Bütün olan biteni bana kelimesi kelimesine anlattı." cümlesinde yer alan ikileme cümleye aşağıdaki anlamlardan hangisini katmıştır?

• A) Yaklaşık olarak
• B) Tamamen, aynen ✓
• C) Özetleyerek
• D) Yeniden yorumlayarak

"Kelimesi kelimesine" ikilemesi kullanıldığı cümleye hiçbir değişiklik yapmadan, olduğu gibi, tamı tamına ve aynen anlamlarını katmaktadır.

21. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yansıma sözcük (doğadaki seslerin taklidi) kullanılmamıştır?

• A) Adam horladıkça çocuklar gülüyordu.
• B) Dağlarda çınlayan ses, herkesi ürkütmüştü.
• C) Kuşların ötüşmesi insanı rahatlatmaz. ✓
• D) Çıtırtıyla irkilen tavşan hemen kaçtı.

'Ötmek' fiili bir kuş sesini tanımlasa da doğadaki sesin fiziksel bir taklidi (yansıması) olmadığı için yansıma kabul edilmez. Horlamak (hor), çınlamak (çın) ve çıtırtı (çıt) ise yansımadır. ⚠️ Sınav İpucu: Kuşların 'ötmesi' eylemi yansıma kabul edilmez çünkü kuşlar 'öt' şeklinde ses çıkarmazlar. Ancak köpeklerin 'havlaması' (hav) veya kedilerin 'miyavlaması' (miyav) ses taklidi olduğu için yansıma kabul edilir. Bu ayrım sınavlarda sıklıkla çeldirici olarak kullanılır.

22. 'Beyaz altın' sözüyle aşağıdaki varlıklardan hangisi dolaylanmıştır?

• A) Elmas
• B) Kömür
• C) Petrol
• D) Pamuk ✓

Doğru cevap D seçeneğidir. • Beyaz Altın: Ekonomik değeri yüksek olduğu için 'pamuk' için kullanılan dolaylamadır.

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dolaylamaya başvurulmuştur?

• A) Arkadaşlarıyla vakit geçirmeyi çok severdi.
• B) Beyaz önlüklüler laboratuvarda hummalı bir çalışma yürütüyordu.
• C) File bekçisi, son dakikada kurtardığı penaltıyla takımını galibiyete taşıdı. ✓
• D) Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesinde tıp okuyorum.

Doğru cevap C seçeneğidir. 'File bekçisi' ifadesi, 'kaleci' kavramını birden fazla kelimeyle anlattığı için klasik bir dolaylama örneğidir. A seçeneği sıradan bir cümledir ve herhangi bir söz sanatı içermez. B seçeneğindeki 'beyaz önlüklüler' ifadesi, giysi-insan ilişkisiyle kurulmuş bir ad aktarmasıdır (mecaz-ı mürsel). D seçeneğinde ise herhangi bir dolaylama veya mecazlı anlatım bulunmamaktadır.

24. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'patlamak' sözcüğü yansıma kökten türemiş bir fiil değildir?

• A) Balon büyük bir gürültüyle patladı.
• B) Savaşta bir bomba patlamış.
• C) Lastik patlayınca yolda kaldılar.
• D) Sıkıntıdan patlamak üzereyim. ✓

Doğru cevap D seçeneğidir. • Sıkıntıdan patlamak: 'Çok sıkılmak' anlamında mecazdır. Gerçek bir patlama sesi ('pat') yoktur.

25. 'Kuru' sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde mecaz anlamda kullanılmıştır?

• A) Çamaşırlar nihayet kurumuş.
• B) Bana kuru bir 'hoş geldin' dedi. ✓
• C) Kuru odunlar depoya taşındı.
• D) Kuru kayısıyı çok severim.

Doğru cevap B seçeneğidir. • Kuru söz/hoş geldin: 'Duygusuz, samimiyetsiz' anlamında mecazdır.