Yapı Bilgisi 2

1. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi fiilden isim yapan ek *almamıştır*?

• A) Bu _seçim_ çok önemli.
• B) Yeni _bilim_ dalları ortaya çıkıyor.
• C) Kitabı üç _bölüm_ halinde yazmış.
• D) O, _benim_ en iyi arkadaşımdır. ✓

'Benim' sözcüğü 'ben' (zamir/isim) köküne '-im' (tamlayan/ilgi eki) çekim ekini almıştır. Yapım eki almamıştır. Diğer sözcükler (seç-im, bil-im, böl-üm) fiilden isim yapan ekler almıştır.

2. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi 'gövdeden türemiş'tir?

• A) Simitçi
• B) Bilgisayar
• C) Bilgili ✓
• D) Kalemlik

Gövdeden türemek, yapım eki almış bir sözcüğün (gövde) üzerine tekrar yapım eki almasıdır. 'Bilgili' sözcüğü: Kök 'bil-' (fiil), Gövde 'bil-gi' (isim), Gövdeden Türemiş 'bilgi-li' (isim). Diğer seçenekler (simit-çi, kalem-lik) kökten türemiştir. 'Bilgisayar' ise birleşiktir.

3. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde basit, türemiş ve birleşik yapılı kelimeler bir arada kullanılmıştır?

• A) Lütfen bir daha el hareketi yapma.
• B) Bu çevreci maymunu orada yakalayıverdim. ✓
• C) Tipleri çok korkutucu görünüyor.
• D) Bunu söylemeniz çok önemliymiş.

Bu cümlede 'çevreci' türemiş (çevre-ci), 'maymunu' basit, 'yakalayıverdim' ise tezlik birleşik fiilidir. Üç yapı da mevcuttur.

4. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi 'sadece çekim eki' almıştır?

• A) Balıkçı
• B) Ormanlık
• C) Yollarda ✓
• D) Başlangıç

'Yollarda' sözcüğü 'yol' köküne '-lar' (çoğul eki) ve '-da' (bulunma hal eki) almıştır. Bu eklerin ikisi de çekim ekidir ve sözcüğün yapısını (basit) değiştirmemiştir. Diğer seçeneklerin hepsi yapım eki alarak türemiş sözcük olmuştur.

5. 'Yaz' sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'fiil kökü' olarak kullanılmıştır?

• A) Bu yaz çok sıcak geçecek.
• B) Kardeşine mektup yazdı. ✓
• C) Yaz aylarını severim.
• D) Yaz meyveleri tezgâhta.

'Yazdı' sözcüğünün kökü 'yaz-' (yazmak eylemi) fiilidir. '-dı' kip ekini almıştır. Diğer seçeneklerde 'mevsim' anlamında isim kökü olarak kullanılmıştır. Bu bir sesteş kök örneğidir.

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde '-ı / -u' eki iyelik (sahiplik) eki _değildir_?

• A) Evi çok uzaktaydı.
• B) Okulu bu yıl bitiriyor. ✓
• C) Arabası arızalandı.
• D) Saçı dökülmeye başladı.

• Kritik Ayrım: Kelimenin başına 'Onun' getirildiğinde cümle anlamlı oluyorsa İyelik, olmuyorsa Belirtme Hâl ekidir. • B Şıkkı Analizi: '(Onun) okulu bu yıl bitiriyor' dediğimizde cümle anlamsız olur (Okul bir şeyi bitirmez). Burada 'Neyi bitiriyor?' sorusuna cevap verdiği için Belirtme Hâl Ekidir. • Diğerleri: (Onun) evi, (Onun) arabası, (Onun) saçı -> Hepsi anlamlıdır ve iyeliktir.

7. Aşağıdaki fiillerden hangisi yapıca 'basit'tir?

• A) Bina yavaşça sarardı.
• B) Yaşananları sessizce gördü. ✓
• C) Yaralı martı kanadı.
• D) Zorluklar içinde yaşadı.

• Gördü: Gör-dü (Kök + Çekim Eki) -> Basit Fiil. • Sarardı: Sarı-ar-dı (Ünlü düşmesi var, türemiş). • Kanadı: Kan-a-dı (İsim kökü 'Kan'dan 'Kanamak' fiili türemiştir). • Yaşadı: Yaş-a-dı (İsim kökü 'Yaş'tan türemiştir).

8. Aşağıdaki cümlelerde bulunan birleşik kelimelerden hangisi 'isim tamlaması' yoluyla _oluşturulmamıştır_?

• A) Bahçedeki hanımeli çok güzel kokuyordu.
• B) İngiltere ile ateşkes antlaşması yapıldı. ✓
• C) Aktardan biraz kuşburnu aldım.
• D) Saksıya aslanağzı ekmeyi düşünüyorum.

'Ateşkes' birleşik kelimesi isim + fiil (ateş + kes) sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur, isim tamlaması kalıbında değildir. 'Hanımeli', 'kuşburnu' ve 'aslanağzı' ise isim tamlaması kalıbıyla (hanım+eli, kuş+burnu) kurulmuş birleşik kelimelerdir.

9. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi 'hal (durum) eki' almıştır?

• A) Benim _evim_ buraya yakın.
• B) Hızla _sokağa_ doğru koştu. ✓
• C) _Okulun_ bahçesi çok genişti.
• D) Bütün _çocuklar_ dışarı çıktı.

İsmin hal ekleri -i, -e, -de, -den'dir. 'Sokağa' sözcüğü 'sokak' köküne '-a' (yönelme hal eki) almıştır. Diğer ekler '-im' (iyelik), '-un' (tamlayan), '-lar' (çoğul) ekleridir.

10. Yorgun insanlar, dolu otobüslerle itile kakıla evlerine dönerler akşamları. Beşiktaş pazarının ucuzluğundan yararlanılan dar gelirliler, emekçiler fileleri ile yokuşları tırmanırlar. Bu cümlede kaç türemiş sözcük vardır?

• A) 7
• B) 8 ✓
• C) 9
• D) 10

Yor-gun, Dol-u, İt-il-e, Kak-ıl-a, Ucuz-luk-u-ndan, Yarar-lan-ıl-an, Gelir-li-ler, Emek-çi-ler. Toplam 8 adet türemiş sözcük sayılabilir.

11. Aşağıdakilerden hangisi 'anlamca kaynaşmış birleşik fiil' (genellikle deyimler) örneğidir?

• A) Burnundan soluyordu ✓
• B) Mutlu oldu
• C) Okuyabilir
• D) Terk etti

Anlamca kaynaşmış fiiller, genellikle deyim şeklinde olan ve sözcüklerin kendi anlamlarını yitirip kalıplaştığı fiillerdir. 'Burnundan solumak' (çok kızmak) bu gruba girer. Diğerleri yardımcı fiil veya kurallı fiildir.

12. I. Ben sana _mecburum_ bilemezsin. II. Adını _mıh gibi aklımda tutuyorum_. Yukarıdaki cümlelerde geçen altı çizili kelimelerin yapısı sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

• A) Basit - Birleşik ✓
• B) Türemiş - Birleşik
• C) Basit - Türemiş
• D) Türemiş - Basit

'Mecburum' kelimesi 'mecbur' sözcüğüne kişi eki gelmesiyle oluşmuştur ve çekim eki aldığı için basit yapılıdır. 'Aklımda tutuyorum' ise 'aklında tutmak' şeklinde kullanılan anlamca kaynaşmış birleşik fiildir.

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “etmek” fiili yardımcı fiil olarak kullanılmamıştır?

• A) Sanatçılar biraz da aydınlık geleceklerden söz etmeli.
• B) Canı çok sıkkındı, ama bunu pek belli etmiyordu.
• C) Biraz da güzel günlerden bahset bana.
• D) İnsan ne ederse kendine eder, diye boşuna söylememişler. ✓

D seçeneğinde 'İnsan ne ederse' ve 'kendine eder' ifadelerinde 'etmek' fiili 'yapmak, eylemek' anlamında asıl fiil olarak kullanılmıştır, yardımcı fiil değildir.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sözcük, türetilirken ünlü kaybına uğramıştır?

• A) Artık iş işten geçmiş, ağlayıp sızlamanın anlamı yok. ✓
• B) Küçücük elleriyle elindeki kitabı tutmaya çalışıyordu.
• C) Kapıyı açıp büyücek bir paketi açıp içeriye getirdi.
• D) Ne zamandan beri burada bekliyorum.

A seçeneğindeki 'Sızlamanın' sözcüğü 'Sızı' (isim) kökünden '-la' yapım eki alırken 'ı' ünlüsü düşmüştür (sızı-la -> sızla). Bu, türetilirken ünlü kaybıdır.

15. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapıca diğerlerinden *farklıdır*?

• A) Vatandaş
• B) Kömürlük
• C) Bilge
• D) Çekyat ✓

'Çekyat' sözcüğü 'çek' ve 'yat' fiillerinin birleşmesiyle oluşmuş birleşik yapılı bir sözcüktür. 'Vatandaş' (vatan-daş), 'kömürlük' (kömür-lük) ve 'bilge' (bil-ge) sözcükleri ise yapım eki alarak türemişlerdir.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde '-i' eki diğerlerinden *farklı* bir görevde kullanılmıştır?

• A) Onun evi okula çok yakındı.
• B) Dün akşam evi temizledim. ✓
• C) Kalemi az önce buradaydı.
• D) Kardeşi bu yıl mezun olacak.

İsmin '-i' eki hem iyelik (sahiplik) hem de belirtme hali eki olabilir. 'Evi temizledim' cümlesinde 'evi' sözcüğü 'neyi temizledim?' sorusuna cevap verir ve belirtme hal ekidir. Diğer seçeneklerde (onun evi, onun kalemi, onun kardeşi) aitlik bildiren iyelik ekidir.

17. Aşağıdaki cümlelerde geçen yüklemlerden hangisinin kökü _isimdir_?

• A) Bunu yapmayı nerede _gördün?_
• B) Şimdi buradan _gidiyoruz._
• C) Onunla İzmir'de üç yıl _yaşadık._ ✓
• D) Sonra beni arayıp _bildirirsiniz._

• C Seçeneği (Cevap): '_Yaşadık_' sözcüğünün kökü 'YAŞ' (insanın geçirdiği süre/ömür) ismidir. İsimden fiil yapan -a ekini almıştır. (Yaş-a-dı-k). • Diğerleri: Gör-dün (Fiil), Git-iyoruz (Fiil), Bil-dirirsiniz (Fiil).

18. Aşağıdaki dizelerin hangisinde birleşik sözcük kullanılmamıştır?

• A) Dolan kara toprağı dolan, Ulaş yeryüzüne ak tohum
• B) Dalar gider pencereler önünde şimdi, İlkyaz akşamlarını hatırlar
• C) Bomboş denizin üstünde, Aç bir karabatak dalar çıkar
• D) Solmuş bir resim gibidir, Eski bir yolculuktan kalan hatıra ✓

D seçeneğinde (Solmuş bir resim gibidir...) birleşik sözcük yoktur. A'da 'yeryüzü', B'de 'ilkyaz', C'de 'karabatak' birleşik kelimelerdir.

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde '-ler' eki diğerlerinden *farklı* bir görevde kullanılmıştır?

• A) Kuşlar güneye doğru uçuyordu.
• B) Çocuklar bahçede oyun oynuyor.
• C) Akşam olmadan eve geldiler. ✓
• D) Ağaçlar yapraklarını dökmüştü.

'-lar / -ler' eki isme gelirse 'çoğul eki', fiile gelirse 'şahıs eki' olur. 'Geldiler' sözcüğünde 'gel-' fiiline eklendiği için 3. çoğul şahıs ekidir. Diğer seçeneklerde (kuşlar, çocuklar, ağaçlar) isimlere eklendiği için çoğul ekidir.

20. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapıca diğerlerinden *farklıdır*?

• A) Kalem
• B) Silgi ✓
• C) Defter
• D) Kitap

'Silgi' sözcüğü 'sil-' (fiil) kökünden '-gi' yapım ekini alarak türemiş bir sözcüktür. 'Kalem', 'defter' ve 'kitap' sözcükleri ise kök halinde, yani basit yapılıdır.

21. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi, yapı bakımından diğerlerinden farklıdır?

• A) Bu, batmaya başlayan güneşin evimize tam karşıdan vurduğu andı.
• B) Cephedeki kabartmalar o an daha canlı duruyordu.
• C) Evin sundurmasının üzerine taş bir balkon koymuşlardı.
• D) Balkondan bakılınca döşenmiş bir oda görülmekteydi. ✓

• A ('andı' -> İsim/Basit), B ('duruyordu' -> Dur-u-yor-du/Basit) ve C ('koymuşlardı' -> Koy-muş-lar-dı/Basit) seçeneklerindeki yüklemler yapım eki almadıkları için 'Basit' yapılıdır. • D seçeneğindeki 'görülmekteydi' sözcüğü ise 'Gör-' kökünden '-ül' yapım ekini alarak türemiştir.

22. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisinin kökü 'isim'dir?

• A) _Bilgi_ yarışması düzenlendi.
• B) _Doğudan_ batıya doğru ilerledi.
• C) _Susadım_, biraz su alabilir miyim? ✓
• D) _Saygılı_ bir öğrenciydi.

C seçeneğindeki 'Susadım' sözcüğünün kökü 'Su' ismidir (Su -> Susa-). Diğer seçeneklerdeki kelimelerin kökleri fiildir: • Bilgi -> Bil- (Fiil) • Doğudan -> Doğ- (Fiil) • Saygılı -> Say- (Fiil)

23. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi birleşik fiil değildir?

• A) Zavallı kadın atkıyı isteyemedi.
• B) Onun geldiğini fark etmedik.
• C) Artık içeri bakmaya cesaret edemediler.
• D) Nehrin kenarındaki parmaklığa kadar kaçtılar. ✓

'Kaçtılar' sözcüğü 'kaç-' fiil köküne sadece çekim ekleri (kip ve şahıs) aldığı için basit yapılıdır. Diğer seçeneklerdeki 'isteyemedi', 'fark etmedik' ve 'cesaret edemediler' birleşik fiildir.

24. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisinin kökü 'isim'dir?

• A) _Başlangıç_ için iyi bir noktadayız. ✓
• B) Bebeğin üzerine _örtü_ örttü.
• C) Ekmeği adilce _bölüştü_.
• D) Boynuna yeni bir _atkı_ takmıştı.

'Başlangıç' sözcüğünün kökü 'baş' (isim)dir. 'Baş'tan 'başla-' fiili, 'başla-' fiilinden 'başlangıç' ismi türemiştir. Kökü isimdir. Diğer sözcüklerin kökleri (ört-, böl-, at-) fiildir.

25. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisinde '-m' eki 'şahıs eki' olarak kullanılmıştır?

• A) Bu _arabam_ en sevdiğim oyuncağımdı.
• B) Dün akşam geç _geldim_. ✓
• C) _Benim_ adım Ahmet.
• D) Yeni bir _adım_ atmak gerekiyor.

Şahıs ekleri fiillere gelerek eylemi kimin yaptığını belirtir. 'Geldim' sözcüğündeki '-m' eki, 'gelme' eylemini yapan 'ben'i (1. tekil şahıs) gösterir. 'Arabam' ve 'benim' sözcüklerindeki ekler iyelik/tamlayan ekidir (isim çekim eki). 'Adım' (at-ım) ise yapım ekidir.