Anayasa Tarihi 2

1. Türkiye'de gerçekleşen aşağıdaki demokratik gelişmelerden hangisi kronolojik olarak en son gerçekleşmiştir?

• A) Laiklik ilkesinin anayasaya girmesi
• B) Seçimlerin tek dereceli usulle yapılması
• C) Gizli oy ve açık sayım esasının ilk kez uygulanması ✓
• D) Kadınlara genel seçimlerde seçme ve seçilme hakkı verilmesi
• E) Siyasi partilerin katılımıyla çok partili seçime geçilmesi

Kadınlara seçme-seçilme hakkı 1934'te, laiklik ilkesinin anayasaya eklenmesi 1937'de, çok partili genel seçimler ve tek dereceli yöntem 1946'da gerçekleşmiştir. Gizli oy, açık sayım (tasnif) ilkesi ile yargısal güvencenin tam anlamıyla uygulandığı ilk genel seçim ise 1950'de yapılarak kronolojik sıralamada en sonda kalmıştır.

2. Aşağıdakilerden hangisi 1921 Anayasası'nda 1923 yılında gerçekleştirilen değişikliklerden biri değildir?

• A) Başbakanın Cumhurbaşkanı tarafından meclis üyeleri arasından atanması
• B) Hükûmet şeklinin Cumhuriyet olduğunun belirtilmesi
• C) Cumhurbaşkanının TBMM tarafından kendi üyeleri arasından seçilmesi
• D) Devletin dininin İslam, resmî dilinin Türkçe olduğunun belirtilmesi
• E) Cumhuriyet rejimi hükmünün değiştirilemez olduğunun anayasaya eklenmesi ✓

Cumhuriyet rejiminin kabul edilmesinin yanı sıra bu hükmün değiştirilemeyeceğine dair değiştirme yasağı ilk kez 1924 Anayasası'nda (Madde 1) yer almıştır; 1921 Anayasası'nda henüz sert değiştirme yasakları bulunmamaktaydı.

3. Osmanlı-Türk anayasal gelişiminde yasama ve yürütme güçlerinin tamamen mecliste toplandığı anayasa aşağıdakilerden hangisidir?

• A) 1921 Anayasası ✓
• B) 1961 Anayasası
• C) 1982 Anayasası
• D) 1924 Anayasası
• E) 1876 Anayasası

1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, güçler birliği prensibinin en uç biçimi olan meclis hükûmeti modelini getirerek yasama ve yürütme yetkilerini tamamen ve doğrudan TBMM'ye vermiştir.

4. 27 Mayıs 1960 müdahalesinin ardından yeni anayasayı hazırlamak amacıyla kurulan Kurucu Meclisin kanatları aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

• A) Millî Birlik Komitesi - TBMM
• B) Millî Güvenlik Konseyi - Danışma Meclisi
• C) Millî Birlik Komitesi - Temsilciler Meclisi ✓
• D) Millî Güvenlik Konseyi - Temsilciler Meclisi
• E) Millî Birlik Komitesi - Danışma Meclisi

1960 müdahalesi sonrasında anayasayı hazırlayan Kurucu Meclis iki kanattan oluşmaktaydı: Askeri kanadı yönetimi elinde tutan subayların yer aldığı Milli Birlik Komitesi oluştururken, sivil kanat ise Temsilciler Meclisi olarak adlandırılmıştı.

5. Aşağıdaki anayasal kurumlardan hangisi, ilk kez 1982 Anayasası ile kurulan Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Devlet Denetleme Kurulu ve Yükseköğretim Kurulu ile aynı dönemde kurulmamış, daha önce 1961 Anayasası ile kurulmuştur?

• A) Sayıştay
• B) Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu
• C) Yükseköğretim Kurulu
• D) Anayasa Mahkemesi ✓
• E) Devlet Denetleme Kurulu

Devlet Denetleme Kurulu (DDK), Yükseköğretim Kurulu (YÖK) ve Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu gibi yapılar idari ve akademik hayatı düzenlemek üzere doğrudan 1982 Anayasası ile kurulmuş kurumlardır. Oysa Anayasa Mahkemesi, 1961 Anayasası döneminde hayata geçirilmiş köklü bir yargı merciidir.

6. Türk anayasa tarihinde, metnin başlangıç kısmına (preamble) yer veren iki anayasa aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

• A) 1921 ve 1924 anayasaları
• B) 1924 ve 1982 anayasaları
• C) 1961 ve 1982 anayasaları ✓
• D) 1921 ve 1982 anayasaları
• E) 1924 ve 1961 anayasaları

Anayasa metninin felsefesini açıklayan başlangıç kısmı (preamble), Türk hukuk tarihinde ilk kez 1961 Anayasası'nda kullanılmıştır. Günümüzde yürürlükte olan 1982 Anayasası da bu geleneği devam ettirerek bir başlangıç metni içermektedir. 1921 ve 1924 anayasalarında ise böyle bir bölüme yer verilmemiştir.

7. Kanun-ı Esasi ile kurulan parlamentoyu (Meclis-i Umumi) oluşturan Heyet-i Âyan ve Heyet-i Mebusan ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) Padişah Heyet-i Mebusanı feshedebilirdi.
• B) Heyet-i Mebusan üyeleri halk tarafından iki dereceli seçimle belirlenirdi.
• C) İki meclisin kabul ettiği tasarılar padişahın onayı olmadan yürürlüğe giremezdi.
• D) Anayasa, meclisin kanun yapma ve yürütmeyi denetleme yetkilerini son derece geniş tutmuştu. ✓
• E) Heyet-i Âyan üyelerinin tamamı padişah tarafından atanırdı.

1876 Kanun-ı Esasi'nin kabul ettiği ilk parlamenter modelde Meclis-i Umumi'nin (yasama organının) yetkileri oldukça kısıtlıdır. Yasama üzerinde padişahın mutlak veto ve izni şartı bulunmaktaydı. Bu nedenle parlamentonun geniş yetkilere sahip olduğu ifadesi yanlıştır.

8. 1924 Anayasası'nda yer alan 'Devletin dini İslam'dır' ibaresi hangi yıl yapılan anayasa değişikliğiyle metinden çıkarılmıştır?

• A) 1928 ✓
• B) 1929
• C) 1923
• D) 1937
• E) 1934

Laikleşme adımlarının bir gereği olarak 1928 yılında yapılan anayasa değişikliğiyle 'Devletin dini İslam'dır' ibaresi 1924 Anayasası'ndan tamamen çıkarılmıştır.

9. 1876 tarihli Kanun-ı Esasi'nin hükümleri incelendiğinde, aşağıdakilerden hangisi bu anayasanın özelliklerinden biri değildir?

• A) Yasama organının çift meclisli bir yapıdan oluşması
• B) Bakanlar Kurulunun parlamentoya karşı siyasi olarak sorumlu olması ✓
• C) Padişahın gerekli durumlarda Meclis-i Mebusan'ı feshedebilmesi
• D) Heyet-i Âyan üyelerinin padişah tarafından ömür boyu görevle atanması
• E) Meclisi tatil etme veya kapatma yetkisinin padişaha ait olması

Osmanlı Devleti'nin ilk anayasası olan Kanun-ı Esasi'nin 1876'daki orijinal metnine göre hükûmet (Heyet-i Vükela), icraatları bakımından padişaha karşı sorumluydu. Bakanlar Kurulunun meclise karşı siyasal sorumluluğu ise ancak II. Meşrutiyet dönemindeki 1909 anayasa değişiklikleriyle getirilmiştir.

10. Cumhuriyet tarihinde birden fazla siyasi partinin katıldığı ilk milletvekili genel seçimi hangi yıl yapılmıştır?

• A) 1961 Anayasası halk oylaması
• B) I. TBMM seçimleri
• C) 1950 milletvekili seçimleri
• D) 1927 milletvekili seçimleri
• E) 1946 milletvekili seçimleri ✓

Türkiye Cumhuriyeti'nde çok partili siyasi hayata geçilmesinin ardından CHP ile DP'nin de katıldığı ilk çok partili milletvekili genel seçimleri 1946 yılında yapılmıştır.

11. 1961 Anayasası ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

• A) Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu olmak üzere iki meclisli parlamento yapısı kurulmuştur.
• B) Hem tek partili hem de çok partili siyasi hayatta uygulanmıştır. ✓
• C) Siyasi partiler demokratik yaşamın vazgeçilmez unsurları olarak kabul edilmiştir.
• D) Hükûmet modeli olarak parlamenter sistem esas alınmıştır.
• E) Seçimlerin serbest, eşit, gizli oy, genel oy ve tek dereceli yapılması benimsenmiştir.

1924 Anayasası hem tek partili şeflik döneminde hem de 1946 sonrasındaki çok partili dönemde uygulanmıştır. Buna karşın 1961 Anayasası'nın yürürlükte olduğu dönemde Türkiye'de hep çok partili demokratik hayat geçerli olmuştur.

12. TBMM'nin egemenliğin tek temsilcisi ve egemenliği millet adına kullanan yegâne organ olma özelliğine son veren ilk anayasa hangisidir?

• A) 1961 Anayasası ✓
• B) 1876 Kanun-ı Esasi
• C) 1982 Anayasası
• D) 1921 Anayasası
• E) 1924 Anayasası

1961 Anayasası ile birlikte milli egemenliğin yalnızca meclis tarafından değil, anayasada belirtilen diğer yetkili organlar (örneğin bağımsız mahkemeler) eliyle de kullanılacağı hükme bağlanarak TBMM'nin mutlak egemenlik tekeli sonlandırılmıştır.

13. Aşağıdakilerden hangisi 1924 Anayasası'nın belirgin özelliklerinden biri değildir?

• A) Kişilerin tabii haklar anlayışına dayanan özgürlüklere sahip olması
• B) Meclis hükûmeti sisteminin aynen sürdürülmesi ✓
• C) Yargı yetkisinin bağımsız mahkemelere verilmiş olması
• D) Anayasanın üstünlüğü ilkesinin kabul edilmesi
• E) Meclis yorumlarına yer veren tek anayasa olması

1924 Anayasası meclis hükûmeti ile parlamenter sistemi harmanlayan 'karma hükûmet' modelini benimsemiştir. Dolayısıyla gücün tamamen tek başına meclise ait olduğu saf meclis hükûmeti sistemi 1924 Anayasası ile terk edilmiştir.

14. Türk anayasa tarihinde referandum (halk oylaması) yoluyla kabul edilerek yürürlüğe giren anayasalar aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

• A) Yalnızca 1982 Anayasası
• B) Yalnızca 1961 Anayasası
• C) 1924 ve 1961 anayasaları
• D) 1961 ve 1982 anayasaları ✓
• E) Yalnızca 1924 Anayasası

1924 Anayasası herhangi bir halkoyuna sunulmadan doğrudan meclis içi oylamayla yasalaşmıştır. Buna karşın askeri dönemlerin ardından hazırlanan 1961 ve 1982 anayasaları, milletin doğrudan onayına sunuldukları referandum süreçleriyle kabul edilerek yürürlüğe sokulmuştur.

15. Türk anayasa tarihiyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

• A) TBMM 30 Ekim 1922'de Osmanlı İmparatorluğu'nun sona erdiğini ve yeni Türkiye Devleti'nin doğduğunu ilan etmiştir.
• B) 3 Mart 1924'te halifelik kaldırılmış ve Osmanlı hanedanı mensuplarının yurt dışına çıkarılması kararlaştırılmıştır.
• C) 1921 Anayasası'nda Cumhuriyet hükûmet şekli, diğer anayasalarda devlet şekli olarak ifade edilmiştir.
• D) TBMM'nin 1 Kasım 1922 tarihli kararıyla saltanat ve hilafet makamları birbirinden ayrılmıştır.
• E) Tek yumuşak ve çerçeve anayasa 1924 Anayasası'dır. ✓

Türk hukuk tarihindeki tek yumuşak (kolay değiştirilebilen) ve çerçeve (kısa) anayasa 1921 Anayasası'dır. 1924 Anayasası ise sert ve kazuistik (ayrıntılı) bir yapıya sahipti.