COGRAFYA - dunya sekli hareketleri (Bölüm 3)

1. Güneş ışınlarının en dik açıyla geldiği en kuzey paraleli aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Oğlak Dönencesi (23° 27' G)
• B) 45° Kuzey paraleli
• C) Kuzey Kutup Dairesi (66° 33' K)
• D) Ekvator (0°)
• E) Yengeç Dönencesi (23° 27' K) ✓

Güneş ışınları, Kuzey Yarımküre yazında (21 Haziran) Yengeç Dönencesi'ne (23° 27' Kuzey) dik olarak gelir. Bu paralelin kuzeyine Güneş ışınları hiçbir zaman dik açıyla gelmez. Güneş ışınlarının dik gelebildiği en güney paralel ise Oğlak Dönencesi'dir (23° 27' Güney).

2. Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu konuma ne ad verilir?

• A) Aphelyon
• B) Zenit
• C) Solstis
• D) Ekinoks
• E) Perihelyon ✓

Dünya, eliptik yörüngesi boyunca Güneş'e en yakın olduğu konuma 'perihelyon' denir (yaklaşık 3 Ocak). En uzak olduğu konum ise 'aphelyon'dur (yaklaşık 4 Temmuz). Dünya bu konumlarda sırasıyla yaklaşık 147 milyon km ve 152 milyon km uzaklıkta bulunur.

3. Aşağıdaki özelliklerden hangisi Dünya'nın revolüsyon (yıllık) hareketinin bir sonucudur?

• A) Gece ve gündüzün oluşması
• B) Dünya'nın geoit şeklini alması
• C) Yerel saat farklarının oluşması
• D) Sabah ve akşam oluşması
• E) Mevsimlerin oluşması ✓

Mevsimlerin oluşması, Dünya'nın Güneş etrafındaki hareketi (revolüsyon) ile birlikte eksen eğikliğinin etkisiyle gerçekleşir. Yerel saat farkları ve gece-gündüz rotasyon (günlük hareket) sonucunda oluşur. Dünya'nın geoit şekli ise rotasyon hareketinin merkezkaç etkisiyle açıklanır.

4. Kuzey Yarımküre'de en uzun gündüzün yaşandığı tarih aşağıdakilerden hangisidir?

• A) 22 Aralık
• B) 21 Haziran ✓
• C) 23 Eylül
• D) 21 Mart
• E) 21 Ocak

Kuzey Yarımküre'de en uzun gündüz, 21 Haziran (Yaz Gündönümü / Solstis) tarihinde yaşanır. Bu tarihte Güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne dik gelir ve Kuzey Yarımküre'de gündüzler en uzun, geceler en kısa olur. Aynı tarih Güney Yarımküre'de en uzun gecenin yaşandığı gündür.

5. Dünya'nın çevresinin ilk kez hesaplanmasıyla tanınan antik çağ bilgini aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Eratosthenes ✓
• B) Pisagor
• C) Ptolemaios
• D) Kopernik
• E) Aristo

M.Ö. yaklaşık 240 yılında Eratosthenes, Syene (bugünkü Asvan) ve İskenderiye'deki güneş açılarını karşılaştırarak Dünya'nın çevresini yaklaşık 40.000 km olarak hesaplamıştır. Bu değer, modern ölçümlere son derece yakın olması bakımından dikkat çekicidir. Aristo ise Dünya'nın küreselliğini gözlemsel kanıtlarla ortaya koymuştur.

6. Dünya'nın Ekvator çevresinin yaklaşık değeri aşağıdakilerden hangisidir?

• A) 40.000 km ✓
• B) 50.000 km
• C) 30.000 km
• D) 60.000 km
• E) 20.000 km

Dünya'nın Ekvator boyunca ölçülen çevresi yaklaşık 40.075 km'dir. Kutuplardan geçen meridyen çevresi ise yaklaşık 40.008 km'dir. Bu iki değer arasındaki küçük fark, Dünya'nın tam küre değil geoit (kutuplardan basık) biçiminde olduğunu doğrular.

7. Ekvator'da bir noktanın Dünya'nın rotasyonu nedeniyle sahip olduğu doğrusal hız yaklaşık kaçtır?

• A) 1000 m/s
• B) 465 m/s ✓
• C) 100 m/s
• D) 8 km/s
• E) 30 km/s

Ekvator'da bir nokta, Dünya'nın 24 saatlik rotasyonu sonucunda yaklaşık 40.075 km'lik çevreyi döner. Bu da yaklaşık 465 m/s (yaklaşık 1.670 km/saat) doğrusal hıza karşılık gelir. Kutuplara gidildikçe bu doğrusal hız azalır; kutuplarda sıfıra yaklaşır.

8. Dünya'nın yörüngesinin şekli aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Sarmal
• B) Elips ✓
• C) Hiperbol
• D) Tam daire
• E) Parabol

Dünya, Güneş etrafında eliptik (oval) bir yörüngede dolaşır. Güneş bu elipsin odak noktalarından birinde yer alır. Bu durum Kepler'in Gezegenler Yasaları'nın birincisiyle açıklanır. Yörüngenin elips olması nedeniyle Dünya'nın Güneş'e uzaklığı yıl içinde değişir (perihelyon ve aphelyon).

9. Dünya'nın günlük hareketi sonucunda Güneş'in doğudan batıya doğru hareket ediyormuş gibi görünmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Güneş'in galaksi içinde hareket etmesi
• B) Dünya'nın eliptik bir yörüngede hareket etmesi
• C) Dünya'nın Güneş etrafında dolanması
• D) Dünya'nın batıdan doğuya doğru kendi ekseni etrafında dönmesi ✓
• E) Dünya'nın ekseninin eğik olması

Dünya kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döndüğü için Güneş'in doğudan batıya doğru hareket ettiği izlenimi doğar. Bu görünür hareket, Dünya'nın dolanım hareketinden değil, günlük dönüş hareketinden kaynaklanmaktadır. Eksen eğikliği ise bu görünür hareketle değil, mevsimlerle ilgilidir.

10. Aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

• A) Dünya'nın basıklık oranı yaklaşık 1/298'dir.
• B) Dünya'nın ekvator yarıçapı kutup yarıçapından daha büyüktür.
• C) Kutuplarda yerçekimi ivmesi ekvatordan daha küçüktür. ✓
• D) Ekvator çevresi, meridyen çevresinden daha büyüktür.
• E) Dünya'nın dönme hareketi sonucunda cisimler üzerinde merkezkaç kuvveti oluşur.

Kutuplarda yerçekimi ivmesi ekvatordan daha büyüktür, çünkü kutuplar Dünya'nın merkezine daha yakındır ve merkezkaç kuvveti kutuplarda sıfıra yakındır. Ekvatordan kutuplara gidildikçe merkezkaç kuvveti azalır, çekim kuvveti artar. Bu nedenle E şıkkı yanlıştır. Diğer bilgilerin tamamı doğrudur.

11. Dünya'nın yıllık hareketi sırasında Güneş'e en uzak olduğu nokta olan 'afel' konumunda aşağıdaki durumlardan hangisi gerçekleşir?

• A) Dünya yörüngede en yavaş hızla hareket eder. ✓
• B) Kuzey Yarımküre'de kış mevsimi yaşanır.
• C) Ekvator üzerinde gündüz ve gece süreleri eşit değildir.
• D) Dünya'nın yüzeyine düşen güneş ışınlarının miktarı en fazladır.
• E) Güney Yarımküre'de gece süresi gündüzden uzundur.

Kepler'in 2. Yasası'na göre gezegenler Güneş'e uzak olduklarında daha yavaş, yakın olduklarında daha hızlı hareket eder. Afel, Güneş'e en uzak olunan nokta olduğundan Dünya bu noktada en yavaş hızla ilerler. Afel yaklaşık 4 Temmuz'da gerçekleşir ve bu tarihte Kuzey Yarımküre'de yaz mevsimi yaşanır, dolayısıyla A şıkkı yanlıştır. Ekvatorın gündüz-gece eşitliği mevsimden bağımsız olarak her zaman geçerlidir.

12. Yerden sabit yükseklikte yatay olarak fırlatılan bir cismin Kuzey Yarımküre'de sağa, Güney Yarımküre'de sola sapması hangi kavramla açıklanır?

• A) Merkezkaç kuvveti
• B) Manyetik sapma
• C) Ay'ın gelgit etkisi
• D) Güneş'in çekim kuvveti
• E) Coriolis etkisi ✓

Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi nedeniyle hareket eden cisimlerin güzergahı sapar; buna Coriolis etkisi denir. Kuzey Yarımküre'de sağa, Güney Yarımküre'de sola meydana gelen bu sapma; rüzgar sistemleri, okyanus akıntıları ve balistik mermilerin yönü üzerinde de belirleyici bir etkiye sahiptir. Merkezkaç kuvveti ise Dünya'nın şeklindeki basıklığı açıklamada kullanılır.

13. Dünya'nın günlük dönüş hızı en fazla olan yer aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ekvator ✓
• B) 30° Kuzey enlemi
• C) Dönenceler (23°27' enlemleri)
• D) Kuzey Kutbu
• E) 60° Güney enlemi

Dünya kendi ekseni etrafında dönerken tüm noktalar 24 saatte bir tur atar; ancak ekvatordan kutuplara gidildikçe çember uzunluğu kısaldığından dönüş hızı azalır. Ekvator, Dünya'nın en geniş çevresine sahip olduğu yer olduğu için birim zamanda kat edilen mesafe burada en fazladır. Ekvatorun dönüş (çevresel) hızı yaklaşık 1670 km/saattir. Kutuplarda ise bu hız sıfıra yaklaşır.

14. 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde Dünya'nın her yerinde gece ve gündüzün yaklaşık eşit sürmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Dünya'nın Güneş'e en yakın konumda bulunması
• B) Güneş ışınlarının ekvator düzlemine dik açıyla gelmesi ve aydınlanma çemberinin meridyenlerle çakışması ✓
• C) Dünya'nın yörünge hızının en yüksek olduğu dönem olması
• D) Kuzey ve Güney Yarımküre'nin toplam kara alanının eşit olması
• E) Dünya ekseninin Güneş'e doğru en fazla eğildiği konum olması

Ekinokslarda (21 Mart – 23 Eylül) Güneş ışınları ekvator düzlemine dik gelir ve aydınlanma çemberi (gece-gündüz sınırı) meridyenlerle tam olarak çakışır. Bu durumda her meridyen üzerindeki her nokta 12 saat aydınlık, 12 saat karanlıkta kalır. Eksen eğikliği devam etmekte olsa da Güneş tam ekvator üzerinde olduğu için iki yarımküre de eşit miktarda ışınım alır.

15. Aşağıdaki ifadelerden hangisi Dünya'nın şekliyle doğrudan ilgili bir kanıt niteliği taşımaz?

• A) Ufuk çizgisinin her yönde eşit uzaklıkta görülmesi
• B) Kutuplardan ekvator'a doğru gidildikçe yıldız açılarının değişmesi
• C) Güneş tutulmasının belirli bölgelerde görülmesi ✓
• D) Gemilerin limandan uzaklaşırken önce gövdesinin, sonra direğinin gözden kaybolması
• E) Ay tutulması sırasında Ay yüzeyine düşen Dünya gölgesinin daima yuvarlak olması

Güneş tutulması, Ay'ın Güneş ile Dünya arasına girmesiyle oluşur ve Dünya'nın şeklinden değil, üç cismin hizalanmasından kaynaklanır. Diğer şıklarda verilen kanıtların hepsi Dünya'nın küresel yapısıyla doğrudan ilgilidir: gölgenin yuvarlak olması, ufkun eşit uzaklıkta görünmesi, gemilerin ufukta görünümden kaybolma sırası ve yıldız açılarının enleme göre değişimi Dünya'nın küre biçimli olduğunun kanıtları arasında sayılır.

16. Türkiye'de İstanbul ile Erzurum'un yerel saat farkının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) B ve D şıklarının ikisi birlikte ✓
• B) İki şehrin farklı enlemlerde bulunması
• C) Türkiye'nin doğu-batı yönünde uzun bir coğrafyaya sahip olması
• D) İki şehrin farklı yükseltilerde bulunması
• E) İki şehrin farklı boylamlarda bulunması

Yerel saat farkı yalnızca boylam farkına bağlıdır; 15 boylamlık fark 1 saatlik zaman farkına karşılık gelir. İstanbul (yaklaşık 29° D) ile Erzurum (yaklaşık 41° D) arasında yaklaşık 12° boylam farkı vardır. Bu farkın var olması, Türkiye'nin geniş bir boylam aralığına yayılmış olmasından kaynaklanır. Enlem ve yükselti yerel saati etkilemez. B ve D şıkları aynı olguyu farklı ifade ettiğinden birbirini tamamlar; doğru yanıt E'dir.

17. Dünya'nın yıllık hareketi ile ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

• A) 3 Ocak – Dünya'nın Güneş'e en uzak olduğu tarih (afel) ✓
• B) 21 Aralık – Güney Yarımküre'de yaz gündönümü
• C) 4 Temmuz – Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu tarih
• D) 21 Mart – Bahar ekinoksu, ışınlar ekvatordan dik geçer
• E) 21 Haziran – Kuzey Yarımküre'de en uzun gündüz

Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu nokta perihel, yaklaşık 3 Ocak'tır. Güneş'e en uzak olduğu nokta afel ise yaklaşık 4 Temmuz'dur. E şıkkında 3 Ocak'ın afel (en uzak) olduğu belirtilmiş; bu bilgi yanlıştır, 3 Ocak perihel (en yakın) konumuna karşılık gelir. C şıkkı doğru çünkü 4 Temmuz gerçekten afeldir. Bu iki tarih sıkça karıştırılan önemli bir ayrıntıdır.

18. Güneş'in 21 Haziran'da Yengeç Dönencesi (23°27' K) üzerinde dik açıyla doğmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu konumda bulunması
• B) Dünya'nın dönüş hızının yavaşlaması
• C) Dünya'nın ekseninin yörünge düzlemine 66°33' açı yapması ve Kuzey Kutbu'nun Güneş'e yönelmiş olması ✓
• D) Güneş'in kuzey yarımküreye daha yakın olması
• E) Güneş'in galaksideki konumunun değişmesi

Dünya'nın dönme ekseni yörünge düzlemine 66°33' açı yapar (ya da dikey olarak düşünüldüğünde 23°27' eğiktir). 21 Haziran'da Kuzey Kutbu Güneş'e yönelik konumdadır. Bu eğiklik nedeniyle Güneş ışınları 23°27' Kuzey paraleli üzerinde dik açıyla vurur. Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığı bu tarihlerde en fazladır (afel yaklaşık 4 Temmuz), dolayısıyla mesafe bu durumu açıklamaz.

19. Aşağıdaki etkilerden hangisi Dünya'nın günlük dönüş hareketinin bir sonucu değildir?

• A) Mevsimlerin oluşması ✓
• B) Gece ve gündüzün oluşması
• C) Dünya'nın kutuplardan basık, ekvatordan şişkin bir şekil alması
• D) Coriolis etkisinin oluşması
• E) Yerel saat farklarının oluşması

Mevsimler, Dünya'nın yıllık hareketi (Güneş etrafında dolanması) ve eksenin eğikliğinin birleşiminden kaynaklanır. Günlük dönüş hareketi mevsimleri oluşturmaz. Buna karşın gece-gündüz (A), yerel saat farkları (C), Dünya'nın şeklinin basık-şişkin olması (D) ve Coriolis etkisi (E) doğrudan günlük dönüş hareketinin sonuçlarıdır.

20. Dünya'da yerel saat hesaplamalarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Doğuya gidildikçe yerel saat geriler.
• B) İki yer arasındaki boylam farkı 10° ise yerel saat farkı 40 dakikadır.
• C) Güneş'e göre belirlenen yerel saat ekvatordan kutuplara gidildikçe azalır.
• D) 180° boylamında uluslararası tarih değiştirme çizgisi geçer ve bu çizginin batısından doğusuna geçildiğinde bir gün geri alınır. ✓
• E) Aynı enlem üzerindeki iki noktanın yerel saatleri her zaman aynıdır.

180. meridyen üzerinde uluslararası tarih değiştirme çizgisi geçer. Bu çizginin batısından (Asya tarafından) doğusuna (Amerika tarafına) geçildiğinde bir gün geri alınır, doğudan batıya geçildiğinde ise bir gün ileri alınır. A şıkkı yanlıştır çünkü doğuya gidildikçe yerel saat ilerler. C yanlıştır; 10° fark 40 dakika değil, 40 dakika doğrudur — bir kontrol: 15° = 60 dk, dolayısıyla 10° = 40 dk. Dikkat: C şıkkı aslında doğru görünmektedir; ancak B'deki bilgi daha belirgin ve sınanmış bir doğrulukla ifade edilmektedir. Soru bağlamında B şıkkındaki ifade eksiksiz doğrudur.

21. Kuzey Kutup Dairesi (66°33' K) ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

• A) Bu paralelde her mevsimde gece ve gündüz eşit sürer.
• B) Bu paralelde 21 Aralık'ta gece hiç yaşanmaz.
• C) Bu paralelde Güneş yılın her günü ufkun altına inmez.
• D) 21 Haziran'da bu paralelde Güneş 24 saat boyunca ufkun üzerinde kalır. ✓
• E) Bu paralelimn güneyinde kalanlar hiçbir zaman kutup gecesi yaşamaz.

21 Haziran'da Kuzey Kutbu Güneş'e yönelik olduğundan, 66°33' Kuzey paraleli ve daha kuzeydeki tüm bölgelerde Güneş 24 saat boyunca batmaz; buna 'beyaz gece' ya da 'kutup günü' denir. 21 Aralık'ta ise bu paralelde tam tersi yaşanır ve 24 saat boyunca Güneş doğmaz (kutup gecesi). A şıkkı yanlıştır çünkü bu durum yalnızca belirli dönemlerde geçerlidir. E şıkkı yanlıştır; kutup dairesinin güneyindeki bölgeler kutup gecesi yaşamaz ama bu soru o bölgelerle değil, dairenin kendisiyle ilgilidir.

22. Aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

• A) Yeryüzünün herhangi bir noktasından bakıldığında ufuk çizgisi daire şeklinde görünür.
• B) Dünya'nın küresel şekli, farklı enlemlerde güneş ışınlarının yüzeyle yaptığı açının farklılaşmasına neden olur.
• C) Dünya'nın gerçek şekli jeoid olup bu şekil teorik küre ve elipsoidden farklıdır.
• D) Dünya bir mükemmel küre olsaydı, farklı enlemlerdeki yerçekimi değerleri birbirine eşit olurdu. ✓
• E) Dünya'nın şekli, kutuplardan basık ekvatordan şişkin bir elipsoid olduğu için jeoit olarak adlandırılır.

Dünya mükemmel bir küre olsaydı bile, kendi ekseni etrafında döndüğü için merkezkaç kuvveti ekvatorda en büyük, kutuplarda ise sıfır olurdu. Bu nedenle ekvatorda yer çekimi yine de kutuplardan daha az olurdu. Dolayısıyla B şıkkındaki 'yerçekimi değerleri eşit olurdu' ifadesi yanlıştır. D ve E şıkları birbirine yakın görünse de ikisi farklı şeyleri ifade eder: Elipsoid teorik matematiksel şekil, jeoid ise ortalama deniz seviyesine göre belirlenen gerçek şekildir.

23. Dünya'nın yörüngesi üzerindeki hareketi sırasında 21 Haziran ile 21 Aralık tarihleri karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Her iki tarihte de Güneş ışınlarının ekvatordan dik geçmesi nedeniyle iki yarımkürede eşit ısınma olur.
• B) 21 Aralık'ta Kuzey Yarımküre'de gece süresi, Güney Yarımküre'deki gece süresinden uzundur. ✓
• C) 21 Aralık ile 21 Haziran arasındaki süre boyunca Güney Yarımküre kuzeyden daha uzun gündüz yaşar.
• D) 21 Haziran'da Güney Yarımküre'de gündüz süresi, Kuzey Yarımküre'deki gece süresinden daha uzundur.
• E) 21 Haziran'da Kuzey Yarımküre'deki herhangi bir noktanın gündüz süresi, Güney Yarımküre'deki eş enlemi ile aynıdır.

21 Aralık'ta Güney Kutbu Güneş'e yönelik olduğundan aydınlanma çemberi Güney Yarımküre'ye daha fazla girar. Bu tarihte Kuzey Yarımküre'de gece süreleri uzun, Güney Yarımküre'de gündüz süreleri uzundur. Dolayısıyla 21 Aralık'ta Kuzey'deki gece süresi, Güney'deki gece süresinden uzundur. A yanlış: 21 Haziran ve 21 Aralık'ta ışınlar ekvatordan değil, döneneclerden dik geçer. D yanlış: Eş enlemlerde gündüz süreleri simetrik olarak ters çalışır (biri uzunsa diğeri kısa).

24. Dünya'nın günlük hareketi sırasında 15°'lik meridyen farkı 1 saatlik zaman farkına karşılık gelir. Buna göre, 30°D meridyeninde saat 12.00 iken 45°B meridyeninde saat kaçtır?

• A) 11.00
• B) 07.00 ✓
• C) 08.00
• D) 09.00
• E) 10.00

30°D ile 45°B arasındaki toplam meridyen farkı 30 + 45 = 75°'dir. 75° / 15° = 5 saat fark eder. Batı meridyenleri doğuya göre geri saatte olduğundan, 12.00 - 5 = 07.00 olur. Cevap A seçeneğidir.

25. Ekvator'da Dünya'nın yarıçapı yaklaşık 6378 km, kutuplarda ise yaklaşık 6357 km'dir. Bu durum aşağıdakilerden hangisini kanıtlar?

• A) Dünya'nın kendi ekseni etrafında döndüğünü ✓
• B) Dünya'nın güneş etrafında dolandığını
• C) Dünya'nın eksen eğikliğini
• D) Dünya'nın manyetik alan oluşturduğunu
• E) Dünya'nın sabit bir yörüngede ilerlediğini

Dünya'nın günlük dönüş hareketi sırasında oluşan merkezkaç kuvveti, Ekvator bölgesini dışa doğru şişirir; bu nedenle Ekvator yarıçapı kutup yarıçapından büyüktür. Bu ölçüm, Dünya'nın kendi ekseni etrafında döndüğünün kanıtlarından biridir. Cevap B seçeneğidir.