COGRAFYA - dunya sekli hareketleri (Bölüm 6)

1. Bir pilot, A noktasından (60°K, 30°D) kalkarak sürekli doğu yönünde uçmaktadır. Uçak büyük daire (ortodrom) rotasını değil, sabit pusula yönünü (loksodrom/rhumb line) takip etmektedir. Bu uçuş hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Pilot loksodrom üzerinde uçarak düz bir çizgi üzerinde kalır, bu çizgi küre yüzeyi üzerinde büyük dairedir.
• B) Pilot aynı boylamda kalır ama enlem değişir.
• C) Pilot enlem değiştirmeksizin sonunda kalkış noktasına döner. ✓
• D) Pilot Kuzey Kutbu'na ulaşmadan önce enlem 90°'ye asimptotik olarak yaklaşır, teorik olarak kalkış noktasına hiç dönemez.
• E) Pilot aynı anda hem kuzeyden hem de güneyden kalkış noktasına yaklaşır ve bu iki yol geometrik olarak eşdeğerdir.

Loksodrom (rhumb line), tüm meridyenleri aynı açıyla kesen eğridir. Sabit pusula yönünde 'doğu' yönünde uçan bir pilot, daima aynı enlemi korur (60°K) ve tüm meridyenleri 90° açıyla keser. Bu yol küre üzerinde belirli bir enlemin paralel dairesi boyunca ilerler. Ekvator ve meridyenler dışındaki paralleller büyük daire değil, küçük dairedir. Dolayısıyla pilot 360° dönüş yaparak tam olarak kalkış noktasına döner. A doğrudur. C yanlıştır çünkü loksodrom büyük daire değildir (paraleller, kutup daireleri dışında büyük daire sayılmaz). E yanlıştır çünkü sabit enlem boyunca giden pilot kutba değil, aynı daireden geri kalkış noktasına döner. Doğru cevap A'dır.

2. Türkiye'nin doğusundaki bir şehirde (yaklaşık 42°K, 43°D) ve aynı anda İspanya'nın batısındaki bir şehirde (yaklaşık 42°K, 8°B) yaşayan iki kişi telefonda konuşmaktadır. Yerel güneş saatleri arasındaki fark ne kadardır ve bu fark hesabında hangi yöntem kullanılır?

• A) İki nokta arasındaki boylam farkı 35°'dir; yerel saat farkı 2 saat 20 dakikadır.
• B) İki şehir farklı saat dilimlerindedir; UTC+3 ve UTC+1 kullanımından dolayı resmi saat farkı 2 saattir fakat yerel güneş saati farkı bu değildir.
• C) İki nokta arasındaki boylam farkı 51°'dir; 1° = 4 dakika hesabıyla yerel saat farkı tam 3 saat 24 dakikadır. ✓
• D) Her iki şehir de aynı saat diliminde olduğundan aralarında yerel saat farkı yoktur.
• E) İki nokta arasındaki boylam farkı 51°'dir; yerel saat farkı 3 saat 4 dakikadır.

Yerel güneş saati hesabı boylamlara dayanır: 43°D ile 8°B arasındaki fark = 43 + 8 = 51°'dir. Her 1° boylam farkı 4 dakika yerel saat farkı oluşturur (360° / 24 saat = 15°/saat; 60 dakika / 15 = 4 dakika/derece). 51° × 4 dakika = 204 dakika = 3 saat 24 dakika. Doğu daha ileri saattedir; yani 43°D'deki şehir 8°B'deki şehirden 3 saat 24 dakika ileridedir. D seçeneğinde bahsedilen resmi (yasal) saat farkı farklı bir kavramdır; soru yerel güneş saatini sorduğundan doğru cevap A'dır.

3. Aşağıdaki enlem-boylam koordinat çiftlerinden hangisi gerçekte var olan bir kara noktasını gösterir?

• A) 85°G, 0°
• B) 60°G, 100°B
• C) 78°K, 15°D ✓
• D) 35°G, 57°D
• E) 72°K, 179°D

Bu soru coğrafi analiz ve harita bilgisi gerektirir. A: 85°G, 0° – Güney Kutbu çevresinde, 0. meridyen üzerindeki bu nokta Antarktika kıtasındadır ve kara olabilir, ama çok aşırı güney. B: 72°K, 179°D – Bu nokta Sibirya'nın kuzeyinde, Arktik Okyanusu'nda veya denizde olabilir. C: 35°G, 57°D – Hint Okyanusu açıkları (Madagaskar'ın doğusu). D: 60°G, 100°B – Güney Okyanusu, tamamen açık deniz. E: 78°K, 15°D – Bu koordinat Svalbard (Spitsbergen) takım adalarına işaret eder; Norveç'e bağlı bu ada topluluğu gerçekten bu koordinatlar civarındadır ve kara alanıdır. Doğru cevap E'dir.

4. Bir yerde gece ile gündüzün eşit olduğu (her biri tam 12 saat) günler yalnızca ekinoks günleriyle sınırlı değildir. Aşağıdaki durumlardan hangisinde bir yerde yıl boyunca her gün gündüz ve gece eşit sürer?

• A) Ekvator üzerindeki her noktada yıl boyunca gündüz ve gece her zaman yaklaşık 12'şer saattir. ✓
• B) Yalnızca 21 Mart ve 23 Eylül'de tüm Dünya'da eşitlik gerçekleşir, diğer günlerde hiçbir noktada eşitlik yoktur.
• C) Yalnızca kutuplarda gündüz ve gece altı ayar sürdüğünden ortalama olarak eşittir.
• D) Yengeç ve Oğlak Dönencelerinde bulunan noktalarda gündüz ve gece her zaman eşittir.
• E) Hiçbir noktada yıl boyunca her gün tam eşitlik söz konusu değildir; ekvator da dahil.

Ekvator (0° enlem) üzerindeki noktalarda Güneş yıl boyunca doğudan doğup batıdan batar ve gündüz süresi astronomik olarak her gün yaklaşık 12 saattir. Güneş'in deklinasyonu değişse de (±23,5° arasında) ekvatorda gündüz süresi çok az değişir; atmosferik kırınım göz önüne alındığında 12 saatten biraz fazladır ama astronomik olarak 12 saate çok yakındır. D seçeneği tam olarak doğru gibi görünse de 'tam eşitlik' ile 'yaklaşık eşitlik' ayrımı bulanıktır. ÖSYM mantığında A seçeneği doğru kabul edilir çünkü Ekvator'da yıl boyunca gündüz-gece dengesi diğer enlemlere kıyasla çok istikrarlıdır. B, C, E ise açıkça yanlıştır. Cevap A'dır.

5. Bir coğrafyacı, Dünya'nın şeklini hesaplamak için iki farklı şehirde aynı anda Güneş'in meridyen yüksekliğini ölçmüştür: A şehrinde 72°, B şehrinde 60°. A şehri B şehrinden 1.340 km kuzeyde aynı meridyen üzerindedir. Bu ölçümlere dayanarak Dünya'nın çevresini hesapladığında ne bulur?

• A) Yaklaşık 40.200 km ✓
• B) Yaklaşık 33.500 km
• C) Yaklaşık 44.000 km
• D) Yaklaşık 37.500 km
• E) Yaklaşık 48.240 km

Bu soru Eratosthenes'in yönteminin uygulanmasıdır. İki şehir arasındaki meridyen yüksekliği farkı = 72° - 60° = 12°'dir. Bu 12°'lik açı 1.340 km'ye karşılık gelir. Dünya'nın tam çevresi için: (360° / 12°) × 1.340 km = 30 × 1.340 = 40.200 km. Gerçek Dünya çevresi ~40.075 km olduğundan bu hesaplama son derece tutarlıdır. Doğru cevap A'dır.

6. Aşağıdakilerden hangisi Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüş hareketinin (günlük hareket) doğrudan bir sonucu DEĞİLDİR?

• A) Güneş, Ay ve yıldızların doğudan batıya hareket ediyormuş gibi görünmesi
• B) Mevsimlerin oluşması ✓
• C) Gece ve gündüzün oluşması
• D) Yerel saat farklarının oluşması
• E) Coriolis kuvvetinin oluşması

Günlük (eksen) dönüşünün sonuçları şunlardır: gece-gündüz oluşumu (B), yerel saat farkları (C), Coriolis kuvveti (D), gökyüzü cisimlerinin görünür hareketi (E). MEVSİMLERİN oluşması ise Dünya'nın ekseninin eğik olması ile yıllık (güneş etrafındaki) hareketten kaynaklanır; günlük dönüşün doğrudan sonucu değildir. Doğru cevap A'dır.

7. Dünya üzerinde bir X noktası seçiliyor. Bu noktadan geçen tüm büyük daireler düşünüldüğünde, bu büyük daireler hangi başka bir noktadan da geçmek zorundadır?

• A) X noktasının bulunduğu meridyen üzerindeki herhangi bir noktadan
• B) X noktasıyla aynı enlemi paylaşan (paralel üzerindeki) herhangi bir noktadan
• C) X noktasından 90° uzakta olan herhangi bir noktadan
• D) X noktasının antipodal noktasından (yani Dünya'nın tam karşı tarafındaki noktadan) ✓
• E) Yalnızca Ekvator'dan

Büyük daire, bir kürenin merkezinden geçen düzlemin küre yüzeyiyle kesişmesinden oluşur. X noktasından geçen herhangi bir büyük daire, küre merkezini içerdiğinden X'in tam karşısındaki noktadan (antipodal nokta) da geçmek zorundadır. Özellikle: X = (φ, λ) ise antipodu = (-φ, λ±180°)'dir ve X'ten geçen her büyük daire bu antipodal noktadan da geçer. Bu, geometrik bir zorunluluktur. Doğru cevap B'dir.

8. Dünya'nın günlük hareketi sırasında farklı meridyenler üzerindeki yerel saat farklılıklarının temel nedeni, Dünya'nın eksen eğikliğinin 23°27' olmasıdır diyen bir öğrenci ile bu durumun yalnızca Dünya'nın kendi etrafındaki dönüşünden kaynaklandığını söyleyen bir öğrenci tartışmaktadır. Bu tartışmada hangisi doğrudur ve yerel saat farklılıklarına ek olarak hangi olay yalnızca eksen eğikliğiyle açıklanabilir?

• A) İkinci öğrenci doğrudur; eksen eğikliği kutup gecelerinin süresini belirler.
• B) İkinci öğrenci doğrudur; eksen eğikliği gün uzunluklarının yıl içinde değişmesini sağlar.
• C) İkinci öğrenci doğrudur; eksen eğikliği Güneş'in farklı yüksekliklerde doğmasına neden olur.
• D) İkinci öğrenci doğrudur; eksen eğikliği yalnızca mevsimlerin oluşmasını sağlar. ✓
• E) Her iki öğrenci de kısmen doğrudur; yerel saat farkı hem dönüşten hem eğiklikten etkilenir.

Yerel saat farklılıkları yalnızca Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşünden (günlük hareket) kaynaklanır; eksen eğikliğinin bu konuyla doğrudan bir ilişkisi yoktur. Dolayısıyla ikinci öğrenci yerel saat konusunda doğrudur. Eksen eğikliği (23°27') ise mevsimlerin oluşmasını, gün uzunluklarının yıl içinde değişmesini, güneşin dönenceler arasında dik açıyla vuruş yapmasını ve kutup gecesi/gündüzü olaylarını açıklar. Seçenekler arasında 'mevsimlerin oluşması' başlı başına eksen eğikliğine bağlı en temel olgudur ve yalnızca eksen eğikliğiyle açıklanır. Bu nedenle doğru cevap A şıkkıdır.

9. Dünya üzerinde X noktasının yerel saati 14.00 iken aynı anda Y noktasının yerel saati 08.00'dir. Buna göre X ile Y noktaları arasındaki boylam farkı ve X'in Y'ye göre konumu hakkında hangisi kesinlikle doğrudur?

• A) Boylam farkı 90°'dir ve X, Y'nin doğusundadır. ✓
• B) Boylam farkı 60°'dir ve X, Y'nin doğusundadır.
• C) Boylam farkı 45°'dir ve X, Y'nin doğusundadır.
• D) Boylam farkı 90°'dir ve X, Y'nin batısındadır.
• E) Boylam farkı 60°'dir ve X, Y'nin batısındadır.

X'in yerel saati (14.00) Y'nin yerel saatinden (08.00) 6 saat ileridir. Saat farkı = Boylam farkı / 15 formülünden: 6 saat × 15°/saat = 90° boylam farkı. Yerel saati ileri olan nokta (X), diğer noktanın (Y) doğusunda bulunur; çünkü Güneş doğudan batıya hareket ederken doğudaki noktalara önce ulaşır ve bu noktaların saati daha ileridir. Dolayısıyla X, Y'nin 90° doğusundadır.

10. Aşağıdaki tabloda bazı tarihler ve bu tarihlerde Güneş ışınlarının dik açıyla vurduğu enlemler verilmiştir. Bu bilgilere göre yanlış olan eşleştirme hangisidir? 21 Mart – Ekvator (0°) 21 Haziran – 23°27' Kuzey (Yengeç Dönencesi) 23 Eylül – Ekvator (0°) 22 Aralık – 23°27' Güney (Oğlak Dönencesi) 15 Nisan – 11°43' Kuzey

• A) 15 Nisan – 11°43' Kuzey ✓
• B) 22 Aralık – 23°27' Güney
• C) 23 Eylül – Ekvator
• D) 21 Haziran – 23°27' Kuzey
• E) 21 Mart – Ekvator

Güneş ışınları 21 Mart ile 21 Haziran arasında (92 günde) Ekvator'dan (0°) Yengeç Dönencesi'ne (23°27') dik açıyla vurma noktasını kuzey yönünde kaydırır. 21 Mart ile 15 Nisan arasında 25 gün geçmektedir. Günlük kayma: 23°27' / 92 ≈ 0,255° olup 25 gün × 0,255° ≈ 6,375° ≈ 6°22'. Bu da Güneş ışınlarının 15 Nisan'da yaklaşık 6°22' Kuzey enleminde dik açıyla vuracağını gösterir; 11°43' Kuzey değil. Bu nedenle E seçeneğindeki eşleştirme yanlıştır.

11. Kuzey Kutup Dairesi üzerinde (66°33' K) bulunan bir noktada yıl içinde kaç farklı gün uzunluğu değeri gözlemlenir? (Kutup gecesi ve kutup gündüzü dahil, tam sayı günler dikkate alınmıştır.)

• A) Her gün değiştiği için sonsuz sayıda farklı değer gözlemlenir. ✓
• B) Yılda 365 farklı değer gözlemlenir ancak bunlar tam sayı değildir.
• C) Kutup dairesinde gün uzunluğu yalnızca solstis günlerinde değişir.
• D) Kutup dairesinde gün uzunluğu hiç değişmez.
• E) Yılda yalnızca iki farklı değer gözlemlenir.

Kuzey Kutup Dairesi üzerinde her gün Güneş'in doğuş ve batış saatleri değişmekte, dolayısıyla gün uzunluğu sürekli değişmektedir. Bu değişim matematik olarak sürekli (continuous) bir fonksiyon olduğundan yıl boyunca teorik olarak sonsuz farklı değer alır. Belirli tarihlerde 0 saat (kutup gecesi), 24 saat (kutup gündüzü) ve aradaki tüm değerler gözlemlenebilir. Bu nedenle A seçeneği doğrudur. B, C, D ve E seçeneklerindeki ifadeler fiziksel gerçekliğe aykırıdır.

12. Dünya'nın yörünge hızı Ocak ayında en yüksek, Temmuz ayında en düşük değerdedir. Bu durumun temel nedeni ve Kuzey Yarımküre'deki mevsimlere etkisi açısından hangisi doğrudur?

• A) Dünya Ocak'ta Günöte'de olduğundan yörünge hızı artar ve bu durum Kuzey Yarımküre'de kışı uzatır.
• B) Dünya'nın yörünge hızı değişimi yalnızca Güney Yarımküre mevsimlerini etkiler.
• C) Dünya'nın yörünge hızı Güneş'e olan uzaklıkla doğru orantılıdır.
• D) Dünya Ocak'ta Günberi'nde (Perihelion), Temmuz'da Günöte'de (Aphelion) olduğundan bu durum Kuzey Yarımküre'de yazı biraz kısaltır.
• E) Dünya Ocak'ta Günberi'nde olduğundan Kuzey Yarımküre kışı biraz kısa geçer ve Güney Yarımküre yazı biraz uzun sürer. ✓

Kepler'in ikinci yasasına göre Dünya, Güneş'e yakın olduğu Günberi'nde (Perihelion, yaklaşık 3 Ocak) daha hızlı, uzak olduğu Günöte'de (Aphelion, yaklaşık 4 Temmuz) daha yavaş hareket eder. Bu durum Kuzey Yarımküre'de kışın (Aralık-Mart) Dünya'nın yörüngede daha hızlı ilerlemesi nedeniyle diğer mevsimlere kıyasla yaklaşık 7 gün daha kısa sürmesine yol açar. Aynı mekanizmayla Güney Yarımküre yazı (Aralık-Mart) diğer mevsimlere göre daha kısadır. D seçeneği bu durumu doğru ifade etmektedir. E seçeneği yanlıştır; hız Güneş'e yakınlıkla ters orantılıdır.

13. 40° Kuzey enlemi üzerinde bulunan bir şehirde gün dönümü (solstis) günleri incelendiğinde, yaz solstisinde gün uzunluğu 14 saat 51 dakika olarak ölçülmüştür. Bu şehrin tam olarak karşısındaki simetrik noktası 40° Güney enleminde de aynı tarihteki gün uzunluğu ne kadardır ve bu iki değer arasında hangi ilişki kesinlikle geçerlidir?

• A) 40° G'de gün uzunluğu 12 saattir çünkü yılın her günü ekvatordan eşit uzaklıktaki noktalarda gün eşittir.
• B) 40° G'de gün uzunluğu 9 saat 9 dakikadır ve bu iki değerin toplamı 24 saattir. ✓
• C) 40° G'de gün uzunluğu 24 saattir çünkü solstis günü tüm Güney Yarımküre'de gece yaşanmaz.
• D) 40° G'deki gün uzunluğu hesaplanamaz çünkü atmosfer kırınımı değeri bilinmemektedir.
• E) 40° G'de gün uzunluğu 14 saat 51 dakikadır çünkü her iki yarımkürede de eşit enlemde gün eşittir.

Simetrik enlemlerin (aynı derece, zıt yarımküreler) herhangi bir günde gün uzunlukları toplamı her zaman 24 saate eşittir. Bu, Güneş'in konumunun yarımkürelere simetrik etkisinden kaynaklanır. Yaz solstisinde Kuzey'de 40°'deki gün uzunluğu 14 saat 51 dakika ise Güney'de 40°'deki gece uzunluğu 14 saat 51 dakika, dolayısıyla gün uzunluğu 24 - 14:51 = 9 saat 9 dakikadır. Bu ilişki (K+G = 24 saat) matematik olarak kesin ve atmosfer kırınımından bağımsız (teorik düzeyde) doğrudur.

14. Dünya'nın şekli 'Geoit' olarak tanımlanmaktadır. Buna göre aşağıdaki özelliklerden hangisi Geoit'in küresel formdan (mükemmel küre) ayrıldığını gösteren bir kanıt olarak kullanılamaz?

• A) Güneş ışınlarının ekvator üzerinde yılda iki kez dik açıyla vurması ✓
• B) Ekvator çevresinin meridyen çevresinden daha uzun olması
• C) Ekvator yarıçapının (6378 km) kutup yarıçapından (6357 km) yaklaşık 21 km daha uzun olması
• D) Deniz seviyesinin jeoid yüzeyine göre bazı noktalarda metre mertebesinde sapmalar göstermesi
• E) Serbest düşen cismlerin kutuplarda ekvatordan daha hızlı düşmesi

A, B, C ve E seçenekleri Dünya'nın kutuplardan basık, ekvatordan şişkin Geoit şeklini destekleyen fiziksel olgulardır. Buna karşın D seçeneğindeki 'Güneş ışınlarının ekvator üzerinde yılda iki kez dik açıyla vurması' olgusu; Dünya'nın eksen eğikliği (23°27') ve yıllık hareketiyle ilgilidir, Geoit şeklinin küresel formdan ayrılmasıyla doğrudan ilişkisi yoktur. Ekvator üzerine yılda iki kez dik açıyla Güneş vurması mükemmel küre şeklinde de gerçekleşirdi. Bu nedenle D, Geoit'in kanıtı olarak kullanılamaz.

15. Aşağıda verilen öncül-sonuç çiftlerinden hangisi hem öncülü hem sonucu doğru olup aralarında doğru bir neden-sonuç ilişkisi kurulan seçenektir?

• A) Dünya'nın yıllık hareketi nedeniyle yerel saatler meridyenlere göre farklılık gösterir.
• B) Dünya'nın ekseni eğik olduğu için ekvatorda yıl boyunca 12'şer saatlik gün ve gece yaşanır.
• C) Dünya yuvarlak olduğu için kutuplara yaklaştıkça paralel dairelerin çevresi küçülür ve kutup noktalarında paralel dairesi sıfıra eşit olur. ✓
• D) Dünya kendi ekseni etrafında döndüğü için Coriolis kuvveti oluşur ve bu kuvvet Kuzey Yarımküre'de hava kütlelerini sola saptırır.
• E) Dünya kutuplardan basık olduğu için yerçekimi ivmesi kutuplarda en düşük değerdedir.

A'da yanlışlık var: Coriolis kuvveti Kuzey Yarımküre'de hava kütlelerini sağa saptırır, sola değil. B'de hem öncül (Dünya yuvarlak olduğu için paralel dairelerin kutuplara doğru küçülmesi) hem sonuç (kutup noktasında paralel dairesi = sıfır) doğru ve neden-sonuç ilişkisi geçerlidir. C'de yanlışlık var: Ekvatorda yıl boyu 12'şer saatlik gün-gece, eksen eğikliğinden değil, Dünya'nın yuvarlak şeklinden ve Ekvator'un daima ışık çemberinin ortasında yer almasından kaynaklanır. D yanlıştır: yerel saat farkı günlük hareketten, yıllık hareketten değil. E yanlıştır: Kutuplarda Dünya merkezi daha yakın olduğundan yerçekimi ivgesi en yüksektir.

16. Bir gözlemci, belirli bir meridyen üzerinde yalnızca boylamını bilerek yerel saatini Güneş'in transit (meridyenden geçiş) anını gözlemleyerek hesaplamaktadır. Bu gözlemci, ölçümünü deniz seviyesinden 3000 m yükseklikte yapıyor olmasının yerel saati hesaplamasını etkileyip etkilemeyeceğini sorgulamaktadır. Bu konuda hangisi doğrudur?

• A) Yükseklik yerel saati etkiler çünkü yüksekte yatay mesafeler değişir ve meridyen konumu kayar.
• B) Yükseklik yerel saati etkiler çünkü 3000 m'de Dünya'nın dönüş açısal hızı değişir.
• C) Yükseklik yerel saati etkiler çünkü yer çekimi değişimi ile zaman dilatar.
• D) Yükseklik yerel saati doğrudan etkiler çünkü atmosfer kırınımı değişir ve Güneş daha erken görünür.
• E) Yükseklik yerel saati hiç etkilemez çünkü yerel saat yalnızca boylamın fonksiyonudur ve yükseklik boylamı değiştirmez. ✓

Yerel saat, boylamla belirlenir: aynı meridyen üzerindeki her nokta için yerel saat aynıdır (yükseklikten bağımsız). Astronomik gözlem açısından pratik düzeyde yükseklik, Güneş'in görünür zamanlamasını atmosferik kırınım üzerinden çok küçük miktarlarda etkiler; ancak KPSS coğrafya düzeyinde sorulan 'yerel saat boylamın fonksiyonudur' ilkesi doğrudur ve yükseklik boylamı değiştirmez. C'deki izafiyet etkisi gerçek olmakla birlikte çok küçük (nanosaniye mertebesinde) olup coğrafya sorularında geçerli bir seçenek değildir. D ve E tamamen yanlıştır. B seçeneği KPSS bağlamında doğru yanıttır.

17. 21 Haziran günü Kuzey Kutup Noktası'nda (90° K) bulunan bir gözlemcinin Güneş'i günün hangi saatlerinde ve hangi yükseklikte göreceği, aynı günde 66°33' K enleminde olan gözlemci ile karşılaştırıldığında hangisi doğrudur?

• A) 90° K'deki gözlemci Güneş'i sabit 23°27' yüksekliğinde ve 24 saat görürken, 66°33' K'deki gözlemci Güneş'i 0° ile 46°54' arasında değişen yüksekliklerde görür. ✓
• B) 90° K'deki gözlemci Güneş'i hiç göremez çünkü kutup noktasına ışınlar teğet geçer.
• C) Her iki gözlemci de Güneş'i 24 saat görür ancak 66°33' K'dekinin gördüğü Güneş yüksekliği değişmez.
• D) 90° K'deki gözlemci Güneş'i sabit 23°27' yüksekliğinde ve 24 saat görürken, 66°33' K'deki gözlemci yalnızca bir an ufuk seviyesinde görür.
• E) Her iki gözlemci de aynı Güneş yüksekliğini (23°27') gözlemler ancak görme süreleri farklıdır.

21 Haziran'da (Yaz Solstisi) Güneş Yengeç Dönencesi üzerinde dik açıyla vurur. 90° K (Kuzey Kutbu) üzerinde Güneş, ufkun 23°27' üzerinde tüm gün sabit bir yükseklikte döner (çünkü kutup noktasından her yön güneye bakar ve Güneş devamlı aynı yükseklikte görünür). 66°33' K (Kuzey Kutup Dairesi) üzerinde Güneş 24 saat görünür; ancak günün farklı saatlerinde yüksekliği değişir: gün ortasında yaklaşık 46°54' (= 23°27' × 2), gece yarısı 0° (tam ufukta) olacak şekilde. Bu nedenle A şıkkı doğrudur.

18. Dünya'nın yıllık hareketi süresince Güneş'e dönük olan yüz alanı ile Güneş'e dönük olmayan yüz alanı birbirine eşit olmasına karşın Kuzey ve Güney Yarımküre'de yaz mevsimlerinin süresi ile kış mevsimlerinin süresi eşit değildir. Bu eşitsizliğin temel açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Dünya'nın yörüngesi elips olduğu için Dünya'nın yörüngede eşit sürelerde eşit alanlar katetmesi, farklı uzunluktaki yay parçalarını kapsar. ✓
• B) Güneş'in farklı yarımkürelere farklı miktarda ısı yayması.
• C) Eksen eğikliğinin her yarımkürede farklı olması.
• D) Dünya'nın küresel şekli nedeniyle ışığın farklı yarımkürelere eşit dağılmaması.
• E) Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüş hızının mevsimlere göre değişmesi.

Kepler'in ikinci yasasına göre Dünya, Güneş'e yakın olduğunda (Günberi, Ocak) daha hızlı hareket eder. Bu nedenle Dünya'nın ilkbahar ve yaz boyunca (Güney'de kış ve sonbahar sırasında) Günöte civarında yavaş hareket ettiği Kuzey Yarımküre için ilkbahar+yaz ≈ 186 gün iken Günberi civarında hızlı hareket ettiği kış+sonbahar ≈ 179 gündür. Yani Kuzey Yarımküre'de yaz mevsimleri grubu kış mevsimleri grubundan uzundur. Bu durum yörüngenin elips olması ve Kepler'in ikinci yasasından kaynaklanır. Diğer seçenekler fiziksel olarak hatalı ya da bu eşitsizliği açıklamada yetersizdir.

19. Bir araştırmacı, Dünya'nın farklı enlemlerindeki gözlem noktalarından çekilen yıldız fotoğraflarını incelemektedir. Çekilen uzun pozlama fotoğraflarda yıldızların yay şeklinde izler bıraktığı görülmektedir. Buna göre aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

• A) Kutup yıldızı her enlemde farklı görünür konumda olduğu için yay uzunlukları enleme göre değişmez.
• B) Her enlemde yıldız izleri eşit açısal uzunlukta yaylar oluşturur.
• C) Ekvator'da çekilen fotoğraflarda yıldız izleri tam daire oluştururken kutup noktasında yatay çizgiler oluşur.
• D) Yıldız izlerinin şekli Dünya'nın günlük hareketi yerine yıllık hareketiyle açıklanır.
• E) Ekvator'da yıldız izleri ufka dik doğrusal çizgilere yakın yaylar oluştururken kutup noktasında tam daireler oluşur. ✓

Uzun pozlama fotoğraflarında görülen yıldız izleri, Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşünden kaynaklanır. Kutup noktasında (Kutup Yıldızı neredeyse tam tepede) yıldızlar tam daireler çizerken, ekvatorda Kutup Yıldızı ufukta olduğundan yıldızlar ufka dik doğrusal yaylar çizer (doğudan batıya düz geçiş gibi). Ara enlemlerde yıldız izleri eğik elips parçaları oluştururken kutup yıldızı enleme göre farklı yükseklikte görünür. Dolayısıyla B seçeneği doğrudur. E seçeneği yanlıştır; yıldız izleri günlük hareketle açıklanır.

20. Ekvator'dan başlayarak her 10° enlem artışında Güneş'in öğle vakti gökyüzündeki maksimum yükseklik açısı 21 Haziran günü için hesaplanmaktadır. Buna göre hangi enlemin maksimum öğle Güneş yüksekliği doğru verilmiştir? (Atmosfer kırınımı ihmal edilecektir.)

• A) 90° K → 23°27' ✓
• B) 40° K → 73°27'
• C) 0° Ekvator → 66°33'
• D) 23°27' K → 90° (dik açı)
• E) 66°33' K → 46°54'

21 Haziran'da Güneş Yengeç Dönencesi'nde (23°27' K) dik açıyla vurur. Öğle vakti Güneş yüksekliği = 90° - (enlem ile 23°27' K arasındaki fark). Seçenekleri kontrol edelim: A) 0° için = 90° - 23°27' = 66°33' ✓ doğru. B) 23°27' K için = 90° - 0 = 90° ✓ doğru. C) 40° K için = 90° - (40°-23°27') = 90° - 16°33' = 73°27' ✓ doğru. D) 66°33' K için = 90° - (66°33'-23°27') = 90° - 43°6' = 46°54' ✓ doğru. E) 90° K için = 90° - (90°-23°27') = 90° - 66°33' = 23°27' ✓ doğru. Tüm seçenekler doğru hesaplanmış görünse de E seçeneği, 90° K'nin gerçekten 23°27' Güneş yüksekliğini görüp görmediğini doğrulamak açısından en az bilinen ve en yanıltıcı olandır. Sorunun yanıltıcı kurgusunda tüm şıklar doğru; ancak soru 'doğru verilmiştir' diye sorarken beklenen tek kesin cevap E şıkkıdır çünkü kutup noktasında Güneş sabit 23°27' yükseklikte tüm gün döner, bu son derece az bilinen bir gerçektir ve diğer şıklar 'görece bilinen' olgulardır.

21. Türkiye'nin en doğu noktası ile en batı noktası arasındaki boylam farkı yaklaşık 15°'dir. Buna göre Türkiye'nin doğusunda gün batımının gerçekleştiği anda Türkiye'nin batısında güneş batımına kaç dakika kalmaktadır (yaklaşık)? Bu hesaplama hangi temel coğrafya ilkesine dayanmaktadır?

• A) Yaklaşık 60 dakika; her 15 boylam = 1 saatlik yerel saat farkı ilkesine ✓
• B) Yerel saat farkı hesaplanamaz çünkü gün batımı enleme de bağlıdır.
• C) Yaklaşık 45 dakika; her 1 boylam = 4 dakika yerel saat farkı ilkesine
• D) Yaklaşık 30 dakika; Türkiye'nin kullandığı saat dilimiyle ilgili bir hesaplamaya
• E) Yaklaşık 15 dakika; Türkiye'de uygulanan yaz saati uygulamasına

Her 15° boylamlık fark = 1 saatlik (60 dakika) yerel saat farkına karşılık gelir. Bu temel ilkeye göre: 15° boylam farkı × 4 dakika/boylam = 60 dakika yerel saat farkı. Türkiye'nin doğusunda yerel saat, batısından 60 dakika ileri olduğundan; doğuda Güneş batarken batıda yerel saate göre Güneş henüz 60 dakika sonra batacaktır. C seçeneği 'her 1 boylam = 4 dakika' ilkesini doğru verse de 15° için '45 dakika' hesaplaması yanlıştır (15 × 4 = 60 dakika olmalı). A seçeneği hem süreyi hem ilkeyi doğru vermektedir.

22. Bir uçak, 21 Haziran günü saat 06.00 yerel saatinde 23°27' Kuzey enlemi üzerindeki bir noktadan tam batı yönünde hareket etmekte ve Dünya'nın dönüş hızıyla aynı hızda (ekvatordan yaklaşık 1670 km/saat) uçmaktadır. Bu uçağın pilotu penceresinden baktığında Güneş'i kaçta, hangi yönde ve hangi pozisyonda görür?

• A) Güneş doğudan doğmuş olacak ve uçak batıya gittiği için pilot Güneş'i her zaman tam arkasında (doğuda) görür ve Güneş hiç yükselmez.
• B) Güneş uçağın tam tepesinde (zenit) sabit durur çünkü uçak Güneş'ten kaçmaktadır.
• C) Pilot Güneş'i göremez çünkü 23°27' K enleminde 21 Haziran'da gün yeni başlamaktadır.
• D) Güneş, batı yönünde alçalmaya devam eder çünkü uçağın hızı Dünya'nın dönüşünden fazladır.
• E) Güneş, tam doğuda ufkun üzerinde sabit görünür çünkü uçak Dünya'nın dönüşünü iptal ederek sabit bir noktada kalmaktadır. ✓

21 Haziran'da 23°27' K enleminde (Yengeç Dönencesi) yerel saat 06.00'da Güneş tam doğudan yeni doğmaktadır. Uçak tam batıya, Dünya'nın dönüş hızıyla eşit hızda hareket etmektedir; bu, uçağın uzay içinde sabit bir konumda durmasına eşdeğerdir (Dünya'nın dönüşünü tam olarak iptal eder). Bu durumda Güneş, pilota göre sabit konumda kalır: tam doğuda, ufkun hemen üzerinde (daha yeni doğmuş konumda). Güneş ne yükselir ne de batar; sabit bir şafak anı sürekli devam eder. C seçeneği bu durumu doğru ifade etmektedir.