COGRAFYA - harita koordinat (Bölüm 4)

1. Türkiye'de standart saat dilimi olarak UTC+3 kullanılmaktadır. Buna göre Türkiye'de yerel saat 15.00 olduğunda, 75°B boylamındaki bir ülkede yerel saat kaçtır?

• A) 07.00 ✓
• B) 05.00
• C) 08.00
• D) 20.00
• E) 10.00

Türkiye UTC+3 dilimindedir. 75°B boylamı UTC-5 saat dilimine karşılık gelir (75 ÷ 15 = 5 saat farkı, Batı olduğu için eksi). Türkiye ile bu konum arasındaki fark 3 - (-5) = 8 saattir. Batıya gidildikçe saat geriye gider; 15.00 - 8 = 07.00. Doğru cevap B şıkkıdır.

2. Harita üzerinde çizilen izohipsler kapalı eğriler oluşturmaktadır. İçteki kapalı eğrinin değeri dıştaki kapalı eğriden küçükse bu durum hangi yer şeklini gösterir?

• A) Ova
• B) Plato
• C) Vadi
• D) Çukur ya da krater ✓
• E) Dağ ya da tepe

İzohipslerde kapalı eğriler oluştuğunda, içteki değer dıştakinden büyükse yükselti artmakta olup tepe ya da dağı gösterir. İçteki değer dıştakinden küçükse yükselti azalmaktadır; bu durum çukur, krater veya kapalı havza gibi çöküntü alanlarını ifade eder. Doğru cevap B şıkkıdır.

3. Aşağıdaki koordinat çiftlerinden hangisi Kuzey Yarımküre'de, Doğu Yarımküre'de ve aynı zamanda Asya kıtası sınırları içinde yer alabilecek bir konumu doğru biçimde ifade eder?

• A) 55°K – 10°B
• B) 10°G – 45°D
• C) 40°K – 30°B
• D) 60°K – 90°D ✓
• E) 35°G – 100°D

60°K – 90°D koordinatları Kuzey Yarımküre'de (K) ve Doğu Yarımküre'de (D) yer alır. Bu konum Sibirya bölgesine denk gelir ve Asya kıtası sınırları içindedir. 40°K – 30°B ise Atlantik Okyanusu çevresindedir. 35°G ve 10°G güney yarımküresindedir. 55°K – 10°B ise Batı Avrupa'dadır. Doğru cevap C şıkkıdır.

4. Bir haritacı, gerçekte 120 km olan bir mesafeyi harita üzerinde 6 cm olarak çizmiştir. Bu haritanın ölçeği aşağıdakilerden hangisidir?

• A) 1/500.000
• B) 1/2.000.000 ✓
• C) 1/750.000
• D) 1/1.000.000
• E) 1/200.000

Ölçek = Harita mesafesi / Gerçek mesafe. Gerçek mesafe = 120 km = 12.000.000 cm. Harita mesafesi = 6 cm. Ölçek = 6 / 12.000.000 = 1/2.000.000. Doğru cevap C şıkkıdır.

5. Türkiye'nin 30°D boylamı üzerinde bulunan bir noktada yerel saat 14.00 iken, 60°D boylamı üzerinde bulunan bir noktada yerel saat kaçtır?

• A) 18.00
• B) 12.00
• C) 17.00
• D) 11.00
• E) 16.00 ✓

Dünya 24 saatte 360° döndüğünden her 1°'lik boylam farkı 4 dakikalık zaman farkına karşılık gelir. 60°D ile 30°D arasındaki fark 30°'dir. 30 × 4 = 120 dakika = 2 saattir. Doğuya gidildikçe saat ilerler; dolayısıyla 60°D'deki saat 14.00 + 2 = 16.00 olur.

6. Bir haritada ölçek 1/500.000 olarak verilmiştir. Bu haritada 4 cm ölçülen iki nokta arasındaki gerçek mesafe kaç km'dir?

• A) 40 km
• B) 5 km
• C) 20 km ✓
• D) 10 km
• E) 2 km

1/500.000 ölçeğinde haritadaki 1 cm, gerçekte 500.000 cm = 5 km'ye karşılık gelir. 4 cm × 5 km = 20 km olur. Dolayısıyla gerçek mesafe 20 km'dir.

7. Eş yükselti eğrileri (izohips) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) Kapalı izohips eğrilerinde iç kesim her zaman dış kesimden yüksektir. ✓
• B) İzohipsler yatay düzlemde eş yükseltideki noktaları birleştirir.
• C) İzohipslerin sık olduğu yerler eğimin fazla olduğunu gösterir.
• D) Bir vadide izohipsler ırmak yukarısına doğru V şeklinde uzanır.
• E) İzohipsler birbirini kesmez.

Kapalı izohips eğrilerinde iç kesim her zaman dış kesimden yüksek olmak zorunda değildir; çukurluk (çanak) biçimli arazilerde içteki izohips dıştakinden alçak olabilir. Bu durumlarda izohipsler üzerine çukurluğu belirten özel işaretler (tarak çizgileri) konulur. Diğer tüm ifadeler doğrudur.

8. Aşağıdaki koordinat çiftlerinden hangisi Türkiye sınırları içinde bir noktayı göstermez?

• A) 38°K - 48°D ✓
• B) 36°K - 42°D
• C) 42°K - 33°D
• D) 37°K - 35°D
• E) 40°K - 29°D

Türkiye yaklaşık 36°–42° Kuzey enlemleri ile 26°–45° Doğu boylamları arasında yer alır. 38°K - 48°D koordinatı, boylam açısından 45°D'nin doğusunda kaldığından Türkiye sınırları dışındadır; bu koordinat İran topraklarına denk gelir.

9. Bir haritada 1 cm², arazide 25 km²'ye karşılık gelmektedir. Bu haritanın ölçeği aşağıdakilerden hangisidir?

• A) 1/500.000 ✓
• B) 1/5.000.000
• C) 1/50.000
• D) 1/2.500.000
• E) 1/250.000

25 km² = 25.000.000 m² = 250.000.000.000 cm² olup haritada bu alan 1 cm²'ye karşılık gelir. Dolayısıyla harita alanı / gerçek alan = 1 / 250.000.000.000. Alan ölçeği paydanın karekökü alınarak uzunluk ölçeğine dönüştürülür: √250.000.000.000 ≈ 500.000. Bu nedenle ölçek 1/500.000'dir.

10. Aynı meridyen üzerinde bulunan iki nokta arasındaki gerçek mesafe 1.110 km'dir. Bu iki nokta arasındaki enlem farkı kaç derecedir? (1 meridyen yayı ≈ 111 km)

• A) 5°
• B) 10° ✓
• C) 12°
• D) 8°
• E) 15°

Meridyenler üzerinde 1°'lik enlem farkı yaklaşık 111 km'ye karşılık gelir. 1.110 km ÷ 111 km/° = 10° enlem farkına karşılık gelir.

11. Küresel projeksiyonlar (izdüşümler) hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Konik projeksiyonlar ekvator çevresindeki alanları en az bozulmayla gösterir.
• B) Hiçbir projeksiyon hem şekli hem de alanı eş zamanlı olarak doğru gösteremez. ✓
• C) Mercator projeksiyonu alan bakımından bozulma göstermez.
• D) Silindirik projeksiyonlarda kutup noktaları gerçek boyutlarıyla gösterilir.
• E) Düzlemsel projeksiyonlarda orta enlem bölgeleri en az bozulmayla temsil edilir.

Bir kürenin yüzeyini düz bir kâğıda aktarırken hem şekli (açıları) hem de alanı aynı anda doğru temsil etmek matematiksel olarak imkânsızdır. Şekli koruyan (conform/eşbiçimli) projeksiyonlar alanı, alanı koruyan (eşalanlı) projeksiyonlar ise şekli bozar. Bu nedenle C seçeneği doğrudur. Mercator projeksiyonu özellikle kutuplara yaklaştıkça büyük alan bozulması yaratır.

12. Türkiye'nin başlangıç meridyeni olan Greenwich'e (0°) olan boylam uzaklığını dikkate aldığımızda, Türkiye Saati (TSİ) ile Evrensel Koordinatlı Zaman (UTC) arasındaki fark normalde kaç saattir?

• A) +5
• B) +3 ✓
• C) +2
• D) +4
• E) +1

Türkiye ortalama olarak 30°D boylamı civarında yer alır. 30° ÷ 15°/saat = 2 saat olarak hesaplanır; ancak Türkiye resmi saat dilimi olarak UTC+3'ü benimsemiştir. Dolayısıyla TSİ, UTC'den 3 saat ileridedir.

13. Aşağıdaki harita türlerinden hangisi 'analitik haritalar' grubuna girmez?

• A) Yağış haritası
• B) Turizm ve sanayi verilerini birlikte gösteren harita ✓
• C) Sıcaklık haritası
• D) Toprak haritası
• E) Nüfus yoğunluğu haritası

Analitik haritalar yalnızca tek bir coğrafi olayı veya değişkeni gösterir (nüfus yoğunluğu, yağış, sıcaklık, toprak türü gibi). Birden fazla coğrafi olayı ya da değişkeni aynı anda gösteren haritalar ise 'sentetik (bütünleşik) haritalar' olarak adlandırılır. Turizm ve sanayi verilerini bir arada sunan harita sentetik harita grubuna girer.

14. Bir haritada A şehrinden B şehrine giden yol harita üzerinde 15 cm olarak ölçülmüştür. Haritanın ölçeği 1/200.000 ise iki şehir arasındaki gerçek yol uzunluğu kaç km'dir?

• A) 25 km
• B) 20 km
• C) 30 km ✓
• D) 35 km
• E) 40 km

1/200.000 ölçeğinde haritada 1 cm gerçekte 200.000 cm = 2 km'ye karşılık gelir. 15 cm × 2 km = 30 km olur. Doğru yanıt 30 km'dir.

15. Paraleller hakkında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Paralellerin tamamı büyük çember oluşturur.
• B) Ekvator en uzun paralel olup diğerleri kutuplara doğru giderek kısalır. ✓
• C) Paraleller birbirini dik açıyla keser.
• D) Tüm paraleller birbirine eşit uzunluktadır.
• E) İki paralel arasındaki gerçek mesafe kutuplara yaklaştıkça artar.

Paraleller, Dünya üzerinde doğu-batı yönünde uzanan yatay çemberlerdir. Ekvator (0°) en büyük çemberdir ve tek büyük çember olan paraleldir. Kutuplara doğru gidildikçe paralellerin çapı küçülür ve uzunlukları azalır. Büyük çember ise yalnızca Ekvator ile tüm meridyenlerdir; diğer paraleller küçük çemberdir.

16. Aşağıdaki şehirlerden hangisi yaklaşık olarak 0° boylamına en yakın konumdadır?

• A) Londra ✓
• B) Moskova
• C) Tahran
• D) Kahire
• E) Bağdat

Greenwich başlangıç meridyeni (0°) İngiltere'nin Londra kenti yakınından geçer. Londra yaklaşık 0°B boylamında yer alır. Kahire ~31°D, Moskova ~37°D, Bağdat ~44°D, Tahran ~51°D civarındadır.

17. Ekvator üzerinde 1°'lik boylam farkının oluşturduğu yay uzunluğu yaklaşık 111 km iken, 60° Kuzey paraleli üzerinde 1°'lik boylam farkının oluşturduğu yay uzunluğu yaklaşık kaç km'dir?

• A) 111 km
• B) 88 km
• C) 66 km
• D) 55,5 km ✓
• E) 44 km

Bir paralel üzerindeki 1°'lik boylam farkına karşılık gelen yay uzunluğu, o paralellin Ekvator'a olan uzaklığına göre değişir ve cos(enlem) × 111 km formülüyle hesaplanır. 60° enlemi için: cos(60°) = 0,5; 0,5 × 111 km = 55,5 km olur.

18. Topografya haritalarında bir vadinin izohipsler üzerindeki görünümü aşağıdakilerden hangisiyle en doğru biçimde tanımlanır?

• A) İzohipsler vadide dışa doğru (alçaktan yükseğe) açılır.
• B) İzohipsler vadide dairesel kapalı eğriler oluşturur.
• C) İzohipsler vadide akarsu akış yönünün tersine V şeklinde açılır. ✓
• D) İzohipsler, akarsu yönünde ters V (Λ) biçiminde uzanır.
• E) İzohipsler vadide içe doğru (yüksekten alçağa) kapanır.

Vadilerde izohipsler, akarsu yukarı yönüne (yani akışın tersine, kaynağa doğru) açık bir V biçimi çizer. Bu, yükseltinin vadinin iki yanında artmasından kaynaklanır. Sırtlarda (yüksek alanlar) ise izohipsler akarsu akış yönüne doğru ters V (Λ) biçiminde uzanır.

19. Meridyenler ve paraleller hakkında aşağıdaki karşılaştırmalardan hangisi yanlıştır?

• A) Meridyenler birbirlerine eşit uzunluktayken paralellerin uzunluğu değişir.
• B) Tüm meridyenler büyük çember oluştururken yalnızca Ekvator büyük çember olan paraleldir.
• C) Meridyenler doğu-batı yönünü, paraleller kuzey-güney yönünü gösterir. ✓
• D) Meridyenler Kuzey ve Güney kutuplarında birleşir; paraleller birleşmez.
• E) Meridyenler ve paraleller birbirini dik açıyla keser.

Meridyenler kuzey-güney (boy) yönünü, paraleller ise doğu-batı (en) yönünü gösterir. C seçeneğinde bu tanımlar ters verilmiştir; meridyenler doğu-batı değil kuzey-güney yönünü, paraleller ise kuzey-güney değil doğu-batı yönünü belirtir. Diğer tüm ifadeler doğrudur.

20. Türkiye'de 40°K paraleli üzerinde yer alan bir noktanın güneş ışınlarını dik açıyla alabilmesi için Güneş'in hangi konumda olması gerekmektedir?

• A) Güneş, yalnızca 21 Aralık'ta bu paralele dik gelir.
• B) Güneş'in yıl boyunca hiçbir zaman bu paralele dik gelmesi mümkün değildir. ✓
• C) Güneş, yalnızca 21 Haziran ile 23 Eylül arasında bu paralele dik gelir.
• D) Güneş, 21 Mart ve 23 Eylül'de bu paralele dik gelir.
• E) Güneş, yalnızca 21 Haziran'da bu paralele dik gelir.

Güneş ışınları yalnızca Yengeç Dönencesi (23°27'K) ile Oğlak Dönencesi (23°27'G) arasındaki enlemlere dik gelebilir. 40°K enlemi bu kuşağın dışında kaldığından Güneş ışınları hiçbir zaman bu noktaya tam dik açıyla gelmez.

21. Eş yükselti eğrilerinin (izohips) birbirine çok yakın çizildiği bir alanda aşağıdaki yorumlardan hangisi yapılabilir?

• A) Alanda geniş bir ova yayılım göstermektedir.
• B) Alanın denizden yüksekliği fazladır.
• C) Eğim fazla, arazi yüzeyi sarp bir görünüm sergilemektedir. ✓
• D) Akarsu havzası bakımından verimli bir alan söz konusudur.
• E) Arazi yüzeyi oldukça düz ve engebesi azdır.

İzohips eğrilerinin birbirine yakın olması, iki eğri arasındaki yatay mesafenin kısa olduğunu gösterir. Bu durum eğimin fazla, yani arazinin sarp olduğunu ifade eder. Eğriler uzaklaştıkça eğim azalır ve arazi yüzeyi düzleşir.

22. Başlangıç meridyenine (0° meridyeni) göre 60° doğu boylamında yer alan bir noktada yerel saat 18.00 iken aynı anda başlangıç meridyeninde saat kaçtır?

• A) 12.00
• B) 21.00
• C) 24.00
• D) 14.00 ✓
• E) 22.00

Her 15° boylamda 1 saatlik zaman farkı oluşur. 60° doğu boylamı, başlangıç meridyeninden 60/15 = 4 saat ileridedir. Dolayısıyla 60°D'de saat 18.00 iken başlangıç meridyeninde 18 - 4 = 14.00'dır.

23. 1/100.000 ölçekli bir haritada 5 cm olarak ölçülen iki nokta arasındaki gerçek mesafe kaç km'dir?

• A) 0,5 km
• B) 500 km
• C) 5 km ✓
• D) 50 km
• E) 5000 km

1/100.000 ölçek, haritadaki 1 cm'nin gerçekte 100.000 cm = 1 km'ye karşılık geldiğini gösterir. O hâlde 5 cm harita mesafesi 5 × 1 km = 5 km'ye eşittir.

24. Aşağıdaki koordinat çiftlerinden hangisi hem Türkiye topraklarında hem de Karadeniz'e kıyısı olan bir noktayı ifade edebilir?

• A) 36°K – 28°D
• B) 41°K – 44°D
• C) 42°K – 35°D ✓
• D) 38°K – 26°D
• E) 37°K – 40°D

Türkiye'nin Karadeniz kıyıları yaklaşık 41°-42°K enlemleri ile 31°-41°D boylamları arasında uzanır. 42°K – 35°D koordinatı bu koşulları karşılayan tek seçenektir. 36°K–28°D Ege, 38°K–26°D de Ege kıyısına yakın, 41°K–44°D ise Türkiye sınırları dışında kalır.

25. Bir haritada ölçek kesri büyüdükçe (payda küçüldükçe) aşağıdaki özelliklerden hangisi doğru olur?

• A) Haritanın kapsadığı alan daralır, ayrıntı azalır.
• B) Haritanın kapsadığı alan genişler, ayrıntı artar.
• C) Haritanın kapsadığı alan daralır, ayrıntı artar. ✓
• D) Haritanın ölçeği ile kapsadığı alan arasında herhangi bir ilişki yoktur.
• E) Haritanın kapsadığı alan genişler, ayrıntı azalır.

Ölçek kesri büyüdükçe (örneğin 1/1.000 > 1/100.000) harita daha küçük bir alanı gösterir ancak o alanı çok daha ayrıntılı yansıtır. Büyük ölçekli haritalar (kent planları vb.) dar alanı, küçük ölçekli haritalar (dünya haritaları vb.) geniş alanı gösterir.