COGRAFYA - harita koordinat (Bölüm 5)

1. Türkiye'nin en doğu noktası ile en batı noktası arasındaki boylam farkı yaklaşık 17°'dir. Buna göre bu iki nokta arasındaki yerel saat farkı kaç dakikadır?

• A) 17 dakika
• B) 68 dakika ✓
• C) 51 dakika
• D) 34 dakika
• E) 85 dakika

1° boylam farkı 4 dakika saat farkı yaratır. Türkiye'nin doğu-batı boylam farkı ≈17° olduğundan saat farkı 17 × 4 = 68 dakikadır. Türkiye'nin en batısı yaklaşık 26°D, en doğusu yaklaşık 45°D'dir (fark ≈19° olmakla birlikte soru 17° olarak verilmiştir ve buna göre hesap yapılır).

2. Aşağıdaki harita projeksiyon türlerinden hangisinde kutup bölgeleri gerçeğe en yakın biçimde gösterilirken Ekvator çevresi en fazla bozulmaya uğrar?

• A) Silindirik projeksiyon
• B) Mollweide projeksiyonu
• C) Düzlemsel (azimutal) projeksiyon ✓
• D) Mercator projeksiyonu
• E) Konik projeksiyon

Düzlemsel (azimutal) projeksiyonda harita yüzeyi küreye bir noktadan teğet olan düzlemdir. Bu teğet nokta kutup seçildiğinde kutup çevresi gerçeğe en yakın yansıtılır; Ekvator'a uzaklaştıkça bozulma artar. Silindirik ve Mercator projeksiyonları ise Ekvator çevresini daha doğru yansıtır.

3. Bir harita üzerinde iki izohips eğrisi arasındaki eşyükselti aralığı (ekidistans) 100 m'dir. Yatay uzaklığı 2 km olan iki izohips arasındaki eğim yüzdesi kaçtır?

• A) %2
• B) %50
• C) %20
• D) %5 ✓
• E) %10

Eğim (%) = (Yükseklik farkı / Yatay mesafe) × 100 formülüyle hesaplanır. Yükseklik farkı 100 m, yatay mesafe 2 km = 2000 m'dir. Eğim = (100/2000) × 100 = %5.

4. Boylam dereceleri, iki nokta arasındaki uzaklık hesabında paralellere kıyasla neden daha karmaşık bir işlem gerektirir?

• A) Her meridyen arasındaki mesafe kutuplarda maksimuma ulaştığından.
• B) Boylamlar birbirine paralel olmadığından uzaklık hesabı yapılamaz.
• C) Boylamlar Dünya'yı eşit parçalara bölmediğinden uzaklık hesabı değişkendir.
• D) Boylamlar arasındaki gerçek mesafe, bulunulan enleme göre değiştiğinden. ✓
• E) Meridyenler Ekvator'da kesiştiğinden boylamlar arasındaki uzaklık sıfırdır.

Meridyenler (boylamlar) kutuplarda birleştiğinden, 1° boylamlık yay uzunluğu Ekvator'da en uzun (yaklaşık 111 km), kutuplarda sıfırdır. Bu nedenle aynı boylam farkı farklı enlemlerde farklı gerçek mesafelere karşılık gelir; bu da uzaklık hesabını enleme bağlı kılar.

5. Türkiye haritasında 1/500.000 ölçekli orijinal harita 1/1.000.000 ölçekli yeni bir haritaya küçültülürse, orijinal haritada 4 cm² olan bir alan yeni haritada kaç cm² olur?

• A) 2 cm²
• B) 0,5 cm²
• C) 8 cm²
• D) 1 cm² ✓
• E) 0,25 cm²

Ölçek 1/500.000'den 1/1.000.000'e geçince doğrusal ölçek 2 kat küçülür. Alanlar doğrusal ölçeğin karesiyle değişir, dolayısıyla alan 2² = 4 kat küçülür. 4 cm² ÷ 4 = 1 cm².

6. Aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) Ekvator hem bir paralel hem de en uzun paralel olup büyük çember niteliği taşır.
• B) Herhangi iki meridyen birlikte bir büyük çember meydana getirir.
• C) Tüm meridyenler büyük çember yarısı (yarım büyük çember) niteliğindedir.
• D) Başlangıç meridyeni ve 180° meridyeni birlikte büyük çember oluşturur. ✓
• E) Dönenceler büyük çember olmayıp küçük paralel çemberleridir.

Başlangıç meridyeni (0°) ile 180° meridyeni birlikte tam bir büyük çember oluşturur; bu doğru bir ifadedir. Ancak seçenekler içinde B yanlış değil, doğrudur. Dikkatle incelendiğinde A şıkkında 'Ekvator hem paralel hem büyük çember' ifadesi doğrudur. Tüm seçenekler doğru olmakla birlikte B şıkkı bu bağlamda doğru kabul edilir. Yanlış olan çeldiricilerin analizi yapıldığında gerçekte B doğrudur; sınavda bu tür sorularda 'dönenceler büyük çember değildir (D doğru)' ve 'tüm meridyenler yarım büyük çemberdir (C doğru)' bilgisi esas alınır. Sorunun odağında B şıkkının doğruluğu değil, öğrencinin tüm seçenekleri kıyaslaması beklenir. Düzeltme: Yanlış ifade, 'Başlangıç meridyeni ve karşı meridyenin (180°) büyük çember oluşturduğu' doğru bilgisine karşın D şıkkı 'Herhangi iki meridyen büyük çember oluşturur' ifadesi hatalıdır; çünkü bir meridyen ve onun karşısındaki meridyen büyük çember yapar, rastgele iki meridyen değil. Doğru yanlış seçenek D'dir, answer=3.

7. Aşağıdaki koordinatlardan hangisi güney yarıkürede ve batı boylamlarında yer alır?

• A) 10°K – 30°B
• B) 20°G – 75°B ✓
• C) 30°G – 60°D
• D) 15°K – 45°D
• E) 45°G – 90°D

Güney yarıkürede yer alabilmek için enlemin G (Güney) olması, batı boylamında yer alabilmek için boylamın B (Batı) olması gerekir. Yalnızca C şıkkındaki 20°G – 75°B koordinatı her iki koşulu da karşılamaktadır. Bu koordinat Güney Amerika'da, yaklaşık Peru-Brezilya sınırı civarına denk gelir.

8. Haritacılıkta 'projeksiyon hatası' kavramı için aşağıdaki ifadelerden hangisi en doğrudur?

• A) Projeksiyon hatası yalnızca kutup bölgelerinde etkilidir, orta enlemlerde önemsizdir.
• B) Projeksiyon hatası yalnızca küçük ölçekli haritalarda ortaya çıkar, büyük ölçekli haritalarda görülmez.
• C) Küresel Dünya yüzeyi düzleme aktarılırken alan, şekil veya mesafeden en az birinde kaçınılmaz bozulma oluşur. ✓
• D) Eş alanlı projeksiyonlar hem şekli hem alanı hem de mesafeyi doğru verir.
• E) Projeksiyon hatası tamamen ortadan kaldırılabilir; doğru teknikle hatasız harita yapılabilir.

Dünya'nın yüzeyi çift eğrilikli (sferik) bir yüzeydir ve bu yüzey hiçbir projeksiyon tekniğiyle tam anlamıyla hatasız düzleme aktarılamaz. Her proyeksiyonda alan, şekil ve mesafeden en az birinde bozulma kaçınılmazdır. Eş alanlı projeksiyonlar yalnızca alanı korur, şekli bozar; konform projeksiyonlar yalnızca şekli korur, alanı bozar.

9. Ekvator üzerinde iki meridyen arasındaki uzaklık 111 km iken, 60° kuzey enleminde aynı iki meridyen arasındaki yüzey uzaklığı yaklaşık kaç km'dir? (cos 60° = 0,5)

• A) 27,75 km
• B) 111 km
• C) 78 km
• D) 55,5 km ✓
• E) 44 km

Paraleller üzerindeki meridyen aralığı uzaklığı, Ekvator'daki uzaklık ile o enlemin kosinüsünün çarpımına eşittir. 60° enleminde cos60° = 0,5 olduğundan uzaklık 111 × 0,5 = 55,5 km olur. Paraleller Ekvator'dan kutuplara doğru küçüldüğü için meridyenler arası yüzey uzaklığı da azalır.

10. 1/500.000 ölçekli bir haritada 3 cm uzunluğundaki bir nehir, 1/250.000 ölçekli başka bir haritaya aktarılmak istenmektedir. Aynı nehrin ikinci haritadaki uzunluğu ve ölçek farkından kaynaklanan alan büyümesi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

• A) 6 cm – 2 kat büyüme
• B) 6 cm – 4 kat büyüme ✓
• C) 1,5 cm – 4 kat küçülme
• D) 1,5 cm – 2 kat küçülme
• E) 6 cm – 2 kat küçülme

1/500.000 ölçekli haritada 3 cm olan nehir, 1/250.000 ölçeğe geçildiğinde (ölçek 2 kat büyüdüğünden) uzunluk 3 × 2 = 6 cm olur. Alan ise uzunluğun karesiyle orantılı büyüdüğünden 2² = 4 kat büyüme olur. Ölçek büyüdükçe ayrıntı artar, gösterilen alan küçülür ancak haritadaki boyutlar büyür.

11. Aşağıdaki koordinat çiftlerinden hangisi, gece ile gündüzün eş zamanlı olarak birlikte (aynı anda) hem yaşandığı hem de sürelerinin tam eşit olduğu bir günde (21 Mart) güneş ışınlarını dik açıyla alan noktaya en yakın konumdadır?

• A) 90° K – 0°
• B) 23° 27' K – 0° B
• C) 23° 27' G – 180°
• D) 0° – 0° ✓
• E) 0° – 90° D

21 Mart ilkbahar ekinoksunda Güneş ışınları Ekvator'a (0° enlemi) dik açıyla gelir. Bu tarihte tüm dünyada gece ve gündüz süresi 12'şer saattir. Güneş ışınlarını tam dik açıyla alan nokta Ekvator üzerinde herhangi bir meridyende olabilir. Seçenekler içinde tam olarak 0° enlemi – 0° meridyeni olan nokta bu tanıma en uygun koordinattır.

12. Türkiye'nin en doğu noktası olan Dilucu (44° 48' D) ile en batı noktası olan Gökçeada yakınları (25° 40' D) arasındaki boylam farkı yaklaşık 19° 8' dir. Bu iki nokta arasındaki yerel saat farkı ve Türkiye'nin doğusunda gün doğumunun batıya göre ne kadar erken olduğu aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

• A) Yaklaşık 38 dakika – Doğuda erken
• B) Yaklaşık 2 saat 32 dakika – Doğuda erken
• C) Yaklaşık 1 saat 16 dakika – Doğuda erken ✓
• D) Yaklaşık 1 saat 16 dakika – Batıda erken
• E) Yaklaşık 38 dakika – Batıda erken

Dünya 24 saatte 360° döndüğünden 1° boylam farkı 4 dakika saat farkına karşılık gelir. 19° 8' ≈ 19,13° × 4 dk = yaklaşık 76,5 dakika ≈ 1 saat 16 dakikadır. Doğu boylamları daha önce güneşe döndüğünden doğuda gün doğumu daha erken gerçekleşir. Türkiye'nin doğusu batısından yaklaşık 1 saat 16 dakika ileridedir.

13. Gnomik (merkezi) projeksiyonda çizilen bir haritada, iki nokta arasındaki en kısa yol (ortodrom) düz çizgi olarak görünür. Bu projeksiyonla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi kesinlikle yanlıştır?

• A) Loksodromlar (sabit pusula yönü) bu haritada düz çizgi olarak görünür. ✓
• B) Kutup bölgeleri bu projeksiyonla gösterilemez.
• C) Harita alan bakımından doğru değildir.
• D) Ekvator ve meridyenler düz çizgi olarak görünür.
• E) Büyük daire yayları düz çizgi olarak gösterilir.

Gnomik projeksiyonda büyük daire yayları (ortodromlar) düz çizgi olarak gösterilir; ancak loksodromlar (sabit pusula yönü/rumb hattı) bu projeksiyonda eğri çizgiler olarak görünür. Loksodromların düz çizgi olarak görüldüğü projeksiyon Mercator projeksiyonudur. Gnomik projeksiyonun alan bozulması büyüktür ve kutup noktaları gösterilemez.

14. Aşağıdaki harita türlerinden hangisinin ölçeği ve projeksiyonu birlikte dikkate alındığında, hem uzunluk hem alan hem de şekil bakımından aynı anda tamamen doğru bir temsil sunması matematiksel olarak imkânsızdır?

• A) Eş şekilli (konform) projeksiyonla çizilen haritalar
• B) Mercator projeksiyonuyla çizilen deniz haritaları
• C) Düzlem üzerine çizilen tüm dünya haritaları ✓
• D) Eş alanlı (ekvivalant) projeksiyonla çizilen haritalar
• E) Yalnızca küçük alanları gösteren büyük ölçekli planlar

Küresel bir yüzeyin düzleme aktarılması sırasında uzunluk, alan ve şeklin aynı anda tam doğru korunması matematiksel olarak imkânsızdır (Gauss'un Egregium teoremi). Eş alanlı projeksiyonlar alanı, eş şekilli projeksiyonlar yerel şekli korurken diğerlerini bozar. Bu nedenle tüm dünyayı düzleme aktaran herhangi bir haritada bu üçünün aynı anda sağlanması mümkün değildir.

15. 40° K enlemi ve 30° D boylamı üzerindeki bir noktadan hareketle, 90° D boylamına ulaşmak için tam doğu yönünde (loksodrom üzerinde) gidilmektedir. Aynı iki nokta arasında büyük daire (ortodrom) yolu tercih edilsaydı, bu yolun karakteri ve uzunluğu hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Ortodrom yolu loksodromdan daha kısa olurdu ve rotası kuzeye sapardı. ✓
• B) Ekvator üzerinde bu iki yol çakışır; 40° K'de ise ortodrom kuzeye sapar.
• C) İki yol uzunluk bakımından eşittir, yalnızca rota şekli farklıdır.
• D) Ortodrom yolu loksodromdan daha kısa olurdu ve rotası güneye sapardı.
• E) Ortodrom yolu loksodromdan daha uzun olurdu ve sürekli yön değiştirirdi.

Ekvator dışındaki enlemlerde iki nokta arasındaki en kısa yol olan ortodrom (büyük daire yayı), sabit pusula yönünde gidilen loksodromdan her zaman daha kısadır. Kuzey yarımkürede, doğu-batı yönünde ilerleyen bir ortodrom kutba (kuzeye) doğru kavisli bir yol izler; çünkü büyük daireler kutup bölgelerine doğru sapma gösterir. Loksodrom ise paralel boyunca düz görünür ama daha uzundur.

16. Türkiye'de 1/25.000 ölçekli topografya haritalarında eş yükselti eğrileri (izohips) arası yükseklik farkı (ekidistans) 10 metredir. Bu haritada iki ana izohips (her 5 eğriden biri kalın çizilir) arasındaki yükseklik farkı ve 5 cm'lik yatay harita uzaklığına karşılık gelen gerçek yatay mesafe aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

• A) 100 metre – 5000 metre
• B) 50 metre – 2500 metre
• C) 40 metre – 1250 metre
• D) 50 metre – 1250 metre ✓
• E) 40 metre – 2500 metre

1/25.000 ölçekli haritalarda ekidistans 10 m, her 5 eğride bir ana (kalın) izohips çizilir; dolayısıyla ana izohipsler arası yükseklik farkı 5 × 10 = 50 metredir. Ölçek 1/25.000 olduğundan haritadaki 1 cm gerçekte 25.000 cm = 250 m'ye karşılık gelir. 5 cm × 250 m = 1.250 m = 1250 metredir. Cevap: 50 metre – 1250 metre.

17. Aşağıdaki ifadelerden hangisi, 21 Haziran'da güneş ışınlarının geliş açısı ile gölge boyutu ilişkisi açısından kesinlikle doğrudur?

• A) 90° K (Kuzey Kutbu) üzerindeki bir noktada öğle vakti gölge boyutu sıfırdır.
• B) 23° 27' G enlemindeki bir noktada öğle vakti gölge kuzeye düşer ve boyutu maksimum olur.
• C) 45° K enleminde öğle vakti gölge boyu, 21 Mart'a göre daha kısadır.
• D) 0° (Ekvator) üzerindeki bir noktada öğle vakti gölge boyutu, 21 Mart'a kıyasla daha uzundur. ✓
• E) 66° 33' K enlemindeki bir noktada gün boyunca gölge hiç oluşmaz.

21 Haziran'da Güneş 23° 27' K üzerindedir. Ekvator'a (0°) gelen güneş açısı 21 Mart'a (90°) kıyasla daha küçüktür (90° - 23°27' = 66°33'). Açı küçüldükçe gölge uzar; bu nedenle Ekvator'da 21 Haziran'daki gölge boyu 21 Mart'takinden daha uzundur. Diğer şıklar yanlıştır: Güney yarımkürede gölge güneye düşer, Kuzey Kutbu'nda Güneş ufukta alçak açıyla dolaşır yani gölge uzar (sıfır değil), Kuzey enlemlerinde 21 Haziran'da Güneş daha yüksekte olduğundan gölge 21 Mart'a göre kısadır (E doğru görünse de 45°K için Güneş 21 Haziran'da 68°33', 21 Mart'ta 45° açısıyla gelir, bu nedenle gölge 21 Haziran'da daha kısadır — E doğru olabilir ancak C kesin ve tartışmasız doğrudur).

18. Bir dağın farklı yönlerinden alınan enkesit (profil) çizimlerinde aşağıdaki durumların hangisinde yamaç eğiminin hesaplanmasında yalnızca haritadan ölçülen yatay mesafe ve ekidistans bilgisi yeterli olmaz, ek veriye kesinlikle ihtiyaç duyulur?

• A) İzohipslerin birbirine eşit aralıklarla sıralandığı düzgün bir yamaçta
• B) İzohipslerin iç içe geçtiği (bindirme yaptığı) sarp bir uçurumda ✓
• C) İzohipslerin birbirinden uzaklaştığı hafif eğimli bir ovada
• D) Dağın farklı ekidistanslı haritalarla gösterildiği bölge sınırında
• E) İzohipslerin birbirine yaklaştığı dik bir yamaçta

İzohipslerin iç içe geçip bindirme yaptığı (overlapping) aşırı sarp uçurumlarda yüzey, haritada gerçek konumunu yitirerek üst üste binen eğrilerle temsil edilir. Bu durumda yalnızca yatay mesafe ve ekidistans verisiyle gerçek eğim hesaplanamaz; arazinin üçüncü boyuttaki asıl geometrisi (uçurumun açısı, kayalık yapısı) hakkında ek bilgiye (örneğin kesit fotoğrafı, saha verisi) ihtiyaç duyulur. Diğer seçeneklerde standart formülle eğim hesaplanabilir.

19. Aşağıda verilen projeksiyon – özellik eşleşmelerinden hangisi yanlıştır?

• A) Gnomik projeksiyon – Büyük daire yayları düz çizgi; tüm dünya tek haritada gösterilemez
• B) Mercator projeksiyonu – Loksodromlar düz çizgi; kutup bölgelerinde alan bozulması maksimum
• C) Mollweide projeksiyonu – Hem alan hem şekil tamamen korunur; dünya atlaslarında tercih edilir ✓
• D) Stereografik projeksiyon – Yerel şekiller (açılar) korunur; uzak noktalarda alan bozulur
• E) Lambert eş alanlı konik projeksiyon – Orta enlemlerde alan korunur; şekil bozulur

Mollweide projeksiyonu eş alanlı (ekvivalant) bir projeksiyondur; alan korunur ancak şekil (açılar) bozulur. Hem alanı hem şekli aynı anda koruyan bir düzlem projeksiyon matematiksel olarak mevcut değildir. Bu nedenle 'hem alan hem şekil tamamen korunur' ifadesi kesinlikle yanlıştır. Diğer eşleşmeler doğrudur.

20. Bir haritada iki nokta arasındaki kuş uçuşu mesafe harita üzerinde 4 cm olarak ölçülmüştür. Gerçek mesafe ise 200 km'dir. Aynı haritada 9 cm² olarak ölçülen bir gölün gerçek alanı kaç km²'dir?

• A) 56.250 km²
• B) 112.500 km²
• C) 45.000 km²
• D) 4.500 km²
• E) 22.500 km² ✓

Önce ölçek hesaplanır: 4 cm haritada = 200 km gerçekte → 1 cm = 50 km → ölçek 1/5.000.000. Alan hesabında ölçeğin karesi alınır: 1 cm² haritada = 50² = 2.500 km² gerçekte. Gölün gerçek alanı: 9 cm² × 2.500 km²/cm² = 22.500 km².

21. Türkiye'nin başlangıç meridyeni olan Greenwich (0°) ile yerel saat farkı 2 saat olan İstanbul (yaklaşık 29° D) için aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi coğrafi açıdan kesinlikle yanlıştır?

• A) İstanbul, UTC+2 saat dilimindedir ve Londra'dan 2 saat öndedir.
• B) Greenwich'te saat 12.00 olduğunda 29° D'de yerel saat de 12.00'dir, çünkü aynı kıtadadırlar. ✓
• C) İstanbul'un bulunduğu dilim merkezi 30° D boylamıdır.
• D) 29° D boylamında yerel öğle saati, Greenwich'te öğleden 1 saat 56 dakika sonradır.
• E) Türkiye yaz saati uygulamasında resmi saat UTC+3 olarak belirlendiyse yerel saatle arasında fark oluşur.

Yerel saat enlem ile değil boylam ile belirlenir; aynı kıtada olmak saat farkını ortadan kaldırmaz. 29° D boylamındaki yerel öğle saati, Greenwich'ten 29 × 4 dk = 116 dakika = 1 saat 56 dakika önde olduğundan Greenwich'te 12.00 olduğunda 29° D'de yerel saat 13.56'dır. 'Aynı kıtada olduklarından saat farkı yoktur' ifadesi tamamen yanlıştır.

22. Aşağıdaki harita okuma ifadelerinden hangisi, hiçbir ölçek ve projeksiyon koşulunda doğru olamaz?

• A) Büyük ölçekli haritalarda küçük alanlardaki ayrıntılar daha iyi gösterilebilir.
• B) Aynı iki nokta arasındaki yol, farklı projeksiyonlarda farklı uzunlukta görünebilir.
• C) Küçük ölçekli haritalarda gösterilen alan büyük, ayrıntı düzeyi ise düşüktür.
• D) Küçük ölçekli haritalarda genelleştirme (soyutlama) zorunluluğu artar.
• E) Tüm dünyayı gösteren tek bir düzlem haritada hem alan hem uzunluk hem de açı aynı anda korunabilir. ✓

Gauss'un intrinsic (içsel) eğrilik teoremi gereği, küresel bir yüzey sıfır Gaussian eğriliğe sahip düzleme aktarılırken uzunluk, alan ve açıların aynı anda bozulmadan korunması matematiksel olarak imkânsızdır. Bu nedenle tüm dünyayı tek düzlem haritada gösterirken bu üç özelliğin birlikte korunabileceği iddiası hiçbir koşulda doğru değildir. Diğer şıklar geçerli coğrafi ifadelerdir.

23. Aşağıda verilen beş noktanın koordinatları ve aynı gündeki (21 Aralık) güneşlenme süreleriyle ilgili eşleştirmelerden hangisi kesinlikle yanlıştır?

• A) 45° K – 30° D: Yılın en kısa gündüzünü yaşar (yaklaşık 9 saat)
• B) 23° 27' G – 45° D: Yılın en uzun gündüzünü yaşar (yaklaşık 13,5 saat)
• C) 90° K – 0°: 24 saat gece (kutup gecesi) yaşanır
• D) 0° – 90° B: Gündüz ve gece 12'şer saat eşit sürer ✓
• E) 66° 33' G – 180°: 24 saat güneşlenme (Güney Kutup Dairesi'nde kutup günü)

21 Aralık'ta Ekvator (0°) üzerinde gündüz ve gece her zaman 12'şer saattir; bu bilgi doğrudur. Ancak C şıkkındaki hata boylamdadır: Güneşlenme süresi yalnızca enleme bağlıdır, boylam güneşlenme süresini değil yerel saati etkiler. Bu açıdan C şıkkı teknik olarak doğru gibi görünse de yanlış olan şık A'dır: 21 Aralık'ta 66° 33' G (Güney Kutup Dairesi) üzerinde 24 saat güneş görülür — bu doğrudur. Asıl yanlış olan C'dir: 'Ekvator'da 21 Aralık'ta da 12'şer saat' doğru olmakla birlikte sorudaki yanıltıcı unsur C değil yanlış bilgi içeren şıkkın tespiti gerekir. Gerçekte yanlış şık C'dir çünkü gündüz-gece eşitliği 21 Aralık'ta değil 21 Mart ve 23 Eylül'de tüm dünya için geçerlidir; Ekvator'da ise her gün yaklaşık 12'şer saattir. Dolayısıyla 21 Aralık'a özgü bir durum olarak sunulması yanıltıcı olmakla birlikte matematiksel olarak doğrudur. Kesinlikle yanlış olan A şıkkı değil, coğrafi bağlamda yanlış kurgulanan C şıkkıdır: Ekvator'da boylamdan bağımsız 12-12 süre doğrudur ama bu 21 Aralık'a özgü değildir — soru bağlamında en yanıltıcı ve coğrafi olarak eksik/hatalı kurulan C'dir.

24. Türkiye'de 38°K paraleli üzerinde yer alan bir noktada, 21 Haziran'da güneş tam tepe noktasına (zenit) ulaşabilir mi? Bu durumu açıklayan seçenek aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Hayır, çünkü 38°K paraleli Oğlak Dönencesi'nin kuzeyinde kaldığı için güneş ışınları bu paralelde yalnızca ekinokslarda dik açıyla gelir.
• B) Evet, çünkü 21 Haziran'da Güneş'in zenit açısı 38°K'ya ulaşır.
• C) Evet, çünkü 21 Haziran Yaz Gündönümü'nde zenit açısı 38°K'ya kadar ilerler.
• D) Hayır, çünkü Türkiye kuzey yarımkürede yer aldığı için güneş hiçbir zaman zenit açısına ulaşamaz.
• E) Hayır, çünkü Güneş'in zenit açısı 21 Haziran'da 23°27'K'yı geçemez; 38°K'daki bir noktada güneş ışınları zenit açısı olan 90° ile değil, yaklaşık 75°33' açıyla gelir. ✓

Güneş'in zenit açısı (güneş ışınlarının dik geldiği paralel) 21 Haziran'da maksimuma ulaşır ve bu değer 23°27'K (Yengeç Dönencesi) olur. 38°K'da bulunan bir noktada güneş hiçbir zaman tam tepe noktasına gelemez. 21 Haziran'da bu noktaya güneş ışınları (90° - 38° + 23°27') hesabıyla yaklaşık 75°33' açıyla gelir. Güneş yalnızca Yengeç (23°27'K) ile Oğlak (23°27'G) dönencesi arasında kalan bölgelerde zenit açısına ulaşabilir.

25. Aşağıdaki meridyen ve paralel bilgilerinden yola çıkarak, 60°D meridyeni ile 30°K paraleli üzerindeki bir noktanın yerel saati öğle (12.00) olduğunda, 30°B meridyeni ile 60°G paraleli üzerindeki noktanın yerel saati ve bu iki nokta arasındaki mesafeye ilişkin hangisi doğrudur?

• A) Yerel saat 18.00; iki nokta arasındaki en kısa büyük daire mesafesi, iki enlem farkından bağımsız olarak yalnızca boylam farkına göre hesaplanır.
• B) Yerel saat 06.00; 30°K ile 60°G arasındaki meridyen yay mesafesi 90° olup iki nokta arasındaki en kısa (büyük daire) güzergâh Ekvator üzerinden geçmez. ✓
• C) Yerel saat 18.00; iki nokta arasındaki meridyen yayı boyunca ölçülen mesafe eşittir çünkü her ikisi de aynı büyük daire üzerindedir.
• D) Yerel saat 00.00; iki nokta arasındaki büyük daire mesafesi 90° meridyen farkından dolayı Ekvator'un çeyreğine eşittir.
• E) Yerel saat 06.00; iki nokta arasındaki paralel dairesi boyunca ölçülen doğrusal mesafe eşittir çünkü aynı yaydayı paylaşırlar.

60°D ile 30°B arasındaki boylam farkı 90°'dir (60+30=90). Her 15° boylam farkı 1 saate karşılık geldiğinden 90°÷15=6 saat fark eder. 60°D'de öğlen 12.00 iken, batıya doğru gidildiğinde 30°B'de 12.00 - 6 = 06.00 olur. İki nokta arasındaki meridyen üzerinden hesaplanan kuzey-güney mesafesi ise (30°K'dan 0°'ye 30° + 0°'den 60°G'ye 60°=) 90° olup bu yaklaşık 10.000 km'ye karşılık gelir. En kısa güzergâh (büyük daire) Ekvator üzerinden geçmez, iki nokta farklı yarımkürelerde ve farklı meridyenlerdedir.