COGRAFYA - i klim bilgisi (Bölüm 1)

1. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de Akdeniz ikliminin görüldüğü bölgelerden biri değildir?

• A) Karadeniz kıyıları ✓
• B) Akdeniz kıyıları
• C) Ege kıyıları
• D) Marmara'nın güney kesimleri
• E) Güneydoğu Anadolu'nun batı kesimleri

Karadeniz kıyılarında her mevsim yağışlı, ılıman bir iklim hâkimdir; bu iklim tipi 'Karadeniz iklimi' olarak adlandırılır. Akdeniz iklimi ise yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı özellik taşır; Ege, Akdeniz kıyıları ve Marmara'nın güney kesimleri ile Güneydoğu Anadolu'nun batısında görülür.

2. Yağışların büyük çoğunluğunun kış mevsiminde düşmesi, yazların sıcak ve kurak geçmesi hangi iklim tipinin temel özelliğidir?

• A) Karadeniz iklimi
• B) Muson iklimi
• C) Step iklimi
• D) Karasal iklim
• E) Akdeniz iklimi ✓

Akdeniz ikliminde yağışlar kış mevsiminde düşer çünkü bu dönemde bölge üzerinde batı rüzgârları ve Akdeniz alçak basıncı etkilidir. Yazları ise tropikal yüksek basıncın etkisiyle sıcak ve kurak koşullar hâkim olur. Bu durum 'yazları kurak Akdeniz iklimi' olarak da tanımlanır.

3. Aşağıdaki iklim unsurlarından hangisi bir bölgenin iklimini doğrudan belirleyen etkenler arasında yer almaz?

• A) Sıcaklık
• B) Rüzgâr
• C) Yağış
• D) Nüfus yoğunluğu ✓
• E) Basınç

İklim unsurları; sıcaklık, yağış, basınç, rüzgâr ve nem gibi atmosferik değişkenlerdir. Nüfus yoğunluğu ise beşerî bir unsur olup iklimi belirleyen doğal etkenler arasında yer almaz. İklim etkenlerini (enlem, yükselti, denizden uzaklık, vb.) ve iklim unsurlarını birbirinden ayırt etmek gerekir.

4. Ekvator çevresinde görülen tropikal yağmur ormanı iklimiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Yağışlar yalnızca kış mevsiminde düşer.
• B) Kışları kar yağışı görülür.
• C) Mevsimlerin birbirinden belirgin biçimde farklılaştığı bir iklimdir.
• D) Günlük sıcaklık farkları yıllık sıcaklık farklarından büyüktür. ✓
• E) Yıllık yağış miktarı 250 mm'nin altındadır.

Tropikal yağmur ormanı ikliminde Güneş her gün dik ya da dike yakın açıyla vurduğundan yıllık sıcaklık farkı çok küçüktür (genellikle 2-3°C). Ancak gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı (günlük fark) bu yıllık farktan daha büyük olabilir. Yağışlar yıl boyunca bol ve düzenlidir, yıllık ortalama 2000 mm'yi aşar.

5. Türkiye'de karasal iklimin en belirgin biçimde hissedildiği bölge aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Marmara Bölgesi
• B) Güneydoğu Anadolu Bölgesi
• C) Doğu Anadolu Bölgesi ✓
• D) Karadeniz Bölgesi
• E) Ege Bölgesi

Doğu Anadolu Bölgesi, denizden uzak ve yüksek konumu nedeniyle karasal iklimin en sert yaşandığı bölgedir. Kışlar uzun ve çok soğuk, yazlar kısa ve serin geçer; yıllık sıcaklık farkı Türkiye'nin en yüksek değerlerine ulaşır. Erzurum, Kars gibi iller bu iklimdeki aşırılığın somut örnekleridir.

6. Aşağıdaki rüzgâr türlerinden hangisi Türkiye'de sıcaklığı artıran, nem oranını düşüren ve zaman zaman tarım alanlarına zarar veren bir rüzgârdır?

• A) Yıldız
• B) Karayel
• C) Meltem
• D) Lodos ✓
• E) Poyraz

Lodos, güneybatıdan esen sıcak ve nemli bir rüzgârdır. Marmara ve Ege bölgelerinde sıcaklığı ani olarak yükseltir, nemliliği düşürür. Sonbaharda bağlarda ve meyve bahçelerinde kurumaya ve hasara yol açabilir. Poyraz ise kuzeydoğudan esen soğuk ve kuru bir rüzgârdır.

7. Orta kuşakta yer alan bir bölgede kışların ılık ve yağışlı, yazların serin ve yağışlı geçmesi hangi iklim tipine işaret eder?

• A) Step iklimi
• B) Okyanusal (Deniz) iklimi ✓
• C) Tundra iklimi
• D) Akdeniz iklimi
• E) Karasal iklim

Okyanusal iklim; ılıman enlemlerde, batı kıyılarında görülür. Batı rüzgârlarının okyanus üzerinden ılık ve nemli hava taşıması sayesinde kışlar ılık, yazlar serin geçer ve yağışlar yıl boyunca görece düzenlidir. Yıllık sıcaklık farkı azdır. Batı Avrupa kıyıları bu iklimin tipik örneğidir.

8. Yükselti arttıkça sıcaklığın düşmesi olayına ne ad verilir?

• A) Dikey sıcaklık değişimi (Lapse Rate) ✓
• B) Konveksiyon
• C) Subsidans
• D) Enversiyon
• E) Adveksiyon

Troposferde ortalama olarak her 100 metrelik yükselişte sıcaklık yaklaşık 0,5-0,6°C düşer; bu olaya 'dikey sıcaklık gradiyanı' ya da 'lapse rate' denir. Bu nedenle dağların zirvesindeki iklim, eteklerinden çok farklıdır ve yükseltiyle birlikte iklim kuşakları farklılaşır. Enversiyon ise tam tersine alt katmanların üst katmanlardan daha soğuk olduğu bir durumdur.

9. Aşağıdaki iklim tiplerinden hangisi çöl ikliminin özelliklerini taşır?

• A) Yıllık yağış 250 mm'nin altındadır, günlük sıcaklık farkı çok büyüktür. ✓
• B) Yaz kuraklığı yoktur, yıllık yağış 800 mm civarındadır.
• C) Yıllık yağış 2000 mm'yi aşar, sıcaklık farkı azdır.
• D) Yağışlar yalnızca kışın düşer, yazlar ılıktır.
• E) Her mevsim yağış alır, don olayı görülmez.

Çöl ikliminde yıllık yağış miktarı 250 mm'nin (bazı tanımlarda 200 mm'nin) altına düşer. Bulut örtüsünün son derece az olması nedeniyle gündüzleri yüzey aşırı ısınır, geceleri ise hızla soğur; bu da günlük sıcaklık farkını 30-40°C'ye kadar çıkarır. Sahra ve Arabistan yarımadası bu iklimin en belirgin örnekleridir.

10. Türkiye'nin hangi kıyısında yıl boyunca yağış görülür ve bu durum 'her mevsim yağışlı' iklim tipini oluşturur?

• A) Marmara kıyıları
• B) Karadeniz kıyıları ✓
• C) Akdeniz kıyıları
• D) Ege kıyıları
• E) Güneydoğu kıyıları

Karadeniz kıyıları, kuzeyden gelen nemli hava kütlelerini ilk alan konumuyla yıl boyunca yağış alır. Kıyıya paralel uzanan dağlar bu nemin iç kesimlere geçmesini engeller ve kıyı şeridinde yüksek yağış miktarları oluşturur. Rize, Türkiye'nin en fazla yağış alan ilidir ve yıllık ortalama yağış 2000 mm'yi aşar.

11. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de karasal iklimin görüldüğü bölgelerden biridir?

• A) Akdeniz kıyıları
• B) Ege kıyıları
• C) İç Anadolu ✓
• D) Marmara kıyıları
• E) Karadeniz kıyıları

Karasal iklim; deniz etkisinden uzak, yaz-kış sıcaklık farkının büyük olduğu iç kesimlerde görülür. Türkiye'de İç Anadolu ve Doğu Anadolu bölgeleri karasal iklimin hâkim olduğu başlıca alanlardır.

12. Ekvatora yakın bölgelerde görülen ve yıl boyunca sıcak ve yağışlı geçen iklim tipi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Akdeniz iklimi
• B) Muson iklimi
• C) Çöl iklimi
• D) Ekvatoral iklim ✓
• E) Tundra iklimi

Ekvatoral iklim; 0°-10° enlemleri arasında görülür, yıl boyunca yüksek sıcaklık ve bol yağış hâkimdir. Amazon Havzası, Kongo Havzası ve Güneydoğu Asya adaları bu iklimin görüldüğü başlıca alanlardır.

13. Akdeniz ikliminin karakteristik özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yıl boyunca yağış eşit dağılır
• B) Dört mevsim de sıcak ve nemlidir
• C) Yazlar yağışlı, kışlar kurak geçer
• D) Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı geçer ✓
• E) Yıl boyunca kar yağışı görülür

Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır. Bu durumun temel nedeni, yazın subtropikal yüksek basıncın, kışın ise orta enlem alçak basıncının bölgeye hâkim olmasıdır.

14. Türkiye'de yıl boyunca en fazla yağış hangi bölgede görülür?

• A) Ege Bölgesi
• B) Karadeniz Bölgesi ✓
• C) İç Anadolu Bölgesi
• D) Güneydoğu Anadolu Bölgesi
• E) Doğu Anadolu Bölgesi

Karadeniz Bölgesi, özellikle Doğu Karadeniz kıyıları Türkiye'nin en fazla yağış alan bölgesidir. Rize çevresi yıllık 2000 mm'nin üzerinde yağış alarak Türkiye'nin en yağışlı yeridir. Bölgenin dağlarla çevrili olması ve Karadeniz'den gelen nemli hava kütlelerinin yamaçlarda yükselmesi bu durumun temel nedenidir.

15. Aşağıdaki iklim elemanlarından hangisi bir yerin iklimine en fazla etki eden faktörler arasında gösterilmez?

• A) Yükselti
• B) Nüfus yoğunluğu ✓
• C) Enlem
• D) Rüzgârlar
• E) Denize uzaklık

İklimi belirleyen başlıca faktörler enlem, yükselti, denize uzaklık, dağların uzanış yönü ve rüzgârlardır. Nüfus yoğunluğu iklimi doğrudan belirleyen bir faktör değildir; ancak kentleşme dolaylı olarak mikro iklimi etkileyebilir.

16. Çöl ikliminin en yaygın görüldüğü enlem kuşağı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) 0°-10° enlemleri
• B) 80°-90° enlemleri
• C) 40°-50° enlemleri
• D) 20°-30° enlemleri ✓
• E) 60°-70° enlemleri

Çöl iklimleri, subtropikal yüksek basınç kuşaklarının hâkim olduğu 20°-30° kuzey ve güney enlemleri arasında yoğunlaşır. Bu kuşaklarda inen hava kütleleri ısındığından yağış oluşturamaz. Sahra, Arabistan ve Avustralya çölleri bu kuşakta yer alır.

17. Yükselti arttıkça sıcaklık nasıl değişir?

• A) Önce artar sonra düşer
• B) Her 1000 metrede bir ortalama 0,5°C düşer
• C) Her 100 metrede bir ortalama 0,5°C düşer ✓
• D) Her 100 metrede bir ortalama 1°C artar
• E) Değişmez, sabit kalır

Troposferde yükselti arttıkça sıcaklık düşer. Bu düşüşün ortalama miktarı her 100 metrede yaklaşık 0,5°C'dir (kuru adiabatik koşullarda 1°C/100 m, ortalama koşullarda 0,65°C/100 m olarak alınır; KPSS sorularında 0,5°C/100 m esas alınır).

18. Muson ikliminin en belirgin özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kış aylarında esen karadan gelen rüzgârların yağış getirmesi
• B) Yalnızca kış aylarında yağış alması
• C) Yıl boyunca düzenli yağış alması
• D) Mevsimlik rüzgâr değişimine bağlı yağış rejimi ✓
• E) Yıl boyunca sıcak ve kurak olması

Muson ikliminde yağış, mevsimlik rüzgâr yönüne göre değişir. Yazın denizden karaya esen muson rüzgârları bol yağış getirirken, kışın karadan denize esen rüzgârlar kurak bir dönem yaratır. Güney ve Güneydoğu Asya bu iklimin en belirgin görüldüğü bölgedir.

19. Türkiye'de Karadeniz ikliminin görüldüğü kıyılarda yağışın her mevsim düzenli olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Akdeniz alçak basınçlarının kışın bölgeye ulaşması
• B) Ekvatoral alçak basıncın etkisi
• C) Karadeniz'in tatlı su gölü özelliği taşıması
• D) Tropikal siklonların yıl boyunca bölgeyi etkilemesi
• E) Yıl boyunca denizden kara yönünde esen rüzgârlar ve dağların kıyıya paralel uzanması ✓

Karadeniz kıyısındaki dağlar kıyıya paralel uzandığı için, Karadeniz'den gelen nemli hava kütleleri dağlara çarparak yükselmekte ve yağış bırakmaktadır. Bu durum yıl boyunca devam ettiğinden kıyılarda her mevsim yağış alınır.

20. Aşağıdaki iklim tiplerinden hangisi Türkiye'de görülmez?

• A) Ekvatoral iklim ✓
• B) Karadeniz iklimi
• C) Karasal iklim
• D) Akdeniz iklimi
• E) Dağ iklimi

Ekvatoral iklim, yalnızca ekvator çevresindeki (0°-10° enlemleri) tropikal bölgelerde görülür. Türkiye yaklaşık 36°-42° kuzey enlemleri arasında yer aldığından ekvatoral iklim ülkemizde görülmez. Türkiye'de Akdeniz, Karasal, Karadeniz ve Dağ iklimleri görülür.

21. Kutup iklimiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Yıllık ortalama sıcaklık 0°C'nin altındadır ve bitki örtüsü yoktur ✓
• B) Yazları sıcak, kışları soğuk geçer
• C) Yıl boyunca bol yağış alır
• D) Subtropikal alçak basınç kuşağında yer alır
• E) Yaz aylarında sıcaklık 20°C'nin üzerine çıkar

Kutup iklimine sahip bölgelerde yıllık ortalama sıcaklık 0°C'nin altındadır. Yağış çok azdır, sürekli donmuş toprak (permafrost) yaygındır ve bitki örtüsü ya çok kısıtlıdır ya da hiç yoktur. Antarktika ve Kuzey Kutup Havzası bu iklimin görüldüğü başlıca alanlardır.

22. Ilıman okyanusal iklimde yağışların büyük bölümü hangi mevsimde görülür?

• A) Yaz
• B) Yıl boyunca eşit dağılır ✓
• C) Sonbahar ve Kış
• D) Yalnızca ilkbahar
• E) İlkbahar

Ilıman okyanusal iklimde (Batı Avrupa iklimi) yağışlar yıl boyunca oldukça düzenli dağılır. Bu iklimde Batı rüzgârları hâkim olup her mevsim denizden nem taşır. Kışlar ılık, yazlar serin geçer. Kuzey ve Batı Avrupa bu iklimin görüldüğü başlıca bölgedir.

23. Türkiye'de en kurak bölge aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Karadeniz Bölgesi
• B) Ege Bölgesi
• C) Güneydoğu Anadolu Bölgesi ✓
• D) İç Anadolu Bölgesi
• E) Marmara Bölgesi

Türkiye'de Güneydoğu Anadolu Bölgesi en az yağış alan, en kurak bölgedir. Özellikle Şanlıurfa ve Mardin çevresinde yıllık yağış miktarı 300-400 mm dolayındadır. Bölge, yazın çok sıcak ve kurak olan Akdeniz ikliminin sert kara iklimi etkisiyle birleştiği bir geçiş alanındadır.

24. Aşağıdakilerden hangisi iklim ile hava durumu arasındaki en temel farktır?

• A) İklim yalnızca sıcaklıkla, hava durumu yalnızca yağışla ilgilidir
• B) İklim uzun yılların ortalamasını, hava durumu ise kısa süreli atmosfer koşullarını ifade eder ✓
• C) İklim deniz kenarında, hava durumu karada gözlemlenir
• D) Aralarında herhangi bir fark yoktur
• E) Hava durumu uzun yılların ortalamasını, iklim anlık durumu ifade eder

İklim, en az 30 yıllık meteorolojik verilerin ortalamasıyla belirlenen uzun dönemli atmosfer koşullarını ifade eder. Hava durumu ise anlık ya da kısa süreli (saatlik, günlük) atmosfer koşullarını gösterir. Bu nedenle hava durumu değişkenken iklim daha kararlı bir yapı sergiler.

25. Tundra iklimiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Yıl boyunca ılık ve yağışlı bir iklim hâkimdir
• B) Akdeniz iklimine benzer şekilde yazlar sıcak ve kuraktır
• C) Yazlar kısa ve serin, kışlar uzun ve çok soğuk geçer; bodur bitkiler yetişir ✓
• D) Tropikal ormanlar bu iklimde görülür
• E) 20°-30° enlemlerinde görülen kurak bir iklimdir

Tundra iklimi; 60°-75° enlemleri arasında, kutup çevresi bölgelerde görülür. Yazlar çok kısa ve serin, kışlar uzun ve şiddetli soğuktur. Ağaç yetişmez; yosun, liken ve bodur çalılar gibi kısa boylu bitkiler görülür. Kuzey Kanada, Sibirya kıyıları ve Alaska bu iklimin yaygın olduğu bölgelerdir.