COGRAFYA - nufus yerlesme (Bölüm 2)

1. Aşağıdakilerden hangisi 'çekici faktör' olarak iç göçe neden olur?

• A) Kentlerdeki sağlık ve eğitim hizmetleri ✓
• B) Köydeki güvenlik sorunları
• C) Tarımsal verimsizlik
• D) Köyde işsizliğin artması
• E) Kırsal bölgedeki doğal afetler

Göç kuramında 'itici faktörler' insanları bulundukları yerden uzaklaştırırken 'çekici faktörler' hedef bölgeye çeker. Kentlerdeki sağlık, eğitim, iş imkânları ve sosyal olanaklar insanları kente çeken faktörler arasında sayılır.

2. Yüksek doğum oranına sahip bir ülkede nüfusun büyük çoğunluğu hangi yaş grubunda yoğunlaşır?

• A) 65 yaş ve üzeri
• B) 25-44 yaş arası
• C) 0-14 yaş arası ✓
• D) 45-65 yaş arası
• E) 15-24 yaş arası

Doğum oranının yüksek olduğu ülkelerde her yıl çok sayıda bebek dünyaya gelmektedir. Bu durum nüfus içindeki çocuk ve genç oranını artırır; dolayısıyla 0-14 yaş grubu en kalabalık kesimi oluşturur.

3. Aşağıdaki yerleşme türlerinden hangisi toplu (küme) yerleşmeye örnektir?

• A) Mezra
• B) Çiftlik
• C) Kom
• D) Köy ✓
• E) Yayla

Toplu (küme) yerleşmeler, konutların birbirine yakın ve bir arada konumlandığı yerleşme biçimidir. Köy bu türün en tipik örneğidir. Çiftlik, mezra, kom ve yayla ise dağınık ya da geçici yerleşme biçimleri arasında yer alır.

4. Türkiye'de 1950'li yıllarda başlayan iç göç hareketinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Sanayi devriminin kırsal alanlarda yaşanması
• B) Tarımda makineleşmenin işgücü fazlası yaratması ✓
• C) Kıyı bölgelerindeki nüfusun doğal artış hızının düşmesi
• D) Devlet tarafından zorunlu iskân politikalarının uygulanması
• E) Kentlerdeki hammadde kaynaklarının tükenmesi

1950'li yıllarda Türkiye'de tarımda makineleşme (traktör kullanımının yaygınlaşması) kırsal alanda büyük bir işgücü fazlası yarattı. İş bulamayan köylüler kentlere göç etmek zorunda kaldı. Bu süreç, Türkiye'nin en önemli iç göç dalgasını başlatan temel dinamiktir.

5. Aşağıdaki nüfus piramitlerinden hangisi, doğum oranının düşük, yaşlı nüfus oranının yüksek olduğu gelişmiş ülkelere özgüdür?

• A) Tabanda dar, ortada şişkin, tepede dar olan baklava dilimi biçimli piramit ✓
• B) Tabanda ve tepede eşit genişlikte dikdörtgen biçimli piramit
• C) Tabanda dar, yukarıya doğru genişleyen ters üçgen biçimli piramit
• D) Tabanda geniş, tepede dar olan üçgen biçimli piramit
• E) Tüm yaş gruplarında eşit dağılım gösteren kare biçimli piramit

Doğum oranının düşük, ölüm oranının da düşük olduğu gelişmiş ülkelerde nüfus piramidi; alt yaş gruplarının dar, orta yaş gruplarının geniş, üst yaş gruplarının ise görece dar olduğu bir baklava ya da soğan dilimi görünümü alır. Bu yapı, nüfusun yaşlandığını ve doğal nüfus artış hızının çok düşük ya da sıfır olduğunu gösterir.

6. Türkiye'de kır nüfusunun toplam nüfusa oranı 1950'den günümüze sürekli azalmıştır. Bu durumun yol açtığı sonuçlardan biri aşağıdakilerden hangisi değildir?

• A) Kırsal alanlarda nüfus yoğunluğunun artması ✓
• B) Kentlerde gecekondu alanlarının genişlemesi
• C) Kentsel altyapı sorunlarının derinleşmesi
• D) Tarım arazilerinin bir kısmının atıl kalması
• E) Kentlerde kayıt dışı istihdamın artması

Kırdan kente göç, kırsal nüfusu azaltır; bu nedenle kırsal alanlardaki nüfus yoğunluğu artmaz, aksine düşer. Diğer seçeneklerin tamamı kırdan kente göçün bilinen sonuçlarıdır: gecekondulaşma, tarım arazilerinin terk edilmesi, kentlerde kayıt dışı çalışmanın ve altyapı sorunlarının artması bunların başında gelir.

7. Demografik geçiş modelinin ikinci aşamasında doğum oranları yüksek kalırken ölüm oranları düşmeye başlar. Bu aşamada nüfusun genel eğilimi nasıl şekillenir?

• A) Nüfus yavaş artar çünkü doğum oranları da düşmeye başlar
• B) Nüfus sabit kalır çünkü iki oran birbirini dengeler
• C) Nüfus hızla artar çünkü iki oran arasındaki fark büyür ✓
• D) Nüfus azalır çünkü göç kaybı artışın önüne geçer
• E) Nüfus önce artar sonra ani bir düşüş yaşar

Demografik geçiş modelinin ikinci evresinde tıp, hijyen ve beslenme koşullarındaki iyileşmeler ölüm oranlarını hızla düşürür; ancak doğum oranları geleneksel değerler ve sosyal yapı nedeniyle yüksek kalmaya devam eder. Bu iki oran arasındaki açılan makas, nüfusu hızla artırır. Gelişmekte olan pek çok ülke bu aşamada yaşanan nüfus patlamasını deneyimlemiştir.

8. Aşağıdaki Türkiye illerinden hangisi hem yüzölçümüne göre nüfus yoğunluğu hem de fizyolojik nüfus yoğunluğu açısından diğerlerinden belirgin biçimde farklı bir tablo çizer?

• A) Trabzon
• B) Konya
• C) Erzurum
• D) İstanbul ✓
• E) Adana

İstanbul, hem aritmetik (yüzölçümüne göre) nüfus yoğunluğu hem de tarım arazisi başına düşen nüfusu ifade eden fizyolojik nüfus yoğunluğu bakımından Türkiye'nin açık ara en yüksek değerlerine sahip ilidir. Yüksek sanayi ve hizmet sektörü istihdamı ile tarım alanlarının son derece sınırlı olması bu durumu pekiştirir. Diğer iller ya daha seyrek nüfuslu ya da daha geniş tarım arazilerine sahiptir.

9. Türkiye'de bazı illerin net göç hızı sürekli negatif değer almaktadır. Bu illerin ortak özelliklerine bakıldığında aşağıdakilerden hangisi ön plana çıkmaktadır?

• A) Tarıma dayalı ekonomi, sınırlı sanayi ve hizmet sektörü istihdamı ✓
• B) Nüfus yoğunluğunun Türkiye ortalamasının çok üzerinde olması
• C) Büyük üniversite şehirleri olup genç nüfusu çekememeleri
• D) Doğal nüfus artış hızının Türkiye ortalamasının altında kalması
• E) Kıyıya yakın konumda olup turizm gelirlerinin yetersizliği

Net göç hızı sürekli negatif olan iller genellikle Doğu ve İç Anadolu'daki tarım ağırlıklı, sanayi ve hizmet sektörünün zayıf kaldığı illerdir. Bu illerde iş imkânlarının kısıtlı olması, insanları başta İstanbul, Ankara, İzmir ve Bursa olmak üzere büyük sanayi-ticaret merkezlerine yönlendirir. Nüfus yoğunluğu yüksekliği ya da doğal artış hızının düşüklüğü bu tablonun belirleyici nedeni değildir.

10. Ortalama aile büyüklüğünün küçülmesi, şehirleşme oranının artması ve eğitim düzeyinin yükselmesiyle birlikte toplam doğurganlık hızının düştüğü gözlemlenmektedir. Bu süreci en iyi açıklayan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Demografik geçiş ✓
• B) Epidemiyolojik geçiş
• C) Göç geçişi
• D) Nüfus infilakı
• E) Nüfus ihtiyarlığı

Demografik geçiş, bir toplumun yüksek doğum-yüksek ölüm oranlarından düşük doğum-düşük ölüm oranlarına evrilme sürecini tanımlar. Şehirleşme, eğitim ve ekonomik kalkınmayla birlikte doğurganlık hızının düşmesi bu modelin üçüncü ve dördüncü aşamalarına karşılık gelir. Nüfus ihtiyarlığı bu sürecin bir sonucudur, epidemiyolojik geçiş ise ölüm nedenlerinin bulaşıcı hastalıklardan kronik hastalıklara kaymasını ifade eder.

11. Türkiye'de yerleşmelerin dağılışı incelendiğinde, Karadeniz kıyılarındaki köylerin iç bölgelere kıyasla çok daha dağınık bir yerleşme dokusuna sahip olduğu görülür. Bu farklılığın temel coğrafi nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Mülkiyet yapısı ve miras hukukunun tarihsel süreçte farklılaşması
• B) Bölgenin sık ormanlık ve engebeli yapısının ulaşımı kolaylaştırması
• C) Bölgede hayvancılığın tamamen terk edilerek bahçe tarımına geçilmesi
• D) Karadeniz kıyılarında ticaret yollarının yoğunlaşması
• E) Dağlık ve engebeli arazi ile eğimli yamaçların tarıma elverişli küçük parseller oluşturması ✓

Karadeniz Bölgesi'nin engebeli ve dağlık yapısı, düz ve geniş tarım arazilerinin oluşmasını engellemiştir. Yamaçlardaki küçük, birbirinden kopuk tarım parselleri insanların tarlalarına yakın, dağınık biçimde yerleşmesine yol açmıştır. Bu nedenle bölgede büyük toplu köyler yerine çiftlik, mezra ve dağınık kır evi yerleşmeleri yaygınlaşmıştır. Miras hukuku etkili olsa da belirleyici temel etken arazinin yapısıdır.

12. Aşağıdaki göç türlerinden hangisi, ülkeden ülkeye değil aynı ülke sınırları içinde gerçekleşen ancak kalıcı olmayan, belirli dönemlerde tekrarlanan bir hareketi ifade eder?

• A) Zorunlu göç
• B) Uluslararası göç
• C) Mevsimlik göç ✓
• D) Beyin göçü
• E) Zincir göç

Mevsimlik göç, tarım, inşaat veya turizm gibi sektörlerde çalışmak üzere belirli mevsimlerde gerçekleşen ve kişinin aslında yaşadığı yere döndüğü geçici iç göç türüdür. Türkiye'de Çukurova'ya pamuk toplamak için gelen tarım işçileri bunun klasik örneğidir. Beyin göçü nitelikli işgücünün yurt dışına gitmesidir; zincir göç ise aynı kökenden insanların birbirini izleyerek aynı yere göç etmesidir.

13. Türkiye'de 2000-2020 yılları arasında kentsel nüfus oranı yaklaşık %65'ten %93'e yükselmiştir. Bu hızlı kentleşmenin yarattığı sorunlar arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

• A) Çevre kirliliği ve yeşil alanların azalması
• B) Kentlerde trafik ve ulaşım sorunlarının büyümesi
• C) Kentlerde konut açığının derinleşmesi
• D) Kırsal alanlarda tarımsal üretimin artması ✓
• E) Kırsal bölgelerde okulların ve hastanelerin kapanması

Hızlı kentleşme sürecinde kırdan kente gerçekleşen göç, kırsal alanda aktif nüfusu azaltır. Bu durum tarımsal işgücü açığına ve bazı bölgelerde üretimin düşmesine yol açar; tarımsal üretimin artmasına değil. Diğer seçeneklerin tamamı (konut açığı, trafik sorunları, kırsal hizmetlerin kapanması, çevre sorunları) hızlı kentleşmenin bilinen olumsuz sonuçlarıdır.

14. Nüfus artış hızı yüksek olan bir ülkede bağımlılık oranının da yüksek olması ekonomik kalkınma açısından nasıl bir sonuç doğurur?

• A) Çalışan nüfusun ürettiği kaynakların büyük bölümü çalışmayan nüfusun geçimini karşılamak için harcanır ✓
• B) Devlet bütçesinde sağlık ve eğitim harcamaları otomatik olarak azalır
• C) Genç nüfusun yarattığı dinamizm teknolojik yeniliği doğrudan teşvik eder
• D) Çalışan başına düşen tüketim artar, bu da iç talebi ve büyümeyi hızlandırır
• E) Yabancı sermaye girişi artar çünkü ucuz işgücü potansiyeli yükselir

Bağımlılık oranı, çalışmayan nüfusun (çocuklar ve yaşlılar) çalışan nüfusa oranıdır. Bu oran yüksekse, her çalışan bireyin geçindirmesi gereken kişi sayısı artar. Sonuç olarak tasarruf oranları düşer, yatırıma ayrılacak kaynak azalır ve ekonomik kalkınma yavaşlar. Nüfus artış hızı yüksek gelişmekte olan ülkelerin kronik sorunlarından biri budur.

15. Aşağıdaki faktörlerden hangisi bir bölgede kalıcı yerleşmenin kurulmasını engelleyen itici (negatif) bir etkendir?

• A) Akarsu boylarında iklimin ılımanlaşması
• B) Verimli alüvyal toprakların varlığı
• C) Denize yakınlık ve liman imkânı
• D) Sanayi hammaddelerinin bolluğu
• E) Yüksek rakım ve uzun süreli kar örtüsü ✓

Yüksek rakım ve uzun süreli kar örtüsü; tarım yapmayı, ulaşımı ve günlük yaşamı olumsuz etkileyen doğal koşullar yaratır. Bu nedenle sürekli yerleşmeye elverişli değildir ve kalıcı iskânı engelleyen önemli bir itici faktördür. Alüvyal topraklar, ılıman iklim, denize yakınlık ve sanayi hammaddeleri ise yerleşmeyi teşvik eden çekici faktörlerdir.

16. Türkiye'de Güneydoğu Anadolu Projesi'nin (GAP) hayata geçirilmesiyle birlikte bölgenin demografik yapısında aşağıdaki değişimlerden hangisinin yaşanması beklenir?

• A) Bölge dışına göçün hızlanması ve nüfusun azalması
• B) Tarım dışı sektörlerin gelişmesiyle birlikte bölgeye göçün artması ve kentleşmenin hızlanması ✓
• C) Doğum oranlarının hızla düşmesi ve nüfus ihtiyarlığının başlaması
• D) Mevcut yerleşim alanlarının tamamen terk edilerek yeni merkezlere taşınması
• E) Bölgede yalnızca mevsimlik göçlerin artması, kalıcı nüfusun değişmemesi

GAP gibi büyük kalkınma projeleri; sulama altyapısı, enerji üretimi, sanayi yatırımları ve kentsel hizmetlerin gelişmesini sağlar. Bu durum bölgenin çekim gücünü artırır, bölge dışına göçü yavaşlatır ya da tersine çevirir. Tarım dışı sektörlerin büyümesiyle kentleşme de hızlanır. Proje, özellikle Şanlıurfa ve Gaziantep gibi merkezlerin nüfus ve ekonomik ağırlığını önemli ölçüde artırmıştır.

17. Kaba doğum hızı ile kaba ölüm hızı arasındaki fark, doğal nüfus artış hızını verir. Bir ülkede kaba doğum hızı ‰18, kaba ölüm hızı ‰6 ise bu ülkenin yıllık doğal nüfus artış hızı ve buna göre nüfusun ikiye katlanma süresi yaklaşık kaçtır?

• A) ‰24 — yaklaşık 29 yıl
• B) ‰12 — yaklaşık 58 yıl ✓
• C) ‰12 — yaklaşık 35 yıl
• D) ‰6 — yaklaşık 116 yıl
• E) ‰18 — yaklaşık 39 yıl

Doğal nüfus artış hızı = Kaba doğum hızı − Kaba ölüm hızı = ‰18 − ‰6 = ‰12'dir. Nüfusun ikiye katlanma süresi 'kural 70' ile hesaplanır: 70 ÷ yıllık artış yüzdesi. ‰12, yüzde olarak %1,2'ye eşittir. 70 ÷ 1,2 ≈ 58,3 yıl. Bu nedenle doğru yanıt ‰12 ve yaklaşık 58 yıldır.

18. Türkiye'de 'fonksiyonel kentleşme' ile 'demografik kentleşme' arasındaki farkı en iyi açıklayan ifade aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Demografik kentleşme, kentlerde yaşayan nüfus oranının artmasıdır; fonksiyonel kentleşme ise kentlerin sunduğu hizmet ve ekonomik çeşitliliğin gelişmesidir ✓
• B) Demografik kentleşme kentlerin fiziki olarak büyümesini, fonksiyonel kentleşme ise nüfus artışını ifade eder
• C) Fonksiyonel kentleşme, nüfusun kentlere taşınmasını; demografik kentleşme ise kent ekonomisinin çeşitlenmesini anlatır
• D) İkisi aynı kavramdır, yalnızca farklı akademik çevrelerce kullanılan adlardır
• E) Fonksiyonel kentleşme göç yoluyla gerçekleşen büyümeyi, demografik kentleşme ise doğal artışla kentlerin büyümesini ifade eder

Demografik kentleşme, toplam nüfus içinde kentlerde yaşayanların payının artması anlamına gelir; yani salt nüfus oransal büyümesidir. Fonksiyonel kentleşme ise bir yerleşim yerinin sanayi, ticaret, eğitim, sağlık gibi kentsel işlevleri üstlenmesi ve bu işlevlerin çeşitlenmesi sürecidir. Türkiye'de bazı ilçe merkezleri demografik olarak 'kent' sayılma eşiğini geçmiş olsa da fonksiyonel açıdan kentsel nitelikler taşımayabilir.

19. Türkiye'de 1950'li yıllardan itibaren hızlanan kırdan kente göçün temel nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

• A) Tarımda makineleşmenin iş gücü fazlası yaratması
• B) Kentlerdeki sanayi yatırımlarının iş imkânı sunması
• C) Kentsel alanlarda eğitim ve sağlık hizmetlerinin gelişmesi
• D) Kırsal alanlarda nüfus artış hızının yükselmesi
• E) Doğal afet ve iklim değişikliklerinin tarımsal üretimi olumsuz etkilemesi ✓

Doğal afet ve iklim değişiklikleri 1950'li yıllardaki kırdan kente göçün temel nedenleri arasında sayılamaz. Bu dönemdeki göçü tetikleyen başlıca etkenler; tarımda makineleşme (traktör kullanımının yaygınlaşması), kentlerdeki sanayi yatırımları, kentsel hizmetlerin cazibesi ve kırsal nüfusun hızla artmasıyla birlikte tarım arazilerinin yeterli geçim sağlayamamasıdır.

20. Aşağıdaki il çiftlerinden hangisinin nüfus yoğunlukları arasındaki fark en fazladır?

• A) İstanbul – Ankara
• B) Trabzon – Rize
• C) İstanbul – Hakkari ✓
• D) Konya – Adana
• E) İzmir – Bursa

Türkiye'nin en kalabalık ili olan İstanbul, km² başına binlerce kişilik nüfus yoğunluğuna sahipken Hakkari, dağlık arazi yapısı ve sert iklim koşulları nedeniyle Türkiye'nin en seyrek nüfuslu illeri arasında yer almaktadır. Bu iki il arasındaki yoğunluk farkı, diğer seçeneklerdeki il çiftleriyle kıyaslandığında çok daha büyüktür.

21. Bir ülkede kaba doğum hızı ile kaba ölüm hızı birbirine eşit olduğu hâlde nüfus artmaya devam ediyorsa bu durumun açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Net göç oranı sıfırdır
• B) Ülkeye gelen göçmen sayısı gidenleri aşmaktadır ✓
• C) Nüfus artışı bu koşulda mümkün değildir
• D) Bebek ölüm hızı yükselmiştir
• E) Ülke dışına göç iç göçten fazladır

Nüfus değişimi = (Doğum - Ölüm) + Net Göç formülüyle hesaplanır. Doğum ve ölüm hızları eşit olduğunda doğal nüfus artışı sıfırdır; ancak ülkeye gelen göçmen sayısı gidenlerden fazlaysa (pozitif net göç) nüfus yine de artar. Bu durum, nüfusu çekim gücü yüksek gelişmiş ülkelerde sıkça gözlemlenen bir olgudur.

22. Türkiye'de yüksek rakımlı iç kesimlerde kurulan şehirlerin, aynı enlemdeki kıyı şehirlerine kıyasla daha seyrek nüfuslanmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yer şekillerinin tarım ve yapılaşmayı kısıtlaması ✓
• B) Su kaynaklarına uzaklık
• C) Ulaşım ağlarının yetersizliği
• D) Maden rezervlerinin yetersizliği
• E) Turizm potansiyelinin düşük olması

Yüksek rakımlı iç kesimlerde engebeli arazi yapısı hem tarım yapılabilir alan miktarını hem de yapılaşma imkânlarını kısıtlar. Buna ek olarak karasal iklimin getirdiği uzun ve sert kışlar ekonomik faaliyetleri olumsuz etkileyerek nüfus çekiciliğini düşürür. Bu etkenler bir arada değerlendirildiğinde coğrafi koşullar en temel belirleyicidir.

23. Demografik geçiş modeline göre ikinci aşamada (erken sanayileşme dönemi) nüfus artış hızının en yüksek olmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Göç hareketlerinin nüfusu artırması
• B) Ölüm hızının hızla düşmesi, doğum hızının yüksek kalmaya devam etmesi ✓
• C) Hem doğum hem ölüm hızlarının birlikte düşmesi
• D) Doğum hızının artması ve ölüm hızının sabit kalması
• E) Doğum ve ölüm hızlarının her ikisinin de artması

Demografik geçiş modelinin ikinci aşamasında sağlık hizmetlerindeki iyileşme, temiz suya erişim ve tıbbi gelişmeler ölüm hızını hızla düşürür. Ancak toplumun geleneksel yapısı ve ekonomik koşullar doğum hızının yüksek seyrini sürdürmesine yol açar. Bu makas etkisi, iki hız arasındaki farkın açılması nedeniyle en yüksek nüfus artış hızının bu aşamada yaşanmasını sağlar.

24. Türkiye'de 2000 yılından itibaren doğurganlık hızının azalmasına karşın nüfusun artmaya devam etmesinin temel açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ölüm hızının doğum hızından daha hızlı düşmesi
• B) Uluslararası göçün nüfusa katkısı
• C) Nüfus tabanının geniş olması ve genç nüfusun doğum yapma çağında bulunması ✓
• D) Ortalama evlenme yaşının düşmesi
• E) Bebek ölüm oranlarının yeniden yükselmesi

Doğurganlık hızı (TFH) azalsa da nüfus artmaya devam edebilir; bunun nedeni nüfus momentumudur. Türkiye'nin genç nüfus tabanı büyük olduğu için doğum yapma çağındaki (15-49 yaş) kadın sayısı hâlâ yüksektir. Bu kitle daha az çocuk yapsa bile toplam doğum sayısı uzun yıllar boyunca ölüm sayısını aşmaya devam eder ve nüfus büyür.

25. Aşağıdaki faktörlerden hangisi, bir bölgede nüfus yoğunluğunun aritmetik yoğunluktan çok tarımsal yoğunlukla değerlendirilmesini zorunlu kılar?

• A) Tarım dışı arazilerin toplam yüzölçümünün büyük bölümünü oluşturması ✓
• B) Bölgedeki sanayi tesislerinin nüfusu çekmesi
• C) Nüfusun büyük çoğunluğunun hizmet sektöründe çalışması
• D) Ülke sınırlarının geniş olması
• E) Bölgenin kentleşme oranının yüksek olması

Aritmetik yoğunluk toplam nüfusu toplam alana bölerken tarımsal yoğunluk toplam nüfusu yalnızca tarım yapılabilir alana böler. Çöl, yüksek dağ veya bataklık gibi tarım dışı alanların fazla olduğu bölgelerde aritmetik yoğunluk gerçek baskıyı yansıtmaz; tarımsal yoğunluk bu koşullarda daha anlamlı bir göstergedir.