COGRAFYA - sanayi enerji (Bölüm 5)

1. Birincil enerji tüketiminde kişi başına düşen değerler incelendiğinde, gelişmekte olan ülkelerin gelişmiş ülkelere kıyasla düşük tüketim sergilemesinin temel yapısal nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) İklim koşullarının daha ılıman olması nedeniyle ısıtma ve soğutma talebinin düşük kalması
• B) Gelişmekte olan ülkelerde nüfusun daha genç olması nedeniyle enerji tüketiminin doğal olarak düşük seyretmesi
• C) Gelişmekte olan ülkelerin yenilenebilir enerji kaynaklarını daha etkin kullanması
• D) Sanayileşme düzeyi, kentleşme oranı ve kişi başına gelirin düşük olması sonucu endüstriyel ve bireysel enerji talebinin sınırlı kalması ✓
• E) Gelişmekte olan ülkelerde enerji verimliliği teknolojilerinin daha yaygın biçimde benimsenmesi

Kişi başına enerji tüketimi ile sanayileşme düzeyi, kentleşme oranı, kişi başına gelir ve yaşam standardı arasında güçlü bir pozitif korelasyon vardır. Gelişmekte olan ülkelerde endüstriyel üretim, motorlu araç sahipliği, enerji yoğun hizmet sektörü ve bireysel tüketim kalıpları gelişmiş ülkelere kıyasla çok daha sınırlıdır. Yenilenebilir enerji ve verimlilik teknolojileri açısından ise çoğu gelişmekte olan ülke gelişmiş ülkelerin gerisinde kalmaktadır, bu nedenle C ve E şıkları yanlıştır.

2. Türkiye'de tekstil ve konfeksiyon sanayii 1980'lerden itibaren İstanbul ve Marmara Bölgesi'nden Anadolu'ya doğru yayılma eğilimi göstermiştir. Bu coğrafi dönüşümün temel açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Anadolu'da teknik işgücünün İstanbul'a göre daha nitelikli olması
• B) İstanbul'da artan arazi ve işgücü maliyetleri ile yeni teşvik politikalarının Anadolu kentlerini cazip kılması ✓
• C) Anadolu'nun hammadde (pamuk, yün) üretimine daha yakın olması nedeniyle nakliye maliyetlerinin düşmesi
• D) Yabancı yatırımcıların Anadolu pazarlarına doğrudan erişim için iç bölgeleri tercih etmesi
• E) Marmara Bölgesi'ndeki çevre düzenlemelerinin tekstil fabrikalarını zorla taşıması

1980 sonrası ihracata yönelik sanayileşme politikaları ve teşvik sistemleri çerçevesinde tekstil-konfeksiyon sanayii İstanbul'dan Anadolu'ya kaymıştır. Bu kaymada belirleyici olan faktörler; İstanbul'daki arsa fiyatlarının ve ücretlerin yükselmesi, Anadolu'da ucuz ve bol işgücü (özellikle kadın emeği), OSB teşvikleri, düşük kira maliyetleri ve bölgesel kalkınma destekleridir. Hammaddeye yakınlık ikincil bir etkendir; Gaziantep, Kahramanmaraş, Denizli, Konya gibi merkezlerin yükselişi esas olarak maliyet avantajlarıyla açıklanmaktadır.

3. Enerji güvenliği kavramı çerçevesinde Türkiye için en doğru değerlendirme hangisidir?

• A) Hidroelektrik santrallerin yoğun kullanımı Türkiye'nin enerji ithalat bağımlılığını sıfırın altına indirmiştir
• B) Enerji ithalatındaki tek kaynak bağımlılığı ve yüksek dışa bağımlılık oranı Türkiye'nin enerji güvenliğini tehdit etmekte; bu nedenle kaynak çeşitlendirmesi stratejik öncelik taşımaktadır ✓
• C) Türkiye'nin coğrafi konumu enerji güvenliğini garanti altına almakta, transit ülke konumu enerji temininde her koşulda avantaj sağlamaktadır
• D) Türkiye'nin enerji güvenliği yalnızca yenilenebilir enerji kapasitesinin artırılmasıyla tam anlamıyla çözüme kavuşturulabilir
• E) Türkiye zengin doğalgaz rezervleri sayesinde enerji güvenliğini büyük ölçüde sağlamıştır

Türkiye, birincil enerji tüketiminin yaklaşık %70-75'ini ithal etmekte; doğalgaz büyük ölçüde Rusya ve İran'dan, petrol ise çeşitli kaynaklardan sağlanmaktadır. Bu yüksek dışa bağımlılık ve belirli ülkelere olan tek kaynak bağımlılığı ciddi bir enerji güvenlik açığı oluşturmaktadır. Transit ülke konumu (TANAP, TürkAkım) Türkiye'ye pazarlık gücü kazandırsa da bu durum enerji güvenliğini otomatik olarak garanti etmez. Yenilenebilir enerji tek başına sorunu çözmez ve hidroelektrik ithalatı sıfırlamamıştır. Bu nedenle kaynak ve rota çeşitlendirmesi kritik stratejik hedef olmaya devam etmektedir.

4. Aşağıdaki sanayi kümelerinden hangisi 'ağ ekonomileri' ve 'yerel bilgi yayılması' kavramlarıyla en doğrudan ilişkilidir?

• A) Büyük çok uluslu şirketlerin izole üretim tesisleri
• B) Marshallian sanayi bölgeleri (Üçüncü İtalya modeli gibi KOBİ kümeleri) ✓
• C) Kaynak güdümlü maden işleme tesisleri
• D) Ağır sanayi kompleksleri (entegre demir-çelik tesisleri)
• E) Devlet iktisadi teşebbüslerinin monopol üretim birimleri

Alfred Marshall'ın tanımladığı ve Üçüncü İtalya (Emilia-Romagna, Toscana gibi bölgeler) ile somutlaşan sanayi bölgeleri; birbirine yakın konumlanan uzmanlaşmış KOBİ'lerin yoğunlaştığı, işgücü havuzu, yerel bilgi yayılması (tacit knowledge spillover), tedarikçi-müşteri ağları ve ortak kurumsal altyapı sayesinde bireysel işletmelerin ulaşamayacağı verimlilik ve yenilikçilik düzeylerine eriştiği kümelerdir. Ağ ekonomileri, güven ilişkileri ve enformel bilgi akışı bu modelin özünü oluşturmaktadır. Diğer seçenekler bu ağ dinamiklerinden yoksun, dikey entegre ya da izole üretim biçimlerini temsil eder.