COGRAFYA - yeryuzu sekilleri (Bölüm 1)
COGRAFYA - yeryuzu sekilleri (Bölüm 1)
Aşağıdakilerden hangisi iç kuvvetlerin oluşturduğu yer şekillerinden biridir?
Bu testteki tüm sorular ve cevapları (25 soru)
1. Aşağıdakilerden hangisi iç kuvvetlerin oluşturduğu yer şekillerinden biridir?
- A) Birikinti konisi
- B) Meandr
- C) Delta
- D) Peneplen
- E) Horst ✓
Horst, tektonik hareketler sonucunda iki fay hattı arasında yüksekte kalan kütledir ve iç kuvvetlerin (tektonizma) oluşturduğu bir yer şeklidir. Birikinti konisi, meandr, peneplen ve delta dış kuvvetlerin oluşturduğu şekillerdir.
2. Türkiye'nin en uzun kıyı dağı olan ve kıyıya paralel uzanan Kuzey Anadolu Dağları hangi kıyı tipine örnek gösterilir?
- A) Enine kıyı
- B) Skyer kıyısı
- C) Boyuna kıyı ✓
- D) Dalmaçya kıyısı
- E) Ria kıyısı
Dağların kıyıya paralel uzandığı ve kıta ile denizin arasında uzun, dar bir kıyı şeridinin oluştuğu kıyı tipi boyuna (longitudinal) kıyıdır. Kuzey Anadolu Dağları ve Batı Toroslar bu kıyı tipine örnektir.
3. Aşağıdakilerden hangisi karstik bir yer şekli değildir?
- A) Uvala
- B) Obruk
- C) Kırgıbayır ✓
- D) Mağara
- E) Polye
Kırgıbayır (badlands), yumuşak ve geçirimsiz kayaçların akarsu ve yağmur suları tarafından aşındırılmasıyla oluşan engebeli bir yer şeklidir; karstik değil, flüvyal (akarsu) kökenlidir. Uvala, polye, mağara ve obruk karstik yer şekilleridir.
4. İki akarsu havzasını birbirinden ayıran sırtlara verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ova
- B) Boğaz
- C) Su bölümü çizgisi ✓
- D) Taraça
- E) Vadi
Su bölümü çizgisi (su bölümü hattı), iki farklı akarsu havzasını birbirinden ayıran yüksek sırtlardır. Yağan yağmur sularının hangi akarsuya akacağını belirler.
5. Aşağıdaki yer şekillerinden hangisi rüzgâr birikimine bağlı olarak oluşur?
- A) Barkhan ✓
- B) Peneplen
- C) Mantar kaya
- D) Tafoni
- E) Yardang
Barkhan, hilal şeklindeki hareketli kum tepecikleridir ve rüzgârın kum taşıması (rüzgâr birikimi) sonucu oluşur. Yardang, tafoni ve mantar kaya rüzgâr aşındırmasına bağlı şekillerdir. Peneplen ise akarsu aşındırmasının ileri evresinde oluşan düz alandır.
6. Volkanik bir dağın zirvesindeki çanak biçimindeki çukura ne ad verilir?
- A) Polye
- B) Kaldera
- C) Krater ✓
- D) Lagün
- E) Maar
Krater, volkanik dağların zirvesinde bulunan ve püskürme ağzının çevresinde oluşan çanak biçimli çukurdur. Kaldera ise kraterin büyümesiyle ya da volkanın çökmesiyle oluşan çok daha büyük çukurdur.
7. Akarsuların hızını kaybederek taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle oluşan, denize ya da göle açılan yelpaze biçimli yer şekillerine ne denir?
- A) Birikinti konisi
- B) Taban seviyesi
- C) Taraça
- D) Ova
- E) Delta ✓
Delta, akarsuların denize ya da göle döküldüğü yerde hızını kaybederek taşıdığı materyali biriktirmesiyle oluşan üçgen ya da yelpaze biçimli yer şeklidir. Birikinti konisi ise dağ eteklerinde, eğimin azaldığı yerlerde oluşur.
8. Türkiye'de Tuz Gölü havzası hangi tür ovaya örnek gösterilir?
- A) Delta ovası
- B) Karstik ova
- C) Birikinti ovası
- D) Tektonik ova ✓
- E) Taraça ovası
Tuz Gölü çevresi, tektonik hareketler (çöküntü) sonucunda oluşan tektonik bir ovadır. Tektonik ovalar, yer kabuğunun çökmesi ya da kırılması sonucu meydana gelir.
9. Aşağıdakilerden hangisi glasyal (buzul) aşındırması sonucunda oluşan bir yer şeklidir?
- A) Obruk
- B) Kıyı şeridleri
- C) Barkhan
- D) Sirk ✓
- E) Lagün
Sirk (karst), buzulların dağ yamaçlarını oyması sonucu oluşan at nalı biçimindeki çukurlardır. Buzulların eridiği dönemde su dolar ve sirk gölü oluşabilir. Bu nedenle glasyal kökenli bir yer şeklidir.
10. Aşağıdaki dağlardan hangisi kıvrım dağlarına örnek gösterilemez?
- A) Skandinavya Dağları ✓
- B) Kayalık Dağlar
- C) Alpler
- D) Himalayalar
- E) And Dağları
Skandinavya Dağları, levha hareketleri sonucu kıvrılmadan ziyade Paleozoyik'te oluşmuş eski kütlelerden oluşmakta olup tektonik kırılma ve aşındırma ile şekillenmiştir; genellikle kırık dağlarına ya da eski masif dağlara örnek verilir. Alpler, Himalayalar, And Dağları ve Kayalık Dağlar genç kıvrım dağlarıdır.
11. Kapalı havzalarda, çevresinden daha alçakta kalan ve sularını denize ulaştıramayan bölgelere ne ad verilir?
- A) Ova
- B) Dahili drenaj alanı ✓
- C) Vadi
- D) Peneplen
- E) Delta
Dahili drenaj alanı (kapalı havza ya da endoreik havza), sularını denize ulaştıramayan, çevresinden alçakta kalan havzalardır. Tuz Gölü çevresindeki İç Anadolu kapalı havzaları buna örnektir.
12. Buzul erimesiyle oluşan ve içi su dolu sirk çukurlarına ne ad verilir?
- A) Polye
- B) Sirk gölü ✓
- C) Maar
- D) Lagün
- E) Fiyord
Sirk gölü, buzulların dağ yamaçlarını oyarak oluşturduğu sirk çukurlarına buzulun erimesiyle su dolmasıyla meydana gelir. Türkiye'de Kaçkar Dağları'ndaki Deniz Gölü bu türe örnektir.
13. Aşağıdaki yer şekillerinden hangisi dış kuvvetlerin aşındırma faaliyeti sonucunda oluşmaz?
- A) Kırgıbayır
- B) Peneplen
- C) Horst ✓
- D) Moren
- E) Kanyon
Horst, iki fay hattı arasında kalan ve çevresine göre yüksekte kalmış kütledir; iç kuvvetler (tektonizma) tarafından oluşturulur. Kanyon ve peneplen akarsu aşındırması, moren buzul birikimi, kırgıbayır ise yağmur suyu aşındırması ile oluşur.
14. Denizin içine doğru uzanan ve üç tarafı suyla çevrili kara parçasına ne ad verilir?
- A) Yarımada ✓
- B) Kıta sahanlığı
- C) Körfez
- D) Ada
- E) Lagün
Yarımada, üç tarafı denizle çevrili, bir tarafı karaya bağlı kara parçasıdır. Anadolu bir yarımadaya örnek verilebilir. Ada tamamen suyla çevrili kara parçasıdır; körfez ise karanın içine girmiş deniz girintisidir.
15. Aşağıdakilerden hangisi kıyı kumullarının oluşumunda en belirleyici etkendir?
- A) Dalgalar
- B) Buzullar
- C) Rüzgârlar ✓
- D) Akarsular
- E) Gel-git olayları
Kıyı kumulları, kıyıya yakın alanlarda rüzgârın kum taneciklerini taşıyarak biriktirmesiyle oluşur. Rüzgâr hem taşıma hem de biriktirme sürecinde en belirleyici etkendir. Dalgalar kumu kıyıya getirebilir; ancak kumulların birikmesi ve şekillenmesi esas olarak rüzgâr etkisiyle gerçekleşir.
16. Türkiye'nin en yüksek dağı olan Ağrı Dağı hangi dağ oluşum türüne girer?
- A) Masif dağ
- B) Kıvrım dağı
- C) Horst
- D) Volkanik dağ ✓
- E) Kırık dağ
Ağrı Dağı (5137 m), magmanın yeryüzüne çıkarak birikmesiyle oluşmuş bir volkanik dağdır. Türkiye'nin en yüksek noktasını oluşturur. Kıvrım dağlarına örnek olarak Toros ve Kuzey Anadolu dağları verilebilir.
17. Birbirine paralel iki fay hattı arasındaki alanın çökmesiyle oluşan çukur yer şekline ne ad verilir?
- A) Polin
- B) Peneplen
- C) Platoya
- D) Horst
- E) Graben ✓
Graben, iki paralel fay hattı arasındaki bloğun çökmesiyle oluşan tektonik çukurlardır. Fay hatları arasındaki yüksekte kalan bloklar ise horst adını alır. Büyük Menderes Grabeni ve Gediz Grabeni Türkiye'nin önemli graben örnekleridir.
18. Aşağıdakilerden hangisi 'plato' kavramının doğru tanımıdır?
- A) Akarsuların taşıdığı materyallerin deniz veya göl ağzında birikmesiyle oluşan düzlüklerdir.
- B) İki dağ sırası arasında kalan ve dağlarla çevrili kapalı düzlüklerdir.
- C) Çevresine göre yüksekte kalan, akarsular tarafından derin vadilerle yarılmış geniş düzlüklerdir. ✓
- D) Çevresine göre alçakta kalan, taban suyu yüksek düz alanlardır.
- E) Alüvyonların birikmesiyle oluşan alçak ve geniş verimli düzlüklerdir.
Platolar, çevresine göre yüksekte yer alan, akarsuların derin vadilerle parçaladığı geniş düzlüklerdir. Anadolu Platosu bu tanıma uyan önemli bir örnektir. Şıklardaki diğer tanımlar sırasıyla bataklık, delta, tektonik ova ve alüvyal ovaya aittir.
19. Rüzgârın taşıdığı ince kum ve toz malzemelerin birikmesiyle oluşan yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kum tümseci (Kumullar) ✓
- B) Alalüvyon yelpazesi
- C) Teras
- D) Drumlin
- E) Moren
Kumullar (dünler), rüzgârın taşıdığı kum ve toz parçacıklarının birikmesiyle oluşan yer şekilleridir. Moren ve drumlin buzul kökenli birikim şekilleriyken, alüvyon yelpazesi ve teras akarsu kökenlidir.
20. Aşağıdaki ova türlerinden hangisi tektonik kökenlidir?
- A) Graben ovası ✓
- B) Alüvyal ova
- C) Delta ovası
- D) Birikinti ovası
- E) Taban ovası
Graben ovaları, iki fay hattı arasındaki çöküntü alanlarının zamanla dolmasıyla oluşur ve tektonik kökenlidir. Delta, birikinti, taban ve alüvyal ovalar ise dış kuvvetler (akarsu birikimi) sonucu meydana gelir. Türkiye'de Büyük Menderes Ovası graben kökenlidir.
21. Deniz ya da göl kıyısına ulaşan akarsuyun taşıdığı materyalleri biriktirmesiyle oluşan üçgen biçimli yer şekline ne denir?
- A) Birikinti yelpazesi
- B) Teras
- C) Menderesli vadi
- D) Taban ovası
- E) Delta ✓
Delta, akarsuyun deniz veya göle döküldüğü noktada hızını kaybederek taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle oluşur ve genellikle Yunan alfabesindeki delta (Δ) harfine benzer üçgen biçim alır. Nil Deltası ve Kızılırmak Deltası dünyaca bilinen örneklerdir.
22. Buzulların aşındırıp taşıdığı malzemeleri bırakmasıyla oluşan birikinti yer şekline ne ad verilir?
- A) Moren ✓
- B) Polye
- C) Kum tümseci
- D) Teras
- E) Alüvyon yelpazesi
Morenler, buzulların taşıdığı kaya parçaları, çakıl ve kum gibi malzemelerin buzulun kenarına veya ucuna birikmesiyle oluşan şekillerdir. Buzul kökenli birikim yer şekillerindendir. Teras ve alüvyon yelpazesi akarsu, kum tümseci rüzgâr kökenlidir.
23. Aşağıdakilerden hangisi karstik yer şekillerinden biri değildir?
- A) Lapya
- B) Uvala
- C) Dolin
- D) Mağara
- E) Peribacası ✓
Peribacaları, yumuşak tüf ve kaya tabakalarının rüzgâr ve yağış yoluyla farklı aşınmasıyla oluşur; karstik bir şekil değildir. Mağara, lapya, uvala ve dolin ise suyun kireçtaşını çözmesiyle oluşan karstik yer şekilleridir. Peribacaları Türkiye'de Nevşehir/Kapadokya'da görülür.
24. Aşağıdaki dağlardan hangisi kıvrılma sonucu oluşmuş bir kıvrım dağıdır?
- A) Nemrut Dağı (Bitlis)
- B) Karacadağ
- C) Toros Dağları ✓
- D) Ağrı Dağı
- E) Erciyes Dağı
Toros Dağları, iki levhanın birbirine yaklaşmasıyla sıkışan tortul tabakaların kıvrılması sonucu oluşmuş kıvrım dağlarına örnektir. Ağrı, Erciyes, Karacadağ ve Nemrut (Bitlis) volkanik kökenli dağlardır.
25. Bir eğim üzerinde akarsu tarafından taşınan kaba malzemelerin, akarsuyun hızını kaybettiği yerde birikmesiyle oluşan yer şekli hangisidir?
- A) Birikinti yelpazesi ✓
- B) Delta
- C) Taban ovası
- D) Polye
- E) Uvala
Birikinti yelpazesi, dağlık alandan inen bir akarsuyun eğimin azaldığı yerde hızını kaybederek taşıdığı kaba malzemeleri yelpaze biçiminde biriktirmesiyle oluşur. Delta ise akarsuyun deniz ya da göle döküldüğü noktada oluşur.