Doğal Afetler ve Çevre Sorunları

1. Türkiye'nin deprem açısından bu kadar riskli olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Türkiye'nin tropikal kuşakta yer alması
• B) Türkiye'nin birden fazla levhanın kesişim bölgesinde, aktif fay hatları üzerinde bulunması ✓
• C) Türkiye'nin dağlarının çok yüksek olması
• D) Türkiye'de çok sayıda volkanik dağın bulunması
• E) Türkiye'nin yarımada şeklinde olması

Türkiye, Avrasya, Afrika ve Arap levhalarının birbirine yaklaştığı bir bölgede yer alır. Bu levhaların hareketi Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu gibi aktif fay hatlarını oluşturmuş; ülke yüksek deprem riski altına girmiştir.

2. Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAFH) genel olarak hangi yönde uzanmaktadır?

• A) Kuzey-güney
• B) Doğu-batı ✓
• C) Kuzeybatı-güneydoğu
• D) Güneybatı-kuzeydoğu
• E) Çevresel (halka biçiminde)

KAFH, Doğu Anadolu'dan (Karlıova çevresinden) başlayarak Karadeniz kıyısını izleyerek batıya, Marmara Denizi'ne uzanan doğu-batı doğrultulu bir sağ-yanal doğrultu atımlı faydır.

3. Heyelanın (toprak kaymasının) oluşumunu tetikleyen faktörler arasında aşağıdakilerden hangisi YER ALMAZ?

• A) Aşırı yağış
• B) Ormanların tahrip edilmesi
• C) Deprem
• D) Eğimli arazi
• E) Kurak ve düz arazi koşulları ✓

Heyelan, eğimli, nemli ve bitki örtüsünden yoksun arazilerde tetiklenir. Kurak ve düz arazi koşulları ise bu süreçle doğrudan bağlantılı değildir; aksine düz arazi ve kuruluk heyelan riskini azaltır.

4. Küresel ısınmanın başlıca nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ozon tabakasının incelmesi
• B) Nükleer enerji santrallerinin yaygınlaşması
• C) Fosil yakıtların yakılmasıyla atmosfere salınan CO₂ ve diğer sera gazlarının artması ✓
• D) Orman yangınlarının tüm sera gazlarını yakması
• E) Deniz seviyesinin yükselmesi

Küresel ısınmanın temel nedeni, kömür, petrol ve doğal gaz gibi fosil yakıtların yakılmasıyla atmosfere karışan CO₂, metan ve azot oksit gibi sera gazlarının artmasıdır. Bu gazlar güneş enerjisinin uzaya yansımasını engelleyerek yeryüzünü ısıtır.

5. Ozon tabakasının incelmesinden sorumlu başlıca kimyasallar aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Karbondioksit (CO₂)
• B) Metan (CH₄)
• C) Kloroflorokarbonlar (CFC) ✓
• D) Azot oksitler (NOx)
• E) Kükürt dioksit (SO₂)

CFC (kloroflorokarbon) gazları, eski tip buzdolabı ve klimalarda kullanılan kimyasallardır. Atmosferin üst katmanlarına ulaştıklarında ozon (O₃) moleküllerini parçalarlar; bu da UV radyasyonun yeryüzüne daha fazla ulaşmasına neden olur.

6. Çölleşmenin Türkiye'de en yoğun görüldüğü bölgeler aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Karadeniz kıyıları ve Ege kıyıları
• B) İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'nun kurak/yarı kurak kesimleri ✓
• C) Trakya ve Marmara çevresi
• D) Doğu Karadeniz'in dağlık yaylaları
• E) Akdeniz kıyı şeridi

Çölleşme, bitki örtüsünün tahrip edilmesi ve iklim değişikliğiyle kurak/yarı kurak bölgelerde hızlanır. Türkiye'de İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'nun step iklimli kesimleri bu açıdan en kırılgan alanlardır.

7. Erozyon ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Erozyon yalnızca rüzgar ile gerçekleşir
• B) Ormanlık alanlar erozyon riskini artırır
• C) Erozyon; su, rüzgar gibi dış kuvvetlerin toprağı aşındırıp taşımasıdır; ormansızlaşma ve eğimli arazi riski artırır ✓
• D) Türkiye'de erozyon yalnızca kıyı bölgelerinde görülür
• E) Erozyon verimli toprağın birikimi anlamına gelir

Erozyon, toprak yüzeyinin su ya da rüzgar tarafından aşındırılıp taşınmasıdır. Orman örtüsünün kaldırılması, yanlış tarım uygulamaları ve eğimli araziler erozyonu hızlandırır; Türkiye bu açıdan önemli risk taşır.

8. 1999 Marmara (Gölcük) Depremi hangi fay hattı üzerinde gerçekleşmiştir?

• A) Doğu Anadolu Fay Hattı
• B) Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAFH) ✓
• C) Ege graben sistemi
• D) Toros dağ kuşağı
• E) Güneydoğu Anadolu fay sistemi

17 Ağustos 1999 Marmara (Gölcük) Depremi, Kuzey Anadolu Fay Hattı'nın Marmara kolu üzerinde 7,4 büyüklüğünde gerçekleşmiş; 17.000'den fazla can kayıplarına yol açmıştır.

9. Küresel ısınmanın olası sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi YER ALMAZ?

• A) Kutup buzullarının erimesi
• B) Deniz seviyesinin yükselmesi
• C) Aşırı hava olaylarının (sel, kuraklık) artması
• D) Ozon tabakasının kalınlaşması ✓
• E) Biyoçeşitliliğin azalması

Ozon tabakasının kalınlaşması küresel ısınmanın sonucu değildir; aksine ısınma ve ozon incelmesi birbirinden farklı çevre sorunlarıdır. Küresel ısınma sera etkisinden, ozon incelmesi ise CFC gazlarından kaynaklanır.

10. Sel afetinin oluşma riskini artıran coğrafi faktörler arasında aşağıdakilerden hangisi yer alır?

• A) Bol yağış + ormanlık alan + düz arazi
• B) Az yağış + çıplak arazi + eğimli arazi
• C) Bol yağış + çıplak/ormansız arazi + eğimli arazi ✓
• D) Az yağış + ormanlık alan + düz arazi
• E) Bol yağış + ormanlık alan + dağlık arazi

Sel oluşumu için yüksek yağış yükü, toprağın suyu tutamaması (ormansız/çıplak zemin) ve akışı hızlandıran eğimli arazi birlikte gereklidir. Orman örtüsü suyu tutarak sel riskini azaltır.

11. Aşağıdaki çevre sorunları ile başlıca nedenleri eşleştirmesinden hangisi YANLIŞTIR?

• A) Küresel ısınma – CO₂ ve sera gazları
• B) Ozon incelmesi – CFC gazları
• C) Asit yağmurları – SO₂ ve NOx emisyonları
• D) Çölleşme – ormansızlaşma ve kuraklık
• E) Ozon incelmesi – CO₂ artışı ✓

Ozon tabakasının incelmesi CO₂ artışından değil CFC (kloroflorokarbon) ve benzer halojenlü kimyasallardan kaynaklanır. CO₂ artışı ise küresel ısınmanın temel nedenidir.

12. Türkiye'de yaşanan sel ve heyelan afetlerinin önlenmesinde en etkili coğrafi önlem aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kıyılara beton duvar inşa etmek
• B) Kurak bölgelerde sulama kanalı açmak
• C) Ormansızlaşmış eğimli alanları ağaçlandırmak ve arazi kullanımını düzenlemek ✓
• D) Dağ zirvelerine meteoroloji istasyonu kurmak
• E) İç göçü teşvik etmek

Orman örtüsü yağış suyunu tutarak akışı yavaşlatır, toprağın kaymaya karşı direncini artırır. Ormansızlaşmış eğimli alanlarda ağaçlandırma; hem sel hem de heyelan riskini doğrudan azaltır.

13. Türkiye'deki en önemli iki fay hattı hangileridir?

• A) Ege Fay Hattı ve Akdeniz Fay Hattı
• B) Kuzey Anadolu Fay Hattı ve Doğu Anadolu Fay Hattı ✓
• C) Marmara Fay Hattı ve Ege Fay Hattı
• D) İç Anadolu Fay Hattı ve Karadeniz Fay Hattı
• E) Toros Fay Hattı ve Pontus Fay Hattı

Türkiye'deki en önemli iki fay hattı; kuzeyden geçen Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF) ve güneydoğu-batı yönünde uzanan Doğu Anadolu Fay Hattı'dır (DAF).

14. 1999 Marmara depreminin büyüklüğü (magnitüd) kaç olarak ölçülmüştür?

• A) 6,8
• B) 7,4 ✓
• C) 7,8
• D) 8,0
• E) 6,5

17 Ağustos 1999'da gerçekleşen Marmara depremi 7,4 büyüklüğünde ölçülmüştür.