Yer Şekilleri

1. Türkiye dağlarının genç ve diri (hareketli) olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ülkenin Orta Kuşak'ta yer alması
• B) Ülkenin üç tarafının denizlerle çevrili olması
• C) Ülkenin Alp-Himalaya orojenez (dağ oluşum) kuşağı üzerinde bulunması ✓
• D) Ülkenin step ikliminin etkili olduğu bir bölgede bulunması
• E) Ülkenin matematik konumunun 36-42 derece arasında olması

Türkiye, levha hareketleri sonucu oluşan ve hâlâ aktif olan Alp-Himalaya dağ oluşum (orojenez) kuşağı üzerinde yer alır. Bu nedenle dağları jeolojik olarak gençtir, yükselmeye devam eder ve deprem riski taşıyan diri faylara sahiptir.

2. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de kıyıya paralel uzanan iki ana sıradağdan biri değildir?

• A) Karadeniz (Kuzey Anadolu) Dağları
• B) Ağrı Dağı ✓
• C) Toros (Güney Anadolu) Dağları
• D) Kuzey Anadolu Dağları'nın doğu uzantıları
• E) Toros Dağları'nın batı kesimleri (Batı Toroslar)

Ağrı Dağı, kıyıya paralel uzanan bir sıradağ değil, Doğu Anadolu'da yer alan tek başına yükselen bir volkanik dağdır (Türkiye'nin en yüksek noktası). Karadeniz Dağları ve Toros Dağları ise kıyı boyunca uzanan iki ana sıradağ sistemidir.

3. Türkiye'nin ortalama yükseltisinin en fazla olduğu bölüm aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Marmara
• B) Ege
• C) Akdeniz
• D) Doğu Anadolu ✓
• E) Karadeniz kıyı şeridi

Doğu Anadolu'da Kuzey Anadolu ve Toros Dağları birbirine yaklaşır, araya volkanik dağlar ve yüksek platolar eklenir; bu nedenle Doğu Anadolu, Türkiye'nin ortalama yükseltisi en fazla olan bölümüdür.

4. Bir akarsuyun denize döküldüğü yerde taşıdığı alüvyonları biriktirerek oluşturduğu, Çukurova'nın da örneği olduğu düzlük türü aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Plato
• B) Karstik ova
• C) Dağ sırası
• D) Tektonik ova
• E) Delta ovası ✓

Delta ovaları, akarsuların denize ya da göle döküldüğü yerde hızının azalmasıyla taşıdığı alüvyonu (sediment) biriktirmesi sonucu oluşan verimli düzlüklerdir. Çukurova, Bafra ve Çarşamba ovaları bu türün tipik örnekleridir.

5. Plato ile ova arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

• A) Plato her zaman deniz kıyısında, ova her zaman iç kesimde bulunur
• B) Plato volkanik kökenlidir, ova ise her zaman karstiktir
• C) Plato akarsularla yarılmış ve çevresine göre yüksekte kalan düzlüktür, ova ise alçak ve düz geniş bir arazidir ✓
• D) Plato yalnızca Doğu Anadolu'da, ova yalnızca Marmara'da bulunur
• E) Plato ile ova arasında oluşum bakımından hiçbir fark yoktur

Plato, akarsuların derin vadiler açarak yardığı, çevresine göre yüksekte kalan geniş düzlüktür. Ova ise nispeten alçak, düz ya da hafif eğimli geniş bir arazidir. Bu, iki yer şekli arasındaki temel tanım farkıdır.

6. Türkiye'deki akarsuların genel olarak kısa, eğimli ve rejimlerinin düzensiz olmasının sonucu olarak aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

• A) Ulaşıma çok elverişlidirler
• B) Hidroelektrik enerji üretimi potansiyeli yüksektir ✓
• C) Yıl boyunca taşıdıkları su miktarı sabittir
• D) Hepsi aynı denize dökülür
• E) Delta ovası oluşturmazlar

Eğimin fazla olması akarsuyun hızını ve dolayısıyla potansiyel enerjisini artırır; bu nedenle Türkiye akarsuları ulaşıma elverişli olmasa da hidroelektrik enerji üretimi açısından önemli bir potansiyele sahiptir.

7. Doğu Anadolu'da yoğun olarak görülen Ağrı, Süphan ve Nemrut gibi dağların ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kıyıya paralel uzanan kıvrım dağları olmaları
• B) Karstik aşınımla oluşmaları
• C) Volkanik kökenli olmaları ✓
• D) Buzul aşındırmasıyla oluşmaları
• E) Step ikliminin etkisiyle oluşmaları

Ağrı, Süphan ve Nemrut dağları; yer altındaki magmanın yeryüzüne çıkmasıyla oluşan volkanik dağlardır. Bunlar kıvrım (orojenik) dağlardan farklı olarak tek başlarına, koni biçiminde yükselirler.

8. Bir akarsuyun dağlık ve eğimli arazide derin, dar vadiler (kanyon) oluşturması, yer şekillerinin oluşumunda hangi kuvvetin etkisine örnektir?

• A) İç kuvvetlerin (orojenez)
• B) Dış kuvvetlerin (akarsu aşındırması) ✓
• C) Volkanizmanın
• D) Depremin
• E) Epirojenezin

Akarsuların aşındırma, taşıma ve biriktirme faaliyetleri dış kuvvetler arasında yer alır. Eğimli arazide hızlı akan akarsu, zeminini aşındırarak derin ve dar vadiler (kanyonlar) oluşturur; bu dış kuvvetlerin (akarsu aşındırması) tipik bir sonucudur.

9. Fırat ve Dicle nehirleri ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

• A) Karadeniz'e dökülürler
• B) Türkiye sınırları içinde doğup Basra Körfezi'ne dökülürler ✓
• C) Akdeniz ikliminin olduğu bir bölgede doğarlar
• D) Türkiye'nin en kısa akarsularıdır
• E) Yalnızca göllere dökülürler, denize ulaşmazlar

Fırat ve Dicle, Doğu Anadolu'daki yüksek platolardan doğar, Türkiye'den çıktıktan sonra Suriye ve Irak topraklarından geçerek birleşir ve sonunda Basra Körfezi'ne dökülür. Bu, Türkiye'nin en uzun ve önemli akarsularındandır.

10. Aşağıdakilerden hangisi yer şekillerinin oluşumunda etkili olan 'iç kuvvetlere' bir örnek değildir?

• A) Deprem
• B) Volkanizma
• C) Orojenez (dağ oluşumu)
• D) Rüzgar aşındırması ✓
• E) Epirojenez (kıta/yer kabuğu hareketleri)

Rüzgar aşındırması, yeryüzünü dışarıdan etkileyen bir kuvvettir ve dış kuvvetler arasında sayılır. Deprem, volkanizma, orojenez ve epirojenez ise yer kabuğunun içinden kaynaklanan iç kuvvetlerdir.

11. Türkiye'nin ortalama yüksekliği yaklaşık kaç metredir?

• A) 800 m
• B) 950 m
• C) 1132 m ✓
• D) 1500 m
• E) 600 m

Türkiye'nin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği yaklaşık 1132 metredir; bu Avrupa ortalamasının oldukça üzerindedir.

12. Türkiye'nin en yüksek dağı hangisidir?

• A) Erciyes
• B) Uludağ
• C) Kaçkar
• D) Ağrı ✓
• E) Süphan

Ağrı Dağı, 5137 metre yüksekliğiyle Türkiye'nin en yüksek dağıdır.

13. Erciyes Dağı hangi ilde bulunur?

• A) Sivas
• B) Konya
• C) Kayseri ✓
• D) Ankara
• E) Nevşehir

Erciyes Dağı, Kayseri iline bağlı ve yaklaşık 3917 metre yüksekliğinde sönmüş bir volkanik dağdır.

14. Uludağ hangi ilde bulunur?

• A) Kocaeli
• B) Bursa ✓
• C) Sakarya
• D) Balıkesir
• E) İzmit

Uludağ, Bursa iline bağlı ve 2543 metre yüksekliğinde Türkiye'nin önemli bir kayak merkezidir.

15. Türkiye'de platolar en çok hangi bölgelerde yaygındır?

• A) Kıyı bölgelerinde
• B) İç Anadolu ve Doğu Anadolu'da ✓
• C) Ege kıyılarında
• D) Marmara kıyılarında
• E) Güney sahil şeridinde

İç Anadolu ve Doğu Anadolu bölgeleri geniş platolarla kaplıdır; bu platolar çoğunlukla volkanik faaliyetlerle oluşmuştur.