GUNCEL - turkiye guncel (Bölüm 5)

1. Türkiye'nin 2023 yılında ilan ettiği 'Türkiye Yüzyılı' vizyonu çerçevesinde benimsenen Orta Vadeli Program (OVP) hedefleri incelendiğinde, aşağıdaki politika araçlarından hangisi enflasyonla mücadelede yapısal reform niteliği taşımaktan ziyade konjonktürel bir önlem olarak değerlendirilmektedir?

• A) Kredi büyümesini sınırlandırmaya yönelik makro ihtiyati tedbirler
• B) Enflasyona endeksli kira artışlarına geçici tavan uygulanması ✓
• C) Cari açığın finanse edilmesinde döviz rezervlerinin artırılması hedefi
• D) Kamu harcamalarında mali disiplinin güçlendirilmesi
• E) Merkez Bankası bağımsızlığının yeniden tesis edilmesi

Enflasyona endeksli kira artışlarına getirilen geçici tavan uygulaması, yapısal bir dönüşüm sağlamak yerine kısa vadeli fiyat baskısını yönetmeye yönelik idari bir müdahaledir. Bu tür tavanlar, uzun vadede arz-talep dengesini bozarak konut piyasasında yapısal sorunlara yol açabilir ve enflasyonun temel nedenlerini ortadan kaldırmaz. Diğer seçenekler ise enflasyonla mücadelede kalıcı etki yaratmayı hedefleyen yapısal nitelikteki politika araçlarıdır.

2. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın 2023 ortasından itibaren uygulamaya koyduğu ortodoks para politikasına dönüş sürecinde politika faizinin yükseltilmesi, aşağıdaki makroekonomik göstergelerden hangisi üzerinde teorik beklentinin aksine gecikmiş ve sınırlı bir etki yaratmıştır?

• A) Mevduat faizlerinin yükselmesi
• B) Kredi büyüme hızının gerilemesi
• C) Döviz kurunun değer kazanması
• D) Yurt içi talebin yavaşlaması
• E) Enflasyon beklentilerinin hızla çıpalanması ✓

Faiz artışlarının mevduat ve kredi faizlerine yansıması görece hızlı gerçekleşmiş; talep üzerindeki frenleme etkisi de belirli bir gecikmeyle kendini göstermiştir. Ancak yıllarca süren yüksek ve değişken enflasyon ortamında yerleşik hale gelen enflasyon beklentilerinin çıpalanması (nominal çapa işlevi) en gecikmiş ve en az başarılı sonuç veren alan olmuştur. Kısa sürede faiz artışlarıyla beklentilerin yönetilmesi, uzun vadeli beklenti bozulmasının varlığında oldukça güç olmaktadır.

3. 2023 Şubat depremleri sonrasında Türkiye'nin uyguladığı afet yönetimi sürecinde kurulan AFAD koordinasyon yapısının eleştirilen en temel kurumsal eksikliği, aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Arama-kurtarma ekiplerinin donanım yetersizliği
• B) Uluslararası yardım kuruluşlarıyla koordinasyon protokollerinin yetersizliği
• C) Yabancı arama-kurtarma ekiplerine geç vize verilmesi
• D) Tek çatı altında toplanan yetkilerin karar süreçlerini yavaşlatması ve yerel yönetimlerin devre dışı bırakılması ✓
• E) Kentsel dönüşüm mevzuatının deprem öncesinde yeterince uygulanmaması

AFAD'ın 2009'da kurulmasıyla birlikte afet yönetimi merkezi bir yapıya kavuşturulmuş; ancak 2023 depremlerinde bu merkezileşmenin sahada karar alma süreçlerini ağırlaştırdığı ve yerel yönetimlerin müdahale kapasitesini işlevsiz kıldığı yoğun biçimde eleştirilmiştir. Akademik ve sivil toplum raporlarında, yerinden yönetim mekanizmalarının zayıflamasının ilk 72 saatteki kritik müdahale penceresini olumsuz etkilediği vurgulanmıştır. Diğer seçenekler de gerçek birer sorun olmakla birlikte, sorunun odak noktası olan kurumsal tasarım zaafiyetini tam olarak karşılamamaktadır.

4. Türkiye'nin NATO üyeliği bağlamında Finlandiya ve İsveç'in ittifaka katılım süreçlerinde sergilediği tutumu değerlendirirken, Türkiye'nin öne sürdüğü PKK/YPG bağlantılı iade talepleri ve silah ambargosu şikayetleri aşağıdaki hangi dış politika yaklaşımının somut bir yansıması olarak yorumlanabilir?

• A) İttifak içi pazarlık gücünü millî güvenlik kaygılarıyla birleştiren pragmatik çok boyutluluk ✓
• B) Batı ittifakından kopuşu simgeleyen revizyonist bir strateji
• C) Orta Doğu'daki Kürt siyasi hareketleriyle diyalog kurma çabası
• D) Rusya ile stratejik ortaklığı derinleştirme politikası
• E) AB üyelik sürecini yeniden canlandırmayı hedefleyen bir taktik

Türkiye, İsveç ve Finlandiya'nın NATO üyeliğini PKK sempatizanı gördüğü kişi ve grupların iadesi ile silah ambargosunun kaldırılması gibi somut güvenlik taahhütlerine bağlamıştır. Bu tutum, ne Batı'dan tam kopuşu ne de Rusya ile stratejik birlikteliği simgelemektedir; aksine ittifak içindeki veto gücünü bir koz olarak kullanarak millî güvenlik çıkarlarını öne çıkaran ve birden fazla güç merkezi arasında denge gözeten pragmatik çok boyutlu dış politikanın ders kitabı niteliğindeki bir örneğidir.

5. Türkiye'nin 2024 itibarıyla sürdürdüğü 'Suriye politikası' çerçevesinde Fırat'ın doğusundaki SDG/YPG kontrolündeki bölgelere yönelik askeri operasyonlar ile Suriye hükümetiyle normalleşme adımları arasındaki temel gerilim noktası aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Şam ile normalleşmenin önkoşulu olarak Esad rejiminin öne sürdüğü SDG'ye yönelik operasyonların durdurulması talebi ile Türkiye'nin terör örgütü saydığı bu yapıya tolerans gösterememesi arasındaki çelişki ✓
• B) Suriye'deki Türkmen toplulukların Kürt gruplarla yerel ittifak kurması
• C) Kürt nüfusun Türkiye'ye göç etme ihtimalinin yarattığı demografik baskı
• D) Rusya'nın Türk operasyonlarına hava sahasını kapatma tehdidi
• E) ABD'nin Suriye'deki üslerinin Türk operasyonlarından etkilenmesi riski

Türkiye, Şam yönetimiyle ilişkileri normalleştirmek istese de Esad rejimi bu sürecin ön koşulu olarak Türkiye'nin SDG/YPG varlığına son vermesini değil, aksine bu gruplara yönelik operasyonları durdurmasını ve Suriye toprak bütünlüğünü fiilen tanımasını talep etmiştir. Türkiye ise YPG'yi PKK'nın uzantısı olarak kabul ettiğinden, bu örgütle herhangi bir uzlaşı içinde görünmekten kaçınmaktadır. Bu çelişki Türkiye'nin Suriye politikasının çözüme kavuşturulamamış en merkezi gerilimidir.

6. Türkiye'nin Karadeniz Tahıl Girişimi'nin (İstanbul Tahıl Koridoru) Temmuz 2023'te Rusya tarafından sona erdirilmesinin hemen ardından başlattığı diplomatik trafik değerlendirildiğinde, Türkiye'nin bu süreçteki rolü aşağıdaki tanımlamalardan hangisiyle en doğru biçimde nitelendirilebilir?

• A) BM öncülüğünde yeni bir çerçeve kurulana dek pasif bekleyiş politikası
• B) Anlaşmazlığın tüm sorumluluğunu Ukrayna'ya yükleyen Rus yanlısı söylem
• C) Rusya'nın kararını açıkça kınayan ve yaptırım politikasına destek veren aktif Batı yanlısı tutum
• D) Hem Rusya hem Ukrayna ile kanalları açık tutarak arabuluculuk işlevini sürdürmeye çalışan, kendi limanlarını ve tahıl koridorunu bir koz olarak kullanan tarafsız dengeleyici ✓
• E) Tahıl ihracatının tamamen Türk denetimine alınmasını öngören egemenlik odaklı strateji

Türkiye, Rusya'nın anlaşmadan çekilmesinin ardından ne açık kınama ne de Rusya yanlısı bir tutum sergilemiş; bunun yerine hem Moskova hem Kiev hem de BM ile çok taraflı temasları sürdürerek İstanbul'un aracılık kapasitesini koruma stratejisi izlemiştir. Boğazlar üzerindeki hâkimiyet ve coğrafi konumu, Türkiye'ye bu süreçte özgün bir koz sağlamaktadır. Bu tutum, Türkiye'nin Ukrayna savaşı boyunca benimsediği 'stratejik özerklik' veya 'aktif tarafsızlık' doktriniyle örtüşmektedir.

7. Türkiye nüfus istatistiklerine göre 2023-2024 döneminde gözlemlenen demografik eğilimler bütünsel olarak değerlendirildiğinde, aşağıdaki çıkarımlardan hangisi demografik baskı ve sosyal politika açısından en kritik uzun vadeli riski doğru biçimde ifade etmektedir?

• A) Toplam doğurganlık hızının 2,1 eşiğinin altına düşmesiyle birleşen hızlı yaşlanma ve SGK'ya artan baskı ✓
• B) Yükseköğretim mezunlarının yurt dışına göçünün (beyin göçü) ivmelenmesiyle birlikte işgücü verimliliğinin düşmesi
• C) İç göçün durma noktasına gelmesi nedeniyle kentsel işgücü açığının büyümesi
• D) Suriyeli ve Afgan mülteci nüfusunun doğurganlık hızının yerli nüfusu geride bırakarak demografik dengeyi kalıcı olarak değiştirmesi
• E) Kırsal nüfus yoğunluğunun artması sonucu tarım arazilerinin parçalanması

Türkiye'nin toplam doğurganlık hızı 2000'lerin başından bu yana düşüş eğilimindedir ve 2023 verilerine göre nüfusu yenileyebilmek için gereken 2,1 eşiğinin belirgin biçimde altına inmiştir. Bu durum, Türkiye'nin diğer ülkelere kıyasla daha erken bir aşamada yaşlanan nüfusla yüzleşeceğine işaret etmektedir. Yaşlı bağımlılık oranındaki bu artış, sosyal güvenlik sistemleri, sağlık harcamaları ve işgücü piyasası üzerinde kapsamlı baskılar yaratmaktadır. Beyin göçü (D seçeneği) de ciddi bir sorun olmakla birlikte, SGK ve emeklilik sistemine bütünsel etkisi açısından demografik yaşlanma çok daha yapısal ve kronik bir risk oluşturmaktadır.

8. Türkiye'nin 2023 genel seçimleri sonucunda oluşan yeni Bakanlar Kurulu yapısında ekonomi yönetimine ilişkin gerçekleştirilen değişiklik, uluslararası finans kuruluşları tarafından ağırlıklı olarak hangi çerçevede yorumlanmıştır?

• A) Alışılmadık faiz politikasından ortodoks makroekonomik çerçeveye dönüşün kurumsal sinyali ✓
• B) Merkez bankacılığı bağımsızlığından kalıcı olarak vazgeçilmesi
• C) Maliye ve para politikasının tamamen birleştirilerek güçlü bir koordinasyon sağlanması
• D) Yatırım ortamını iyileştirmek amacıyla mülkiyet haklarının güçlendirilmesi
• E) IMF ile stand-by anlaşması müzakerelerinin ön hazırlığı

2023 seçimlerinin ardından Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Merkez Bankası başkanlığına yapılan atamalar (Mehmet Şimşek ve Hafize Gaye Erkan'ın akabinde Fatih Karahan), IMF ve uluslararası yatırımcı çevreleri tarafından Türkiye'nin yıllarca sürdürdüğü düşük faiz/yüksek büyüme paradigmasından çıkıp ortodoks para ve maliye politikasına geri döndüğünün kurumsal işareti olarak değerlendirilmiştir. Bu dönüşüm, Moody's ve Fitch başta olmak üzere kredi derecelendirme kuruluşlarının görünüm notlarına da yansımıştır.

9. Türkiye'nin 'Mavi Vatan' doktrini çerçevesinde Doğu Akdeniz'deki yetki alanı iddiaları incelendiğinde, Yunanistan ve Kıbrıs'ın itiraz ettiği temel hukuki argüman aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Türkiye'nin NATO deniz hukukunu UNCLOS'a üstün tutması
• B) Türkiye'nin UNCLOS'u imzalamamış olmasının Münhasır Ekonomik Bölge haklarından yararlanmasını engellemesi
• C) Türkiye'nin adaların MEB oluşturma hakkını fiilen yok sayarak yalnızca karasularını kabul etmesi ve bu suretle Yunan adalarını çevreleme iddiasında bulunması ✓
• D) Türkiye'nin kıta sahanlığı taleplerinin Libya ile imzalanan deniz yetki alanı mutabakat muhtırasına dayandırılması
• E) Türkiye'nin yalnızca Türk Kıbrıs yönetimini meşru muhatap olarak tanıması

Türkiye, UNCLOS'u onaylamamakla birlikte, Yunanistan ve Kıbrıs'ın itiraz ettiği asıl mesele Türkiye'nin adaların tam anlamıyla MEB hakkına sahip olduğu görüşünü reddetmesidir. Bu doktrine göre Rodos, Midilli veya Onikiadalar gibi Türkiye kıyısına yakın küçük adalar MEB oluşturamaz ya da yalnızca sınırlı bir karasuyu alanına hak kazanabilir. Bu yaklaşım UNCLOS'un 121. maddesiyle çelişmekte ve Yunanistan'ın Doğu Akdeniz'deki kaynak haklarını fiilen budamaktadır. Libya ile imzalanan deniz yetki alanı mutabakat muhtırası (B seçeneği) bu politikanın ürünlerinden biri olmakla birlikte, temel hukuki çekişmenin özü değildir.

10. Türkiye'de 2022-2024 yılları arasında uygulanan kur korumalı mevduat (KKM) sistemine yönelik aşağıdaki eleştirilerden hangisi, sistemin kamu maliyesi üzerindeki asimetrik risk yükü bakımından en yerinde tespiti içermektedir?

• A) KKM hesaplarının yalnızca büyük ölçekli kurumsal mevduat sahiplerini kapsaması
• B) Merkez Bankası'nın olağan para politikası araçlarının işlevsiz kılınması
• C) Kur riskinin bireylerden devlete aktarılması yoluyla döviz değer kayıplarından kaynaklanan maliyetin Hazine'ye yüklenmesi ve şeffaflıktan yoksun koşullu bir mali yükümlülük yaratması ✓
• D) Sistemin dolarizasyonu artırarak yerli para biriminin ikame edilmesini hızlandırması
• E) Sisteme dahil olabilmek için gereken asgari mevduat tutarının orta gelir grubunu dışarıda bırakması

KKM'nin en temel yapısal eleştirisi, özel mevduat sahiplerine ait kur riskini devlet güvencesiyle üstlenerek Hazine'ye koşullu ve bilanço dışı bir yükümlülük yüklemiş olmasıdır. TL'nin değer kaybettığı dönemlerde devlet, banka mevduatlarının döviz cinsinden reel değerini telafi etmek zorunda kalmaktadır. Bu durum son derece büyük maliyetlere yol açmış; IMF ve kamu maliyesi analistlerince sürdürülemez bir yapı olarak nitelendirilmiştir. Dolarizasyonun artması (C seçeneği) da gözlemlenen bir sonuç olmakla birlikte, sorunun odak noktası olan mali risk transferini doğrudan karşılamamaktadır.

11. Türkiye'nin teknoloji politikası bağlamında 'Yerli ve Milli Teknoloji Hamlesi' kapsamında geliştirilen TOGG elektrikli otomobili, ASELSAN savunma sistemleri ve Bayraktar TB2 insansız hava aracı gibi girişimlerin ekonomi politikası açısından yansıttığı temel strateji aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Özel sektörü devre dışı bırakarak savunma sanayiinde tam kamu tekelinin kurulması
• B) Yüksek katma değerli endüstrilerde ithal ikameci sanayileşme yoluyla dış ticaret açığının azaltılması ve teknolojik bağımlılığın kırılması ✓
• C) Türkiye'yi ucuz işgücü temelli ihracatın merkezi konumuna getirme
• D) Bölgesel ticaret bloklarının oluşturulması yoluyla komşu ülkelerin teknolojik gelişimine katkıda bulunma
• E) Teknoloji transferini sağlamak amacıyla yabancı doğrudan yatırımları çekme

Savunma ve sivil alanda yerli ürünlere yapılan bu yatırımlar, 20. yüzyılın ortasındaki ithal ikameci kalkınma modelinin 21. yüzyıl koşullarına uyarlanmış biçimini yansıtmaktadır. Türkiye, bu girişimlerle kritik teknolojilere erişimin jeopolitik koşullanmalara maruz kaldığı alanlarda —özellikle ABD ile F-35 anlaşmazlığının ardından— kendi teknoloji tedarik zincirini inşa etmeyi ve yüksek katma değerli ihracat geliri elde etmeyi hedeflemektedir. Bu strateji, hem ekonomik hem de stratejik çeşitlendirme kaygılarıyla şekillenmektedir.

12. 2024 yılında Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından açıklanan enflasyon verilerine ilişkin metodoloji tartışması, aşağıdaki hangi temel istatistik sorununu gün yüzüne çıkarmaktadır?

• A) Tüketici fiyat endeksinin metodolojik referans çerçevesinin TÜFE yerine GSYH deflatörü esas alınarak oluşturulması
• B) Hane halkı tüketim anketinin yeterince geniş bir örneklem üzerinden yapılmaması
• C) Enflasyon sepetinin ağırlıklarının periyodik olarak güncellenmemesi ve baz etkilerinin hesaba katılmaması
• D) Uluslararası fiyatlarla karşılaştırmaya olanak tanıyan satın alma gücü paritesi düzeltmesinin yapılmaması
• E) Ağırlıklandırma ölçütlerinin, standart istatistik güncelleme döngüsünden bağımsız olarak hükümet politikasına hizmet edecek biçimde değiştirildiğine dair şüpheler ✓

TÜİK verilerine yönelik eleştiriler ağırlıklı olarak metodolojik saydamlık ve bağımsızlık kaygıları üzerinde yoğunlaşmıştır. ENAG (Enflasyon Araştırma Grubu) gibi bağımsız araştırma kuruluşları, piyasa gözlemleriyle çok daha yüksek enflasyon rakamlarına ulaşmaktadır. Temel şüphe, sepet ağırlıklarının olağan güncelleme döngüleri yerine siyasi baskıya yanıt verecek biçimde düzenlenmiş olabileceğidir. Bu durum, resmi verilerle gerçek tüketici deneyimi arasındaki algı uçurumunu da açıklamaktadır. Ağırlık güncellemeleri meşru bir uygulama olmakla birlikte, zamanlamasının ve kapsamının şeffaflıktan yoksun olması güvenilirlik sorununa yol açmaktadır.

13. Türkiye'nin 2023-2024 döneminde hem İsrail'i soykırımla suçlayan Güney Afrika'nın ICJ davasına müdahil olması hem de Hamas'la aktif diplomasi kanallarını sürdürmesi, ancak buna karşın tarihsel İsrail ticaret ilişkilerine tek taraflı son vermemesi; bu tutumun bütünü değerlendirildiğinde aşağıdaki dış politika yaklaşımlarından hangisi en isabetli tanımlamayı sunmaktadır?

• A) Batı ile diplomatik ilişkilerin tamamen kopmasına zemin hazırlayan bir kopuş stratejisi
• B) İslam dünyasına yönelik saf ideolojik bir dış politika
• C) BM Güvenlik Konseyi'nde daimi üyelik hedefini destekleyen pozisyon alımı
• D) Kamuoyu söylemi ve hukuki adımlarla iç siyasi taban yönetimi yapılırken ekonomik ilişkilerin pragmatizm çerçevesinde korunması ✓
• E) Türkiye'nin Filistin davasını uluslararası arenada defalarca tanımasının doğal uzantısı

Türkiye'nin Gazze konusundaki tutumu, retorik ve hukuki adımların dini-milliyetçi seçmen tabanına yönelik iç siyasi konumlanmayla iç içe geçtiği, buna karşın ekonomik pragmatizmin gözetildiği çok katmanlı bir yapı sergilemektedir. Ticaret ilişkilerinin geç ve seçici biçimde kısıtlanması, söylemin fiili ekonomik bedel ödeme iradesiyle her zaman örtüşmediğini göstermektedir. Bu tutum, Türkiye'nin Filistin meselesinde tarihsel olarak güçlü bir duruş sergilemesine karşın ekonomik ve stratejik hesapların politikayı dizginlediği örüntüyle de uyum içindedir.

14. Türkiye'de 2023 yılında kapsamlı biçimde yeniden düzenlenen seçim mevzuatı — seçim çevrelerinin yeniden belirlenmesi, ittifak hükümleri ve seçilmiş cumhurbaşkanının referanduma başvurmadan üçüncü döneme gidebileceği koşullar dahil — değerlendirildiğinde, söz konusu değişiklikler akademisyenler tarafından ağırlıklı olarak hangi kavram çerçevesinde ele alınmıştır?

• A) Yargısal aktivizm
• B) Federal yapılanmaya doğru yetki devri
• C) Parlamenter sistem restorasyonu
• D) Seçimsel otoriter anayasacılık ya da 'demokratik geri çekilme' ✓
• E) Normatif anayasal konsolidasyon

Türkiye'nin seçim mevzuatındaki değişiklikler, karşılaştırmalı siyaset yazınında iktidar partisinin orantısız avantaj elde ettiği, kurumsal denetim mekanizmalarının zayıfladığı ve iktidarın meşruiyetini seçim usulünden türetmeye devam ettiği 'seçimsel otoriter' sistemlere ilişkin geniş bir literatür çerçevesinde değerlendirilmektedir. Steven Levitsky ve Lucan Way'den beslenilen bu 'demokratik geri çekilme' veya 'rekabetçi otoriterleşme' perspektifi, Freedom House ve V-Dem gibi uluslararası endekslerin Türkiye değerlendirmelerine de yansımıştır. Seçim sistemleri ve zamanlamasındaki değişikliklerin toplumsal meşruiyetle örtüşmesi, tartışmanın odak noktasını oluşturmaktadır.

15. Türkiye Cumhuriyeti'nin 100. kuruluş yıl dönümü olan 2023'te kamuoyuyla paylaşılan 2053 Vizyonu belgesinde yer alan hedefler bütünsel olarak değerlendirildiğinde, söz konusu belgenin ekonomi-politik açıdan en belirgin iç çelişkisi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yüksek teknoloji ihracatını artırma hedefi ile küresel bilim-araştırma endekslerindeki mevcut düşük sıralamalar arasındaki yapısal açık ✓
• B) Hem gelir dağılımı eşitliğini hem de GSYİH'de mutlak büyümeyi eş anlı hedef olarak benimsemesi
• C) Sürdürülebilir borç yönetimini ön plana çıkarırken aynı zamanda kapsamlı altyapı yatırımlarını hedeflemesi
• D) Sürdürülebilir çevre hedefleriyle çelişen enerji yoğun büyüme paradigması
• E) Nüfus politikaları ile emeklilik sisteminin uzun vadeli aktüeryal dengeleri arasındaki uyumsuzluk

2053 Vizyonu, yüksek katma değerli ve ileri teknoloji içeren ihracatta küresel liderliği hedeflemektedir. Ancak patent başvuruları, AR-GE harcamalarının GSYİH'ye oranı, küresel yenilik endekslerindeki konum ve Türkiye üniversitelerinin uluslararası sıralamalardaki yeri, bu hedefle gerçek kapasite arasındaki derin uçurumu gözler önüne sermektedir. Türkiye bu alanlarda hem Doğu Asya rakiplerinin hem de pek çok AB üyesinin belirgin biçimde gerisinde kalmaktadır. Bu yapısal açığı kapatmadan yüksek teknoloji ihracat liderliğini yakalamak olağanüstü bir kurumsal dönüşümü gerektirmektedir. Öte yandan enerji-çevre gerilimi (C seçeneği) de gerçek bir çelişkiyi yansıtmakla birlikte, ölçülebilir ve belgelenmiş kapasite açığı bakımından B seçeneği daha güçlü bir iç çelişkiyi temsil etmektedir.