GUNCEL - bilim teknoloji (Bölüm 3)

1. Blok zinciri (blockchain) teknolojisine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Her blok, bir önceki bloğun özet (hash) değerini içerdiğinden zincirleme bütünlük sağlanır ✓
• B) Türkiye'de blok zinciri teknolojisinin kullanımı yasal olarak tamamen yasaktır
• C) Blok zinciri yalnızca kripto para birimleri için kullanılabilir
• D) Blok zincirine kaydedilen veriler, ağ yöneticisi tarafından kolaylıkla değiştirilebilir
• E) Merkezi bir sunucu tarafından yönetilen veri tabanı sistemidir

Blok zincirinin temel güvenlik ilkesi, her bloğun bir önceki bloğun kriptografik özetini (hash) içermesidir. Bu sayede herhangi bir bloktaki değişiklik sonraki tüm blokları etkiler ve ağdaki diğer düğümler tarafından tespit edilir. A seçeneği yanlıştır; blok zinciri tedarik zinciri, sağlık ve kamu kayıtları gibi alanlarda da kullanılır. Blok zinciri dağıtık yapıdadır, merkezi değildir (B yanlış). Veriler değiştirilemez (D yanlış). Türkiye'de blok zinciri kullanımı genel olarak yasak değildir (E yanlış).

2. Yapay zekada 'derin öğrenme' (deep learning) ile 'makine öğrenimi' (machine learning) arasındaki en temel fark aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Derin öğrenme algoritmaları yalnızca denetimli (supervised) öğrenme yöntemiyle çalışır
• B) Makine öğrenimi çok daha büyük veri setleri gerektirirken derin öğrenme küçük verilerle çalışır
• C) Makine öğrenimi yalnızca görüntü verisiyle çalışırken derin öğrenme metin verisiyle çalışır
• D) Makine öğrenimi matematiksel model kullanmaz, derin öğrenme kullanır
• E) Derin öğrenme, öznitelik çıkarımını (feature extraction) otomatik olarak yapan çok katmanlı sinir ağları kullanır ✓

Makine öğreniminde uzmanlar genellikle elle öznitelik mühendisliği (feature engineering) yapmalıdır; yani modele hangi özelliklerin önemli olduğunu söyler. Derin öğrenmede ise çok katmanlı yapay sinir ağları bu öznitelikleri veriden otomatik olarak öğrenir. Bu otomasyon, görüntü ve ses tanıma gibi karmaşık görevlerde büyük başarı sağlamıştır. Diğer seçenekler yanlıştır: derin öğrenme genellikle daha fazla veri gerektirir; hem denetimli hem denetimsiz öğrenme yöntemleri mevcuttur.

3. Türkiye'nin uzay programı kapsamında 2023 yılında açıklanan hedeflere göre aşağıdakilerden hangisi Türkiye Uzay Ajansı'nın (TUA) 2033 vizyonuna dahil değildir?

• A) Ay'a yumuşak iniş gerçekleştirmek
• B) Mars'a insanlı görev düzenlemek ✓
• C) Mikro uydu ve CubeSat teknolojilerini geliştirmek
• D) Türkiye'nin kendi roketi ile uydu fırlatmak
• E) Uzay üssü kurmak için uluslararası iş birliği geliştirmek

Türkiye Uzay Ajansı'nın 2033 ulusal uzay programı hedefleri arasında Ay'a yumuşak iniş (hedef yılı 2028), yerli roketle uydu fırlatma kapasitesi kazanma, mikro uydu geliştirme ve uluslararası iş birlikleri yer almaktadır. Ancak Mars'a insanlı görev düzenleme hedefi, Türkiye'nin mevcut 2033 vizyonu kapsamında belirtilmemiştir; bu, günümüzde yalnızca NASA, SpaceX ve Çin'in açıkladığı uzun vadeli bir hedeftir. Bu nedenle C seçeneği Türkiye'nin resmi hedefleri arasında yer almamaktadır.

4. Aşağıdakilerden hangisi 'metaverse' (üst evren) kavramını en doğru biçimde tanımlar?

• A) Yalnızca video oyunlarının oynandığı sanal bir platform
• B) Sanal gerçeklik gözlüğü olmadan erişilemeyen kapalı devre dijital eğlence ağı
• C) Kullanıcıların avatarlar aracılığıyla sosyal, ekonomik ve kültürel etkinlikler yapabildiği kalıcı, paylaşımlı üç boyutlu sanal ortam ✓
• D) İnternetin tamamen yerini alacak olan yapay zeka tabanlı sistem
• E) Gerçek dünyadaki nesnelerin dijital ikizlerinin oluşturulduğu endüstriyel simülasyon sistemi

Metaverse, kullanıcıların avatarlar aracılığıyla sosyal etkileşim kurabildikleri, ticaret yapabildikleri, eğlenebildikleri ve çalışabildikleri kalıcı, paylaşımlı, üç boyutlu sanal dünyalar bütününü ifade eder. Yalnızca oyun platformu değildir (A yanlış). İnternetin kendisi değil, onun gelişmiş bir boyutudur (B yanlış). Dijital ikiz ise daha çok endüstriyel simülasyon için kullanılan ayrı bir kavramdır (D). Metaverse'e PC, mobil ve VR dahil pek çok cihazla erişilebilir (E yanlış).

5. Fosil yakıt bağımlılığını azaltmak amacıyla geliştirilen 'yeşil hidrojen' üretim yöntemi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Doğal gazın yüksek sıcaklıkta buharla reaksiyona sokulması (buhar reformasyonu)
• B) Yenilenebilir enerji kaynaklarından elde edilen elektrikle suyun elektrolizinin yapılması ✓
• C) Kömürün oksijensiz ortamda ısıtılarak gazlaştırılması
• D) Petrol rafinasyonu sürecinde yan ürün olarak elde edilmesi
• E) Nükleer reaktörlerde fisyon reaksiyonları sırasında açığa çıkan hidrojen gazının toplanması

Renk kodlamasında 'yeşil hidrojen', yalnızca güneş, rüzgar gibi yenilenebilir kaynaklardan elde edilen elektrikle gerçekleştirilen su elektrolizi yoluyla üretilen hidrojeni ifade eder. Bu yöntemde karbon salınımı sıfırdır. A seçeneği 'mavi/gri hidrojen' (doğal gaz reformasyonu), B 'kahverengi/siyah hidrojen' (kömür gazlaştırma), D ise 'pembe hidrojen' (nükleer enerji kaynaklı elektroliz) olarak adlandırılır. Petrol rafinasyonundan elde edilen ise 'gri hidrojen' kapsamındadır.

6. Türkiye'nin geliştirdiği GÖKTÜRK uydularına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) GÖKTÜRK uyduları yalnızca tarımsal amaçlı arazi izleme için kullanılmaktadır
• B) GÖKTÜRK-1 ve GÖKTÜRK-2, yüksek çözünürlüklü görüntüleme kapasitesine sahip gözlem uydularıdır ✓
• C) GÖKTÜRK uyduları haberleşme amaçlı olarak tasarlanmıştır
• D) GÖKTÜRK uydularının tamamı Türkiye'nin kendi roketi ile fırlatılmıştır
• E) GÖKTÜRK programı Türk Silahlı Kuvvetleri ile ilgisi olmayan sivil bir projedir

GÖKTÜRK-1 ve GÖKTÜRK-2, Türkiye'nin savunma amaçlı yüksek çözünürlüklü yersel gözlem (EO - Electro-Optical) uydusu programıdır. Bu uydular uzaydan yüksek çözünürlüklü görüntü alarak askeri ve sivil izleme işlevleri görür. A yanlıştır; haberleşme amacıyla değil, gözlem amacıyla üretilmiştir. C yanlıştır; uydular yabancı roketlerle fırlatılmıştır. D yanlıştır; kullanım alanı çok daha kapsamlıdır. E yanlıştır; program Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) koordinasyonunda TSK için yürütülmüştür.

7. Yapay zekada 'halüsinasyon' (hallucination) kavramı aşağıdakilerden hangisini ifade eder?

• A) Görüntü işleme algoritmalarının resimlerde olmayan nesneleri algılaması
• B) Sinir ağlarının eğitim verisini ezberleyerek yeni verilere genelleme yapamaması
• C) Dil modelinin tutarlı görünen ancak olgusal olarak yanlış veya uydurulmuş bilgiler üretmesi ✓
• D) Kullanıcı sorgusunu yanlış anlayarak tamamen alakasız bir konuda yanıt vermesi
• E) Yapay zekanın işlem yükü aşıldığında geçici olarak çökmesi

Yapay zekada 'halüsinasyon', büyük dil modellerinin (LLM) kendinden emin ve tutarlı bir üslupla olgusal açıdan yanlış, yanıltıcı veya tamamen uydurulmuş bilgiler üretmesi olgusunu tanımlar. Model var olmayan kaynakları, kişileri veya olayları varmış gibi sunabilir. Bu, güvenilirlik açısından ciddi bir sorun oluşturmaktadır. C seçeneği görüntü işlemedeki 'artifact' veya 'false positive' olgusunu tanımlar. D seçeneği 'aşırı öğrenme' (overfitting) kavramıdır. E seçeneği ise halüsinasyondan farklı, konudan sapma sorunudur.

8. Türkiye'nin uzaya gönderdiği ilk yerli ve milli uydu olan İMECE'nin temel görevi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Uzay boşluğundaki radyasyon ölçümü
• B) Uluslararası uzay istasyonuyla iletişim sağlama
• C) GPS tabanlı navigasyon sinyali üretimi
• D) Yüksek çözünürlüklü yer gözlemi ve istihbarat amaçlı görüntüleme ✓
• E) Hava durumu tahmini ve iklim izleme

İMECE, Türkiye'nin ilk yerli ve milli gözlem uydusu olup 2023 yılında uzaya fırlatılmıştır. Temel amacı yüksek çözünürlüklü optik görüntü alarak yer gözlemi yapmaktır. Bu sayede doğal afet takibi, sınır güvenliği ve stratejik istihbarat amaçlarına hizmet etmektedir. Hava durumu tahmini için ayrı meteoroloji uyduları (örneğin Türksat serisi) kullanılmaktadır.

9. Yapay zekâ alanında kullanılan 'Büyük Dil Modeli (Large Language Model)' kavramıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) Bağlam içindeki kelimelerin ilişkisini öğrenmek için transformatör mimarisini kullanır.
• B) Bu modeller yalnızca denetimli öğrenme yöntemiyle eğitilebilir. ✓
• C) Milyarlarca parametreyle eğitilen derin öğrenme modellerini kapsar.
• D) Doğal dil işleme görevlerinde insan benzeri metinler üretebilir.
• E) GPT ve BERT bu modellere örnek olarak gösterilebilir.

Büyük Dil Modelleri hem denetimli (supervised) hem de denetimsiz (unsupervised) ve pekiştirmeli öğrenme (reinforcement learning) yöntemleriyle eğitilebilir. Özellikle ön eğitim aşamasında büyük ölçüde denetimsiz öğrenme kullanılır. Bu nedenle 'yalnızca denetimli öğrenme kullanılır' ifadesi yanlıştır. Diğer şıklardaki bilgiler doğrudur.

10. Kuantum bilgisayarların klasik bilgisayarlara kıyasla temel üstünlüğünü sağlayan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Silikon tabanlı işlemciler yerine grafen kullanması
• B) Transistör sayısının çok daha fazla olması
• C) Daha yüksek saat hızıyla (GHz) çalışması
• D) Kübitlerin süperpozisyon ve dolanıklık özelliklerinden yararlanması ✓
• E) Elektrik tüketiminin daha az olması

Kuantum bilgisayarlar, klasik bitlerin aksine 0 ve 1 değerlerini aynı anda temsil edebilen kübitler kullanır. Süperpozisyon sayesinde kübitler aynı anda birden fazla durumda bulunabilirken, dolanıklık (entanglement) özelliği kübitlerin birbirini anlık olarak etkilemesini sağlar. Bu iki özellik, kuantum bilgisayarlara belirli problem türlerinde (kriptografi, ilaç keşfi, optimizasyon) klasik bilgisayarlara göre büyük bir üstünlük kazandırır.

11. CRISPR-Cas9 teknolojisiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Yalnızca hayvan genomlarında değişiklik yapmak için kullanılır.
• B) DNA'yı belirli bir noktadan kesmek ve düzenlemek amacıyla kullanılan bir gen düzenleme teknolojisidir. ✓
• C) Yalnızca tarımsal uygulamalar için geliştirilmiştir.
• D) Bu teknoloji yalnızca tek hücreli organizmalarda işlev gösterir.
• E) Kimyasal ilaçların gen ekspresyonunu baskılaması ilkesine dayanır.

CRISPR-Cas9, kılavuz RNA (guide RNA) aracılığıyla genomun belirli bir bölgesine yönlendirilen Cas9 enzimiyle DNA'yı keserek gen düzenlenmesine olanak tanıyan bir biyoteknoloji aracıdır. Bakteri, bitki, hayvan ve insan hücrelerinde uygulanabilir. Kanser, genetik hastalıklar ve tarımsal geliştirme gibi geniş bir yelpazede kullanılmaktadır. 2020 Nobel Kimya Ödülü bu teknolojiyi geliştiren Jennifer Doudna ve Emmanuelle Charpentier'e verilmiştir.

12. 5G teknolojisi ile 4G/LTE teknolojisi karşılaştırıldığında, 5G'nin öne çıkan temel teknik avantajı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Enerji tüketimini %90 oranında azaltması
• B) Yalnızca fiber optik kablo altyapısıyla çalışabilmesi
• C) Daha geniş kapsama alanı ve bina içi daha iyi sinyal kalitesi
• D) Daha az baz istasyonu gerektirmesi nedeniyle düşük altyapı maliyeti
• E) Milisaniyenin altına düşen gecikme süresi (latency) ve çok daha yüksek veri hızı ✓

5G'nin en belirgin teknik avantajları çok yüksek veri hızı (teorik olarak 10 Gbps'ye kadar) ve son derece düşük gecikme süresidir (1 ms'nin altında). Bu özellikler otonom araçlar, uzaktan cerrahi, endüstriyel IoT ve artırılmış gerçeklik gibi gecikmeye duyarlı uygulamalar için kritik önem taşır. 5G, yüksek frekanslı milimetre dalgaları kullandığından kapsama alanı daha sınırlıdır ve daha fazla baz istasyonu gerektirir; bu nedenle A ve C şıkları yanlıştır.

13. Nesnelerin İnterneti (IoT) kavramının temelinde yatan ilke aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Fiziksel cihaz ve nesnelerin sensörler aracılığıyla internete bağlanarak veri toplaması ve paylaşması ✓
• B) Cihazların yalnızca Bluetooth aracılığıyla birbiriyle haberleşmesi
• C) İnternete erişimin yalnızca bilgisayar ve akıllı telefonlarla sınırlı tutulması
• D) Nesnelerin yapay zekâ olmadan kendi kararlarını alması
• E) Kullanıcı verilerinin yalnızca yerel sunucularda depolanması

IoT (Internet of Things), günlük nesnelerin (akıllı ev aletleri, endüstriyel sensörler, giyilebilir teknolojiler vb.) internet üzerinden birbirleriyle ve merkezi sistemlerle veri alışverişi yapmasını ifade eder. IoT yalnızca Bluetooth ile sınırlı değildir; Wi-Fi, Zigbee, Z-Wave, LoRa ve hücresel ağlar gibi birçok iletişim protokolünü kullanır. Bu teknoloji akıllı şehirler, sağlık izleme ve endüstri 4.0 uygulamalarının temelini oluşturmaktadır.

14. Blok zinciri (blockchain) teknolojisiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) Kripto para birimlerinin altyapısını oluşturan teknolojilerden biridir.
• B) Blok zincirine eklenen veriler kolaylıkla değiştirilebilir ve silinebilir. ✓
• C) Her blok, bir önceki bloğun kriptografik özetini (hash) içerir.
• D) Merkezi bir otoriteye ihtiyaç duyulmadan işlemler doğrulanabilir.
• E) Ağdaki tüm düğümler işlemlerin kopyasını tutabilir.

Blok zincirinin en temel özelliklerinden biri değiştirilemezliktir (immutability). Her blok, kendinden önceki bloğun hash değerini içerdiğinden zincirdeki herhangi bir bloğu değiştirmek, o bloktan sonra gelen tüm blokların yeniden hesaplanmasını gerektirir ve ağdaki diğer düğümler bu değişikliği reddeder. Bu nedenle 'kolaylıkla değiştirilebilir ve silinebilir' ifadesi kesinlikle yanlıştır. Diğer şıklardaki bilgiler doğrudur.

15. Türkiye'de geliştirilen yerli savaş insansız hava aracı AKINCI'nın önceki nesil BAYRAKTAR TB2'den farkını en doğru ifade eden seçenek hangisidir?

• A) AKINCI, insansız hava araçları arasında ilk kez füze kullanma özelliğini kazanan sistemdir.
• B) AKINCI, çift turboprop motoru, daha yüksek irtifa kapasitesi ve daha fazla silah yük kapasitesiyle TB2'ye kıyasla üst sınıf bir taarruz insansız hava aracıdır. ✓
• C) TB2, AKINCI'ya kıyasla daha uzun menzile ve daha yüksek tavan irtifasına sahiptir.
• D) AKINCI, TB2'nin aksine yalnızca keşif amaçlı kullanılır.
• E) AKINCI ve TB2 aynı motor sistemini paylaşmaktadır; fark yalnızca kamera sistemlerindedir.

BAYRAKTAR AKINCI, TB2'ye kıyasla çok daha büyük ve yetenekli bir platformdur. Çift turboprop motorla donatılan AKINCI, 40.000 fit tavan irtifasına ulaşabilir ve 1.350 kg'a kadar silah yük kapasitesine sahiptir. Ayrıca hava-hava füzesi kullanabilme ve görev içi birden fazla İHA'ya komuta etme (swarm) kabiliyetine de sahiptir. TB2 ise tek pistonlu motoru ve daha düşük yük kapasitesiyle daha küçük bir platformdur.

16. Aşağıdaki yenilenebilir enerji türlerinden hangisinin elektrik üretim kapasitesi, güneş ışınımı ve rüzgâr gibi doğal koşullardan bağımsız olarak sürekli ve öngörülebilir biçimde işletilebildiği kabul edilir?

• A) Güneş (fotovoltaik) enerjisi
• B) Rüzgâr enerjisi
• C) Dalga enerjisi
• D) Jeotermal enerji ✓
• E) Biyokütle enerjisi

Jeotermal enerji, yerin iç ısısından elde edildiğinden güneş ışığı veya rüzgâr gibi değişken meteorolojik koşullara bağlı değildir. Bu nedenle 'taban yükü' (baseload) santrali olarak 7/24 kesintisiz ve öngörülebilir biçimde çalışabilir. Türkiye, jeotermal enerji kaynakları bakımından dünyada önemli ülkeler arasında yer almaktadır. Güneş ve rüzgâr ise aralıklı (intermittent) kaynaklardır. Biyokütle sürekli kullanılabilir olsa da hammadde tedariki ve lojistik kısıtlamalara tabidir.

17. Metaverse kavramıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi en doğru açıklamayı içermektedir?

• A) Metaverse kavramı, yapay zekâ araştırmaları kapsamında ilk kez 2020'de tanımlanmıştır.
• B) Metaverse'e erişmek için zorunlu olarak sanal gerçeklik gözlüğü kullanmak gerekmektedir.
• C) Metaverse, internet altyapısından bağımsız çalışan özerk bir teknoloji ağıdır.
• D) Metaverse, yalnızca oyun sektöründe kullanılan bir sanal gerçeklik platformudur.
• E) Metaverse, kullanıcıların dijital avatarlar aracılığıyla gerçek zamanlı olarak etkileşime girebildiği, sürekli ve paylaşımlı üç boyutlu sanal ortamlardır. ✓

Metaverse, kullanıcıların dijital kimlikler (avatarlar) üstlenerek birbirleriyle ve dijital nesnelerle gerçek zamanlı etkileşime girebildiği, kalıcı ve paylaşımlı sanal/artırılmış gerçeklik ortamlarının genel adıdır. 'Metaverse' terimi ilk kez Neal Stephenson'ın 1992 tarihli 'Snow Crash' romanında kullanılmıştır. Yalnızca oyunla sınırlı değildir; eğitim, iş toplantıları ve alışveriş gibi alanlara da uygulanmaktadır. VR gözlüğü tercih edilen bir araç olsa da zorunlu değildir.

18. Türkiye'nin 2053 Net Sıfır Emisyon hedefi çerçevesinde öncelikli olarak azaltılması hedeflenen sera gazı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kloroflorokarbon (CFC) gazları
• B) Kükürt dioksit (SO₂)
• C) Karbondioksit (CO₂) ve metan (CH₄) başta olmak üzere tüm sera gazları ✓
• D) Ozon (O₃)
• E) Azot dioksit (NO₂)

Net Sıfır Emisyon hedefleri, Paris Anlaşması çerçevesinde CO₂, CH₄ (metan), N₂O (diazot monoksit), hidroflorokarbonlar ve diğer sera gazlarının toplamının atmosfere salınımını sıfırlamayı ya da yutaklar aracılığıyla dengelemeyi amaçlar. Türkiye 2021'de Paris Anlaşması'nı onaylamış ve 2053 yılını net sıfır hedef yılı olarak belirlemiştir. SO₂ ve NO₂ hava kalitesi sorunlarıyla ilişkilidir; CFC'ler ise ozon tabakasını incelten gazlardır ve ayrı bir kategoride ele alınır.

19. Otonom araçlarda kullanılan LiDAR sensörünün çalışma prensibi aşağıdakilerden hangisiyle en doğru biçimde açıklanmaktadır?

• A) Ultrasonik ses dalgalarıyla yakın çevredeki nesnelerin mesafesini hesaplar.
• B) GPS sinyallerini kullanarak aracın mutlak konumunu belirler.
• C) Kamera görüntülerini derin öğrenme algoritmasıyla işleyerek derinlik bilgisi üretir.
• D) Lazer ışını göndererek geri dönen ışığın süresini ölçmek suretiyle çevrenin üç boyutlu haritasını çıkarır. ✓
• E) Radar dalgaları yayarak nesnelerin elektromanyetik geri yansımasını ölçer.

LiDAR (Light Detection and Ranging), lazer ışınları göndererek bu ışınların nesnelerden geri yansıyıp sensöre ulaşma süresini (Time of Flight) ölçer. Bu süre verisiyle çevrenin yüksek çözünürlüklü üç boyutlu nokta bulutu (point cloud) haritası oluşturulur. Radar elektromanyetik dalgalar, ultrasonik sensörler ses dalgaları kullanır; kameralar ise ışık süresi yerine piksel yoğunluğundan derinlik bilgisi çıkarmaya çalışır. LiDAR bu yöntemler arasında en yüksek hassasiyeti sunar.

20. James Webb Uzay Teleskobu'nun Hubble Uzay Teleskobu'na kıyasla temel teknik üstünlüğü hangi seçenekte doğru ifade edilmiştir?

• A) James Webb, kızılötesi spektrumda gözlem yaparak evrenin ilk galaksilerini ve yıldız oluşum bölgelerini çok daha yüksek hassasiyetle inceleyebilir. ✓
• B) James Webb, görünür ışık spektrumunda Hubble'dan daha geniş alanı görüntüleyebilir.
• C) James Webb, Hubble'ın aksine Dünya yüzeyine yakın bir yörüngede çalışarak daha hızlı veri aktarımı sağlar.
• D) James Webb, Hubble'ın yaptığı gibi ultraviyole spektrumunda gözlem yaparak yeni üstünlükler sunar.
• E) James Webb, yalnızca dışgezegen atmosferlerini incelemek için özel olarak tasarlanmıştır.

James Webb Uzay Teleskobu (JWST), kızılötesi dalga boylarında gözlem yapacak şekilde tasarlanmıştır. Bu özellik iki kritik avantaj sağlar: evrenin genişlemesi nedeniyle kırmızıya kayan (redshift) ilk galaksilerin ışığını yakalayabilmek ve toz bulutlarını geçerek içindeki yıldız oluşum bölgelerini görebilmek. JWST, L2 (Lagrange Noktası 2) yörüngesindedir ve Hubble'dan çok daha büyük aynasına (6,5 m) sahiptir. Hubble ise ağırlıklı olarak görünür ışık ve ultraviyolede çalışır.

21. Yapay zekanın 'Kara Kutu (Black Box)' problemi olarak adlandırılan kavram aşağıdakilerden hangisini ifade eder?

• A) Yapay zekâ algoritmalarının yalnızca kapalı sistemlerde çalışabilmesi
• B) Yapay zekâ sistemlerinin internet bağlantısı olmadan çalışamaması
• C) Yapay zekânın hatalı sonuç ürettiğinde sistemi otomatik olarak kapatması
• D) Makine öğrenmesi modellerinin yalnızca siyah-beyaz veri işleyebilmesi
• E) Derin öğrenme modellerinin nasıl bir sonuca ulaştığının insan tarafından anlaşılmasının güç olması ✓

Kara kutu problemi, özellikle derin sinir ağlarında modelin milyonlarca parametresi arasındaki ilişkilerin son derece karmaşık olması nedeniyle modelin bir çıktıya hangi süreçten geçerek ulaştığının insanlar tarafından anlaşılmasının güç ya da imkânsız olmasını ifade eder. Bu durum, tıp, hukuk ve finans gibi kararların şeffaf olması gereken alanlarda ciddi etik sorunlara yol açmaktadır. Bu sorunu çözmek için 'Açıklanabilir Yapay Zekâ (XAI - Explainable AI)' araştırmaları yürütülmektedir.

22. Aşağıdakilerden hangisi 'Endüstri 4.0' kavramının temel bileşenleri arasında yer almaz?

• A) Siber-Fiziksel Sistemler (CPS)
• B) Nesnelerin İnterneti (IoT)
• C) Bulut Bilişim ve Yapay Zekâ entegrasyonu
• D) Büyük Veri ve Veri Analitiği
• E) Buhar türbini tabanlı üretim otomasyonu ✓

Endüstri 4.0, dijital dönüşüm, otomasyon ve veri entegrasyonuna dayanan dördüncü sanayi devrimini tanımlar. Temel bileşenleri arasında Nesnelerin İnterneti, Siber-Fiziksel Sistemler, Büyük Veri, Yapay Zekâ, Bulut Bilişim, Robotik ve Artırılmış Gerçeklik yer alır. Buhar türbini tabanlı otomasyon ise birinci (mekanik üretim, 1760'lar) ve ikinci (seri üretim, elektrifikasyon, 1870'ler) sanayi devrimlerine aittir; Endüstri 4.0 ile doğrudan ilişkisi yoktur.

23. Yapay zeka alanında kullanılan 'Büyük Dil Modeli (LLM)' kavramıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) İnsan geri bildirimiyle güçlendirilen öğrenme (RLHF) yöntemiyle iyileştirilebilir.
• B) Milyarlarca parametreyle eğitilen sinir ağı mimarilerine dayanır.
• C) Eğitim sürecinde yalnızca denetimli öğrenme yöntemi kullanılır. ✓
• D) Metin üretimi, çeviri ve özetleme gibi görevleri gerçekleştirebilir.
• E) Transformer mimarisi bu modellerin temelini oluşturmaktadır.

Büyük Dil Modelleri eğitilirken yalnızca denetimli öğrenme değil; denetimsiz öğrenme (self-supervised learning), yarı denetimli öğrenme ve RLHF (Reinforcement Learning from Human Feedback) gibi birden fazla yöntem bir arada kullanılmaktadır. Bu nedenle 'yalnızca denetimli öğrenme kullanılır' ifadesi yanlıştır.

24. Kuantum bilgisayarlarla klasik bilgisayarlar arasındaki temel farkı en doğru biçimde ifade eden seçenek aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kuantum bilgisayarlar klasik bilgisayarlardan yalnızca işlemci hızı bakımından üstündür.
• B) Kuantum bilgisayarlar her türlü hesaplama görevinde klasik bilgisayarların önüne geçmiştir.
• C) Klasik bilgisayarlar 0 ve 1 yerine kübit kullanarak hesaplama yapar.
• D) Kuantum bilgisayarlar yalnızca kriptografi alanında kullanılabilecek şekilde tasarlanmıştır.
• E) Kuantum bilgisayarlar, bilgiyi bit yerine süperpozisyon ve dolanıklık özelliklerine sahip kübit ile işler. ✓

Kuantum bilgisayarların klasik bilgisayarlardan temel farkı, bilgiyi bit (0 veya 1) yerine kübit (qubit) ile işlemesidir. Kübitler süperpozisyon sayesinde aynı anda hem 0 hem 1 değerini temsil edebilir; dolanıklık (entanglement) özelliği ise birden fazla kübitin birbirine bağlı davranmasını sağlar. Kuantum bilgisayarlar her alanda değil, belirli problem türlerinde (örneğin kriptografi, optimizasyon, moleküler simülasyon) klasik bilgisayarlara üstündür.

25. Türkiye'nin geliştirdiği yerli gözlem uydusu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) AySat
• B) TÜRKSAT 5A
• C) GÖKTÜRK-2 ✓
• D) TÜRKSAT 4B
• E) TÜRKSAT 6A

GÖKTÜRK-2, Türkiye'nin yüksek çözünürlüklü yer gözlem uydusu olup yurt içinde geliştirilen ilk yerli uzay aracıdır. 2012 yılında fırlatılmıştır. TÜRKSAT serisi uyduları ise haberleşme uydusu niteliğindedir ve bu uydular büyük ölçüde yurt dışında üretilmiştir. Bu farktan dolayı doğru cevap GÖKTÜRK-2'dir.